# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2022 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2022/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Chronologie van gezonken schepen

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes gebeurtenissen over gezonken schepen in willekeurige volgorde. Je moet deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van belangrijke historische gebeurtenissen en tijdperken kunnen plaatsen, zoals de ontdekkingsreizen van Columbus, de opkomst van handelscompagnieën (WIC, EIC), de Eerste Wereldoorlog, de Koude Oorlog en atoomproeven na de Tweede Wereldoorlog.

Wat moet je kunnen: Je moet de jaartallen of tijdperken van de genoemde gebeurtenissen kunnen inschatten en op basis daarvan een correcte chronologische reeks kunnen opstellen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in elke beschrijving die een aanwijzing geven over het tijdperk, zoals 'Columbus', 'West-Indische Compagnie', 'East India Company', 'Duitse loopgraven in Frankrijk', 'atoomproefprogramma's' en 'Gorbatsjov'. Verwarring tussen de verschillende tijdperken, met name de vroegmoderne tijd en de 20e eeuw, is een veelvoorkomende valkuil.

Kernbegrippen: chronologie, maritieme geschiedenis

### Vraag 2 – Renaissance en Palladio's werkwijze

Wat kun je verwachten: Je moet twee argumenten geven waarom de werkwijze van Palladio past bij de Renaissancetijd. Elk argument moet je ondersteunen met een ander kenmerkend aspect.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de Renaissancetijd kennen en kunnen herkennen in een bron. Specifiek zijn hier 'de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid' en 'het ontstaan van de nieuwe wetenschappelijke belangstelling' relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (bron 1 over Palladio) kunnen analyseren en koppelen aan algemene historische concepten (kenmerkende aspecten van de Renaissance). Je moet ook in staat zijn om twee verschillende argumenten te formuleren en deze te onderbouwen met verschillende kenmerkende aspecten.

Waar op letten: Let erop dat je twee *verschillende* argumenten geeft. Elk argument moet gekoppeld zijn aan een *ander* kenmerkend aspect. Zorg ervoor dat je de argumenten direct baseert op de informatie uit bron 1 over Palladio's werkwijze.

Kernbegrippen: Renaissance, Andrea Palladio, Klassieke Oudheid, wetenschappelijke belangstelling, hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid, het ontstaan van de nieuwe wetenschappelijke belangstelling

### Vraag 3 – Edward Maria Wingfield en de zestiende eeuw

Wat kun je verwachten: Je moet drie specifieke gebeurtenissen uit het leven van Edward Maria Wingfield koppelen aan de juiste kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw. Elk kenmerkend aspect mag maar één keer gebruikt worden.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw kennen en begrijpen wat ze inhouden. Specifiek: de protestantse reformatie, het conflict in de Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat, en het begin van de Europese overzeese expansie.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen analyseren en deze correct kunnen plaatsen binnen de context van kenmerkende aspecten van een tijdvak. Je moet ook nauwkeurig kunnen lezen en de instructie 'een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken' opvolgen.

Waar op letten: Let goed op dat je elk kenmerkend aspect slechts één keer gebruikt. Zorg ervoor dat de gekozen kenmerkende aspecten specifiek passen bij de zestiende eeuw en de gegeven informatie over Wingfield. Vermijd kenmerkende aspecten uit andere tijdvakken.

Kernbegrippen: Edward Maria Wingfield, kenmerkend aspect, zestiende eeuw, anglicanisme, Republiek, kolonisatie Amerika, protestantse reformatie, conflict in de Nederlanden, Europese overzeese expansie

### Vraag 4 – Bronanalyse: Afzetting van Wingfield en betrouwbaarheid van de bron

Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring voor het afzetten van Wingfield ontlenen aan een brief en de betrouwbaarheid van deze brief beoordelen op basis van de aard van de bron.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met het concept van bronbetrouwbaarheid en hoe de aard van een bron (bijvoorbeeld een persoonlijke brief) de betrouwbaarheid kan beïnvloeden. Kennis over kolonisatie en vestigingskolonies kan helpen de context te begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een historische bron kunnen analyseren en interpreteren om een verklaring te formuleren. Daarnaast moet je de aard van een bron kunnen beoordelen en beargumenteren waarom deze betrouwbaar (of onbetrouwbaar) is.

Waar op letten: Let erop dat je de verklaring voor het afzetten van Wingfield direct koppelt aan specifieke passages in de brief. Zorg er ook voor dat je de 'aard van de bron' (een persoonlijke brief aan een vriend) correct interpreteert en uitlegt waarom dit de betrouwbaarheid vergroot.

Kernbegrippen: bronbetrouwbaarheid, kolonisatie, vestigingskolonie

### Vraag 5 – Piet Hein, de WIC en de strijd tegen Spanje

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het bestuur van de Republiek de aanvallen van Piet Hein op Portugees-Spaanse gebieden aanmoedigde. Dit doe je door twee aspecten te benoemen: welke handel de Nederlanders wilden overnemen en hoe deze aanvallen de stichting van een Nederlandse staat ondersteunden.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de West-Indische Compagnie (WIC), de rol van Piet Hein, de trans-Atlantische slavenhandel, de Tachtigjarige Oorlog en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Wat moet je kunnen: Je moet een verklaring kunnen geven voor historische gebeurtenissen door verbanden te leggen tussen economische motieven (handel) en politieke/militaire doelen (ondersteuning van de staat in oorlogstijd).

Waar op letten: Let erop dat je specifiek de 'handel in slaafgemaakten' of 'trans-Atlantische handel' benoemt. Voor het tweede deel van de vraag is het cruciaal dat je de link legt tussen de aanvallen en de strijd van de Republiek tegen Spanje, bijvoorbeeld door te benoemen dat de opbrengsten de oorlogskas spekten of Spanje financieel verzwakten.

Kernbegrippen: West-Indische Compagnie (WIC), Piet Hein, trans-Atlantische slavenhandel, Tachtigjarige Oorlog, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

### Vraag 6 – VOC, De Bondt en de wereldeconomie

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de regenten van de VOC het onderzoek van De Bondt belangrijk vonden en dit koppelen aan een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw.

Wat moet je kennen: Je moet de rol van de VOC kennen, de betekenis van handelskapitalisme en de kenmerkende aspecten van de zeventiende eeuw, met name die gerelateerd aan economie en wereldhandel.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzakelijk verband kunnen leggen tussen een medische ontwikkeling en het economisch belang van een handelsonderneming, en dit kunnen ondersteunen met een passend kenmerkend aspect.

Waar op letten: Let goed op de focus van de vraag: het gaat om het belang voor de onderneming (VOC), niet om de wetenschappelijke vooruitgang op zich. Kies een kenmerkend aspect dat hierbij aansluit, zoals 'wereldwijde handelscontacten en het begin van een wereldeconomie' of 'de bloei in economisch opzicht van de Nederlandse Republiek'. Vermijd 'de wetenschappelijke revolutie' als kenmerkend aspect, omdat dit voorbijgaat aan het economische belang voor de VOC.

Kernbegrippen: VOC, handelskapitalisme, wereldeconomie, Gouden Eeuw, regenten

### Vraag 7 – De East India Company: Van handelaar naar heerser in India

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de positie van de East India Company (EIC) in India veranderde door de wet van 1717 en hoe het Verdrag van Allahabad deze positie verder versterkte. Dit vereist inzicht in de ontwikkeling van de EIC van een handelsonderneming naar een politieke en militaire macht.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'East India Company', 'Mogolrijk', 'Verdrag van Allahabad', 'factorijen', 'soevereiniteit' en 'kolonialisme' kennen. Specifiek moet je de inhoud van de wet uit 1717 en het Verdrag van Allahabad (met name het recht op belastingheffing/Diwani) kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische ontwikkeling kunnen analyseren en uitleggen. Dit betekent dat je de positie van de EIC vóór 1717 moet kunnen beschrijven, de verandering door de wet van 1717 moet kunnen uitleggen en de verdere versterking door het Verdrag van Allahabad moet kunnen benoemen.

Waar op letten: Let erop dat je de situatie van de EIC vóór 1717 beschrijft om de verandering door de wet van 1717 duidelijk te maken. Zorg er ook voor dat je de juiste afspraak uit het Verdrag van Allahabad noemt die de positie van de EIC verder versterkte (belastingheffing/politieke soevereiniteit).

Kernbegrippen: East India Company, Mogolrijk, Verdrag van Allahabad, factorijen, soevereiniteit, kolonialisme

### Vraag 8 – Daendels en de democratische revolutie

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat Daendels oproept tot een democratische revolutie en dit ondersteunen met een verwijzing naar bron 3. Dit betekent dat je de idealen van een democratische revolutie moet herkennen in de brontekst.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een democratische revolutie kennen, zoals het streven naar gelijkheid, het afschaffen van voorrechten van de adel, en volkssoevereiniteit. Ook moet je weten wie Daendels was in de context van de patriottenbeweging.

Wat moet je kunnen: Je moet een brontekst kunnen analyseren en specifieke passages kunnen selecteren die een bewering ondersteunen. Daarnaast moet je de geselecteerde passages kunnen uitleggen in de context van de vraag (democratische revolutie).

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen een citaat uit de bron geeft, maar ook duidelijk uitlegt waarom dit citaat past bij een oproep tot een democratische revolutie. Verbind de oproep van Daendels expliciet met de idealen van gelijkheid en het afschaffen van de macht van de adel. Zorg dat je antwoord zowel de uitleg als de bronverwijzing bevat om de volledige score te behalen.

Kernbegrippen: democratische revolutie, Daendels, patriotten

### Vraag 9 – Chronologie van Nederlandse gebouwen en gebeurtenissen

Wat kun je verwachten: Je moet zes beschrijvingen van beroemde Nederlandse gebouwen en de bijbehorende gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later. Je noteert alleen de nummers van de beschrijvingen.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van belangrijke periodes en gebeurtenissen in de Nederlandse geschiedenis kennen, zoals de Spaanse belegering van Leiden, de Gouden Eeuw, de Verlichting, het Modern Imperialisme, de opkomst van de radio en de ontwikkeling van de aardgasindustrie. Ook is kennis van bekende architecten en hun werken in de Nederlandse geschiedenis nuttig.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische aanwijzingen in de teksten te herkennen en te gebruiken om de gebeurtenissen chronologisch te ordenen. Dit betekent dat je jaartallen, historische contexten en maatschappelijke ontwikkelingen die in de beschrijvingen worden genoemd, moet kunnen plaatsen in een tijdslijn.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in elke beschrijving die een tijdsperiode of een specifieke gebeurtenis aanduiden. Bijvoorbeeld 'na de Spaanse belegering van Leiden', 'het eerste museum van Nederland', 'strijd om het Nederlandse gezag in de kolonie Nederlands-Indië', 'pas opgerichte Algemene Vereniging Radio Omroep (AVRO)' en 'transport en opslag van aardgas'. Deze details zijn cruciaal voor de juiste datering. Een foutief geplaatst nummer kan leiden tot puntenaftrek, maar een bijna correcte reeks kan nog 1 punt opleveren.

Kernbegrippen: Chronologie, Nederlandse geschiedenis, Architectuurgeschiedenis

### Vraag 10 – Britse invloed in India: Bestuurlijk gezag versus culturele beïnvloeding

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de opstellers van een petitie aan het Britse bestuur in India enerzijds hun gezag accepteren, maar anderzijds hun culturele beïnvloeding afwijzen. Je moet hiervoor telkens een verschillende verwijzing naar bron 4 gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met de historische context van het Britse bestuur in India en het concept van Sati. Ook moet je begrijpen wat culturele beïnvloeding inhoudt en hoe dit zich verhoudt tot religieuze gebruiken.

Wat moet je kunnen: Je moet een brontekst (bron 4) kunnen analyseren en hieruit specifieke argumenten en bewijzen kunnen halen om je uitleg te onderbouwen. Je moet ook in staat zijn om twee verschillende aspecten (acceptatie van gezag en verzet tegen culturele beïnvloeding) te onderscheiden en met verschillende bronverwijzingen te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide delen van de vraag (acceptatie van bestuurlijk gezag en verzet tegen culturele beïnvloeding) een *verschillende* verwijzing naar bron 4 gebruikt. Als je dezelfde verwijzing gebruikt, krijg je maar voor één deel scorepunten. Zorg ervoor dat je uitleg duidelijk is en direct gekoppeld aan de gekozen bronverwijzing.

Kernbegrippen: Brits bestuur in India, Sati, culturele beïnvloeding, Hindoeïsme

### Vraag 11 – De Factory Acts en het kapitalistische standpunt

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom officiële verslagen van fabrieksinspecteurs werden opgesteld en als betrouwbaar werden beschouwd. Vervolgens moet je een kapitalistisch argument uit een bron halen dat de uitbreiding van de Factory Acts verdedigt, en dit ondersteunen met een verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Factory Acts, de industriële revolutie, de sociale kwestie en de basisprincipes van het kapitalisme in relatie tot arbeidsomstandigheden. Begrip van de rol van inspecteurs en officiële verslagen in deze context is ook belangrijk.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om informatie uit een bron te analyseren en te interpreteren, specifiek om een kapitalistisch standpunt te identificeren en dit te koppelen aan de verdediging van wetgeving. Daarnaast moet je de functie en betrouwbaarheid van historische documenten kunnen verklaren.

Waar op letten: Let goed op de drie deelvragen. Zorg ervoor dat je bij de derde deelvraag een *kapitalistisch* standpunt formuleert en dit specifiek ondersteunt met een citaat of duidelijke verwijzing naar de bron. Een puur sociaal of humanitair argument zonder de economische invalshoek is onvoldoende voor het punt van de bronverwijzing.

Kernbegrippen: Factory Acts, industriële revolutie, sociale kwestie, kapitalisme, arbeidsomstandigheden

### Vraag 12 – Socialisme en de projecten van Octavia Hill

Wat kun je verwachten: Je analyseert de projecten van Octavia Hill vanuit een socialistisch perspectief. Je identificeert een overeenkomst in doelen en formuleert kritiek op twee specifieke uitgangspunten van Hill, gebaseerd op socialistische principes.

Wat moet je kennen: Je moet de kernprincipes van het socialisme kennen, in het bijzonder hun visie op de rol van de overheid en de verbetering van leefomstandigheden van arbeiders. Ook moet je weten hoe socialisten aankijken tegen particuliere liefdadigheid en religieuze invloeden in sociale projecten.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische projecten te analyseren en te beoordelen vanuit een specifieke ideologie (socialisme). Dit omvat het herkennen van overeenkomsten en het formuleren van ideologisch gefundeerde kritiek op concrete acties en uitgangspunten.

Waar op letten: Let erop dat je alle drie de onderdelen van de vraag beantwoordt: het socialistische streven dat overeenkomt met Hill's project, en voor *beide* gegevens apart de socialistische kritiek. Zorg dat je de kritiek specifiek koppelt aan de genoemde uitgangspunten van Hill en niet aan algemene socialistische standpunten.

Kernbegrippen: socialisme, leefomstandigheden arbeiders, rol van de overheid, particuliere liefdadigheid

### Vraag 13 – Elzas-Lotharingen: Industriële Revolutie en Nationalisme

Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw kunnen noemen die verklaren waarom Duitsland Elzas-Lotharingen wilde bezitten na de Frans-Duitse oorlog.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw kennen, in het bijzonder 'de industriële revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving' en 'de opkomst van de politiek-maatschappelijke stroming het nationalisme'. Je moet ook weten dat Elzas-Lotharingen rijk was aan delfstoffen en een Duitssprekende bevolking had.

Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerkende aspecten kunnen koppelen aan concrete historische gebeurtenissen en ontwikkelingen, zoals de annexatie van Elzas-Lotharingen door Duitsland, en de redenen hiervoor (delfstoffen en bevolkingssamenstelling).

Waar op letten: Let op dat je de juiste kenmerkende aspecten kiest. 'De moderne vorm van imperialisme' is bijvoorbeeld onjuist, omdat dit over buiten-Europese verschijnselen gaat. Zorg ervoor dat je de kenmerkende aspecten duidelijk verbindt met de specifieke redenen voor de annexatie van Elzas-Lotharingen.

Kernbegrippen: Frans-Duitse oorlog, Elzas-Lotharingen, industriële revolutie, nationalisme, delfstoffen

### Vraag 14 – Emancipatie van katholieken en democratisering

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de herinnering van Gerard Brom aantoont dat de emancipatie van katholieken in Nederland werd bevorderd door de voortschrijdende democratisering. Dit betekent dat je een verband moet leggen tussen de acties in de bron, de toename van democratie (kiesrechtuitbreiding) en de verbetering van de positie van katholieken.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'emancipatie katholieken' en 'voortschrijdende democratisering' (inclusief 'uitbreiding kiesrecht') kennen. Ook is kennis van 'confessionalisme' relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron kunnen analyseren en deze kunnen koppelen aan historische concepten. Je moet een duidelijke uitleg kunnen formuleren die een oorzaak-gevolgrelatie aantoont tussen democratisering en emancipatie, gebaseerd op de bron.

Waar op letten: Let erop dat je antwoord drie elementen bevat: 1. Een gegeven uit bron 6. 2. Een koppeling aan de voortschrijdende democratisering (uitbreiding kiesrecht). 3. Een uitleg hoe dit de emancipatie van de katholieken bevordert. Als één van deze elementen ontbreekt, krijg je geen punten. Zorg voor een compacte en veilige formulering.

Kernbegrippen: emancipatie katholieken, voortschrijdende democratisering, uitbreiding kiesrecht, confessionalisme

### Vraag 15 – Vraag 15

Wat kun je verwachten: In de Duitse stad Koblenz werd een ruiterstandbeeld van keizer Wilhelm I opgericht vanwege zijn rol bij de eenwording van Duitsland. Hieronder staan vijf gebeurtenissen (a t/m e) in chronologische volgorde die te maken hebben met dit monument, dat Deutsches Eck werd genoemd. a Rijkspresident Von Hindenburg bezocht het Deutsches Eck nadat Franse troepen zich hadden teruggetrokken uit het Rijnland, vier jaar eerder dan was bepaald bij het Verdrag van Versailles. b De plaatselijke leiders van de NSDAP lieten een spandoek aan het monument bevestigen met de tekst: "Het Rijk zal nooit vernietigd worden als je verenigd en loyaal bent". c Nadat het ruiterstandbeeld was verwoest onthulde de eerste president van de Bondsrepubliek, Theodor Heuss, de overgebleven sokkel met de wapenschilden van alle deelstaten van het oude Duitsland erop als Duits gedenkteken. d Om de betrekking met de DDR niet te…

Wat moet je kennen: Nazificatie
Verdrag van Versailles
Bondsrepubliek Duitsland (BRD)
Duitse Democratische Republiek (DDR)
Europese integratie
Duitse eenwording

Wat moet je kunnen: Koppel de gevraagde berekening of redenering aan het correctievoorschrift en werk de scorepunten zichtbaar uit.

Waar op letten: Incorrecte combinaties maken.
Vergeten dat één gebeurtenis overblijft.
Verkeerd interpreteren van de puntentelling (partiële score mogelijk).

### Vraag 16 – Vrede van Versailles en de gevolgen voor Duitsland

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het verlies van Elzas-Lotharingen, rijk aan delfstoffen, het voor Duitsland moeilijker maakte om een andere belangrijke afspraak uit de Vrede van Versailles na te komen.

Wat moet je kennen: Je moet de Vrede van Versailles kennen, specifiek de bepalingen over Elzas-Lotharingen en de herstelbetalingen. Ook moet je weten dat Elzas-Lotharingen rijk was aan delfstoffen.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen het verlies van grondgebied (Elzas-Lotharingen met delfstoffen) en de economische gevolgen daarvan voor Duitsland, in relatie tot de verplichting tot herstelbetalingen.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de herstelbetalingen noemt, maar ook duidelijk uitlegt waarom het verlies van Elzas-Lotharingen (en de delfstoffen) het nakomen van die herstelbetalingen bemoeilijkte. Een direct verband is cruciaal.

Kernbegrippen: Vrede van Versailles, Elzas-Lotharingen, herstelbetalingen, delfstoffen, economische gevolgen

### Vraag 17 – Nationaalsocialistische opvattingen in bron 7

Wat kun je verwachten: Je moet twee verschillende nationaalsocialistische opvattingen uit bron 7 halen en uitleggen hoe deze opvattingen naar voren komen in de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van het nationaalsocialisme kennen, zoals censuur, totalitaire staat, antisemitisme en het concept van de Volksgemeinschaft.

Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren op onderliggende ideologieën en specifieke elementen uit de bron kunnen koppelen aan bredere historische concepten. Je moet ook in staat zijn om een uitleg te formuleren die zowel het element uit de bron als de nationaalsocialistische opvatting duidelijk maakt.

Waar op letten: Let goed op de 'Opmerking' in het correctievoorschrift: je krijgt alleen punten voor een juiste combinatie van een element uit de instructie (bron 7) en een daarbij passende nationaalsocialistische opvatting. Zorg ervoor dat je twee *verschillende* opvattingen en bijbehorende bronfragmenten kiest. Het is niet voldoende om alleen de bron te citeren; je moet de onderliggende nationaalsocialistische ideologie benoemen en uitleggen.

Kernbegrippen: nationaalsocialisme, censuur, totalitaire staat, antisemitisme, Volksgemeinschaft, boycot

### Vraag 18 – Kritiek op Nederlandse deelname aan de Olympische Spelen (1932 & 1936)

Wat kun je verwachten: Je moet de kritiek op de Nederlandse deelname aan de Olympische Spelen van 1932 en 1936 kunnen uitleggen. Daarbij moet je voor elk jaar een verschillend kenmerkend aspect gebruiken om de kritiek te ondersteunen.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van het interbellum (1919-1939) kennen, in het bijzonder 'de crisis van het wereldkapitalisme' en 'de totalitaire ideologieën: communisme, fascisme/nationaalsocialisme'. Je moet ook de context van de Olympische Spelen van 1932 (Los Angeles) en 1936 (Berlijn) kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen analyseren en verklaren aan de hand van kenmerkende aspecten. Je moet specifiek economische en politieke argumenten kunnen onderscheiden en toepassen op historische kritiek.

Waar op letten: Let goed op de jaartallen (1932 en 1936) en de bijbehorende argumenten (economisch en politiek). Zorg ervoor dat je voor elk jaar een ander kenmerkend aspect gebruikt en dat deze aspecten correct aansluiten bij de kritiek.

Kernbegrippen: Olympische Spelen 1932, Olympische Spelen 1936, economische crisis, nationaalsocialisme, kenmerkende aspecten, interbellum, totalitaire ideologieën

### Vraag 19 – Trumans beleid in Europa: Trumandoctrine en Marshallplan

Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis over de Koude Oorlog, specifiek de containmentpolitiek van de Verenigde Staten in Europa na de Tweede Wereldoorlog. Je moet het politieke doel van Truman kunnen benoemen en dit kunnen koppelen aan een economische beleidsmaatregel, ondersteund door informatie uit een bron.

Wat moet je kennen: Je moet de volgende kernconcepten kennen: de Trumandoctrine, het Marshallplan, de Koude Oorlog, containmentpolitiek en de bezettingszones in Duitsland. Begrip van de context van de naoorlogse periode en de opkomst van het communisme in Europa is essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om:
1. Het politieke doel van Truman in Europa te benoemen zonder de bron te gebruiken.
2. Een Amerikaanse economische beleidsmaatregel te identificeren die Truman met het verslag kan ondersteunen.
3. De informatie uit bron 8 te gebruiken om de gekozen economische maatregel te onderbouwen.

Waar op letten: Let goed op de tweedeling in de vraag: eerst het politieke doel zonder bron, daarna de economische maatregel mét bron. Zorg ervoor dat je het Marshallplan correct identificeert en de link legt tussen de slechte economische situatie in de Amerikaanse zone (zoals beschreven in de bron) en de noodzaak van economische hulp om de verspreiding van het communisme tegen te gaan. Het punt voor de bronverwijzing wordt alleen toegekend als je het Marshallplan noemt.

Kernbegrippen: Trumandoctrine, Marshallplan, Koude Oorlog, containmentpolitiek, bezettingszones Duitsland

### Vraag 20 – Analyse van de prent van Jordaan over de DDR en het Oostblok

Wat kun je verwachten: Je analyseert een politieke prent van L.J. Jordaan uit 1953. Je legt uit welke mening Jordaan weergeeft over het regeringsbeleid in de DDR en over de machtsverhoudingen in het Oostblok, telkens met een verschillende verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: De context van de arbeidersopstand in de DDR in 1953.
De rol van de Sovjet-Unie in het Oostblok.
De betekenis van symbolen zoals de hamer en sikkel (communisme) en het hakenkruis (nationaalsocialisme).
De historische gebeurtenis van de staking in Amsterdam in 1941 en de rol van Mussert en de Duitse bezetter.
De begrippen totalitarisme, nationaalsocialisme en communisme.

Wat moet je kunnen: Politieke prenten analyseren en interpreteren.
De mening van de tekenaar afleiden uit de beeldtaal en context.
Specifieke elementen uit een bron gebruiken als onderbouwing voor je antwoord.
Historische gebeurtenissen en concepten met elkaar vergelijken en parallellen trekken.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je voor beide deelvragen (regeringsbeleid DDR en machtsverhoudingen Oostblok) een *verschillende* verwijzing naar de bron gebruikt. Geef eerst de mening van Jordaan weer en onderbouw deze daarna met een passende verwijzing naar de prent. Let op de parallel die Jordaan trekt tussen de situatie in 1941 in Nederland en 1953 in de DDR.

Kernbegrippen: DDR, arbeidersopstand 1953, Oostblok, Sovjet-Unie, Koude Oorlog, totalitarisme, nationaalsocialisme, communisme

### Vraag 21 – Romme en de geleide loonpolitiek: een politiek probleem

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk beleid Romme wil veranderen op basis van bron 10 en vervolgens verklaren welk politiek probleem dit veroorzaakt binnen de regering, zonder de bron te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de 'geleide loonpolitiek' in Nederland, de samenstelling en werking van de 'rooms-rode regering' (KVP en sociaaldemocraten), en de rol van belangrijke politieke figuren zoals Carl Romme.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron kunnen selecteren en interpreteren om een specifiek beleid te identificeren. Daarnaast moet je politieke problemen kunnen verklaren door je kennis van de Nederlandse politieke geschiedenis toe te passen, met name over coalities en beleidspunten.

Waar op letten: Let goed op de tweedeling van de vraag: het eerste deel vereist een antwoord 'met bron' en het tweede deel 'zonder bron'. Zorg ervoor dat je beide delen beantwoordt. Identificeer correct de 'geleide loonpolitiek' als het te veranderen beleid en de 'rooms-rode regering' als de context van het politieke probleem.

Kernbegrippen: geleide loonpolitiek, rooms-rode regering, KVP, sociaaldemocraten, Carl Romme

### Vraag 22 – De consumptiemaatschappij in de jaren '60: een kritische blik

Wat kun je verwachten: Je moet de mening van een tekenaar over een economische ontwikkeling uit de jaren 60 kunnen uitleggen en deze mening kunnen onderbouwen met een specifiek detail uit de bron.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met het concept van de consumptiemaatschappij en de welvaartsgroei in Nederland vanaf de jaren 60.

Wat moet je kunnen: Je moet een mening kunnen afleiden uit een bron (prent) en deze mening kunnen ondersteunen met een concrete verwijzing naar die bron.

Waar op letten: Let goed op de specifieke elementen in de prent die de mening van de tekenaar duidelijk maken. Zorg ervoor dat je de mening en de bronverwijzing helder aan elkaar koppelt. Een algemene verwijzing naar de bron is niet voldoende; je moet een specifiek detail noemen.

Kernbegrippen: consumptiemaatschappij, welvaartsgroei jaren '60

### Vraag 23 – Softdrugsbeleid en het Verdrag van Schengen

Wat kun je verwachten: Je moet de kern van het Nederlandse softdrugsbeleid kunnen benoemen en uitleggen waarom het Verdrag van Schengen overleg met West-Duitsland hierover noodzakelijk maakte.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met het Nederlandse gedoogbeleid ten aanzien van softdrugs en de hoofdlijnen van het Verdrag van Schengen, met name de gevolgen voor grenscontroles en vrij verkeer van personen.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale relatie kunnen leggen tussen het Verdrag van Schengen en de noodzaak tot internationale afspraken over softdrugsbeleid, met name tussen Nederland en West-Duitsland.

Waar op letten: Let op een duidelijke omschrijving van het Nederlandse gedoogbeleid. Zorg ervoor dat je de directe link legt tussen het wegvallen van grenscontroles door Schengen en de noodzaak tot overleg vanwege de verschillende softdrugsbeleiden.

Kernbegrippen: Verdrag van Schengen, softdrugsbeleid, gedoogbeleid, vrij verkeer van personen, grenscontroles

### Vraag 24 – De Frank-Sinatra-doctrine en de Nancy-Sinatra-doctrine

Wat kun je verwachten: Je moet de betekenis van twee metaforische 'doctrines' uitleggen in de context van het buitenlands beleid van de Sovjet-Unie en de gevolgen daarvan voor Oost-Europa. De vraag bestaat uit twee delen: de koerswijziging en het voorspelde gevolg.

Wat moet je kennen: Je moet de 'Brezjnev-doctrine' kennen en begrijpen wat deze inhield. Daarnaast moet je de context van het einde van de Koude Oorlog en de positie van de Sovjet-Unie ten opzichte van het Oostblok in die periode kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de metaforen van de liedjes ('My Way' en 'These Boots Are Made for Walking') te vertalen naar concrete politieke ontwikkelingen en beleidswijzigingen. Je moet ook een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen de koerswijziging en de voorspelde uitkomst.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: de uitleg van de 'Frank-Sinatra-doctrine' als koerswijziging én het gevolg dat met de 'Nancy-Sinatra-doctrine' werd voorspeld. Verwar de Brezjnev-doctrine (interventie) niet met de Sinatra-doctrine (non-interventie).

Kernbegrippen: Frank-Sinatra-doctrine, Brezjnev-doctrine, Einde Koude Oorlog, Oostblok, Sovjet-Unie, Nancy-Sinatra-doctrine

### Vraag 25 – Nederland en de veranderende NAVO in 1990

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke boodschap de Nederlandse regering wilde overbrengen over de politieke rol van Nederland in Europa, gebaseerd op een uitspraak uit de Troonrede van 1990 over de NAVO.

Wat moet je kennen: Je moet de context van de NAVO en de politieke situatie in Europa rond 1990 kennen, inclusief het einde van de Koude Oorlog en de mogelijke uitbreiding van de NAVO met voormalige Oostbloklanden. Ook moet je weten wat een Troonrede is en wat de functie ervan is.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische uitspraak kunnen analyseren en de onderliggende boodschap kunnen duiden in de context van de tijd. Je moet de relatie kunnen leggen tussen de veranderende rol van een internationale organisatie (NAVO) en de positie van een lidstaat (Nederland).

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de veranderende rol van de NAVO beschrijft, maar vooral de consequentie voor de politieke rol van Nederland in Europa benoemt. Zorg dat je de historische context van 1990 (einde Koude Oorlog, mogelijke uitbreiding NAVO) meeneemt in je redenering. De boodschap moet gaan over het veiligstellen of het risico op afname van de Nederlandse politieke rol.

Kernbegrippen: NAVO, Einde Koude Oorlog, Troonrede 1990, politieke rol Nederland, Europese integratie

### Vraag 26 – Gangsta Rap, Oorspronkelijke Rap en de Digitale Revolutie

Wat kun je verwachten: Je moet de boodschap van gangsta rap, zoals beschreven door Thera van Osch, vergelijken met de oorspronkelijke boodschap van rapmuziek. Daarnaast moet je de waarschuwing van Van Osch over de digitale revolutie uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van gangsta rap en de oorspronkelijke rapmuziek kennen. Ook moet je de invloed van de digitale revolutie op jongerencultuur begrijpen, specifiek de rol van platforms als MTV en videogames.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (Thera van Osch) kunnen analyseren en deze kunnen vergelijken met algemene kennis over de geschiedenis van rapmuziek. Je moet ook de waarschuwingen van een auteur over maatschappelijke ontwikkelingen kunnen identificeren en uitleggen.

Waar op letten: Let goed op dat je bij de eerste deelvraag zowel de boodschap van gangsta rap (uit de bron) als de boodschap van de oorspronkelijke rapmuziek (uit eigen kennis) beschrijft. Als je er één van de twee mist, krijg je geen punten voor dat deel. Zorg ervoor dat je de waarschuwing van Van Osch over de digitale revolutie specifiek benoemt, inclusief de gevolgen voor jongeren en ouders.

Kernbegrippen: gangsta rap, rapmuziek, digitale revolutie, jongerencultuur, MTV, videogames

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2022
tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur
geschiedenis
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 72 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1021-a-22-2-o

### Pagina 2

Deze pagina is een opgave met twee secties: 'Door de tijd heen' en 'Vroegmoderne tijd'. De eerste sectie presenteert zes genummerde gebeurtenissen, waaronder scheepsrampen en ontdekkingsreizen, met specifieke namen zoals 'De Leusden', 'De Prinz Eugen', 'SS Mont-Blanc' en de 'Santa Maria'. De student wordt gevraagd om deze gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde te zetten en alleen de nummers te noteren. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De tweede sectie, 'Vroegmoderne tijd', bevat een bronverwijzing ('Gebruik bron 1') en een opgave waarin de student wordt gevraagd om twee verschillende argumenten te geven voor de bewering dat 'Palladio's werk bij de Renaissancetijd past'. Het antwoord moet worden ondersteund met een kenmerkend aspect per argument, en de student mag per argument slechts één kenmerkend aspect gebruiken. Deze sectie beoogt het testen van analytische en argumentatieve vaardigheden.

### Pagina 3

Enkele gegevens uit het leven van Edward Maria Wingfield (1550-1631):
1 De vader van Wingfield liet zijn zoon opvoeden volgens het
anglicaanse geloof. Dit geloof was in Engeland ingevoerd, nadat
koning Henry VIII had gebroken met de paus.
2 Wingfield was commandant van een compagnie in dienst van de
Republiek. Hij werd bij Bergen op Zoom door Spaanse troepen
gevangengenomen.
3 Wingfield vertrok naar de noordoostkust van Amerika, om daar een
vestigingskolonie te stichten.
3p 3 Noem bij elk van de gegevens uit het leven van Edward Maria Wingfield
een verschillend kenmerkend aspect uit de zestiende eeuw dat hierbij
past.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Gebruik bron 2.
Eind 1607 wordt Edward Maria Wingfield (zie vraag 3) door zijn
medekolonicten afgezet als president van de kolonie in Chesapeake Bay.
Je onderzoekt deze gebeurtenis en besluit de brief van John Smith te
gebruiken als bron.
3p 4 Ondersteun je keuze door:
- uit te leggen welke verklaring voor het afzetten van Wingfield je aan
de brief kunt ontlenen en
- aan te geven dat je de informatie betrouwbaar vindt door de aard van
de bron.

Twee gegevens over Piet Hein, viceadmiraal van de Nederlandse
West-Indische Compagnie, die Portugees-Spaanse gebieden aanviel:
1 In 1623 veroverde Piet Hein in Brazilië (in Zuid-Amerika) de stad
São Salvador da Bahia.
2 Hierna vertrok Piet Hein met een deel van de vloot naar Angola (in
Afrika) met het doel de havenstad Luanda te veroveren.
Deze aanvallen op Portugees-Spaanse gebieden werden door het bestuur
van de Republiek aangemoedigd.
2p 5 Verklaar deze aanmoediging door aan te geven:
- welke handel in Nederlandse handen moest komen en
- dat deze aanvallen op juist Portugees-Spaanse gebieden de stichting
van een Nederlandse staat moesten ondersteunen.

HA-1021-a-22-2-o 3/9 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

De Nederlandse arts Jacobus de Bondt (1592-1631) was als geneesheer
in dienst van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Hij schreef
zijn observaties van tropische ziekten en hield aantekeningen bij van zijn
pogingen om zieken onder VOC-personeel in India te genezen.
2p 6 Verklaar dat de regenten in het bestuur van de VOC het onderzoek van
De Bondt noodzakelijk vonden voor hun onderneming, waarbij je je
antwoordt met een kenmerkend aspect uit de zeventiende eeuw
ondersteunt.
In 1717 vaardigde de Mogolvorst Farrukhsiyar een wet uit. Met deze wet
gaf hij de East India Company onder andere toestemming om meer dan
dertig dorpen te kopen, een fort in de buurt van het dorp Kalikata te
verstevigen en er soldaten te legeren.
Historici beschouwen de wet uit 1717 als een keerpunt in de geschiedenis
van India.
3p 7 Ondersteun deze visie door:
– uit te leggen welke verandering in de positie van de
East India Company in India door deze wet mogelijk werd en
– een afspraak uit het verdrag van Allahabad te noemen, waarmee de
positie van de East India Company verder werd versterkt.
Gebruik bron 3.
2p 8 Daendels roept op tot een democratische revolutie.
Toon dit aan, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar
de bron.
HA-1021-a-22-2-o 4/9 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Dit is een examenpagina, waarschijnlijk onderdeel van een geschiedenisexamen. De pagina bevat een tekst die is onderverdeeld in twee secties: 'Door de tijd heen' en 'Moderne tijd'. De eerste sectie presenteert een genummerde lijst van zes historische gebeurtenissen of projecten, beginnend met architectuurontwerpen en eindigend met stadsplanning. Er is een instructie bij vraag 9 om deze gebeurtenissen in chronologische volgorde te zetten, waarbij alleen de nummers genoteerd moeten worden. De sectie 'Moderne tijd' bevat een opdracht (vraag 10) die verwijst naar 'bron 4'. De opdracht vraagt de student om uitleg te geven over de redenen waarom petities worden gericht aan het Britse bestuur in India, met specifieke aandacht voor de acceptatie van het Britse gezag en weerstand tegen Britse culturele beïnvloeding. De pagina bevat geen grafieken, tabellen of figuren, maar wel tekstuele informatie die historische context en opdrachten biedt. De student wordt gevraagd om kennis van historische gebeurtenissen en oorzaken/gevolgen te demonstreren.

### Pagina 6

Gebruik bron 5.
In het Britse parlement wordt in 1845 gediscussieerd over de Factory Acts moeten worden uitgebreid door de werkdagen te verkorten tot tien uur.
4p 11 Licht het verzenden van het verslag van de inspecteur van fabrieken naar de minister toe door:
- zonder bron aan te geven dat het laten maken van officiële verslagen door inspecteurs de uitvoering van eerdere Factory Acts moet ondersteunen en
- te verklaren dat de informatie in deze verslagen als betrouwbaar beschouwd kan worden en
- uit te leggen dat in de brief de mogelijke uitbreiding van de Factory Acts wordt verdedigd met een kapitalistisch standpunt, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.
Octavia Hill (1838-1912) zette zich in voor hervormingen in Groot-Brittannië. Een van haar projecten was het verhuren van nette huizen aan arme arbeidersgezinnen.
Twee gegevens over dit project:
1 Octavia Hill hield toezicht op het naleven van christelijke normen en waarden door haar huurders.
2 Octavia Hill was grootschalige projecten van de overheid af die de huisvestiging van arbeiders moesten verbeteren.
Socialisten reageerden wisselend op het werk van Octavia Hill.
3p 12 Geef aan:
- bij welk socialistisch streven dit project van Octavia Hill paste en
- voor beide gegevens apart, welke kritiek de socialisten hadden op de uitgangspunten van Hill.
Na de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 moest Frankrijk Elzas-Lotharingen aan Duitsland afstaan. Dit gebied was rijk aan delfstoffen en had een in meerderheid Duitssprekende bevolking.
2p 13 Noem twee kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw die verklaren dat Duitsland juist Elzas-Lotharingen in bezit wilde nemen.
2p 14 Leg uit dat je met deze herinnering van Gerard Brom aantoont dat de emancipatie van de katholieken in Nederland wordt bevorderd door de voortschrijdende democratisering.
HA-1021-a-22-2-o 6 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 7

In de Duitse stad Koblenz werd een ruiterstandbeeld opgericht vanwege zijn rol bij de eenwording van Duitsland. Hieronder staan vijf gebeurtenissen (a t/m e) in chronologische volgorde die te maken hebben met dit monument, dat *Deutsches Eck* werd genoemd.

a Rijspresident Von Hindenburg bezocht het *Deutsches Eck* nadat Franse troepen zich hadden teruggetrokken uit het Rijnland, vier jaar eerder dan was bepaald bij het Verdrag van Versailles.
b De plaatselijke leiders van de NSDAP lieten een spandoek aan het monument bevestigen met de tekst: "Het Rijk zal nooit vernietigd worden als je verenigd en loyaal bent".
c Nadat het ruiterstandbeeld was verwoest onthulde de eerste president van de Bondsrepubliek, Theodor Heuss, de overgebleven sokkel met de wapenschilden van alle deelstaten van het oude Duitsland erop als Duits gedenkteken.
d Om de betrekking met de DDR niet te schaden keerden politici in de Bondsrepubliek zich tegen een burgerinitiatief om het ruiterstandbeeld van keizer Wilhelm I te herstellen.
e Tijdens het plaatsen van een replica van het oude ruiterstandbeeld van keizer Wilhelm I werd geprotesteerd dat hierdoor Duits nationalisme verheerlijkt werd, waardoor de betrekkingen met West-Europese landen zouden verslechteren.

Hieronder staan vier politieke ontwikkelingen in Duitsland (1 t/m 4) in willekeurige volgorde:

1 De Duitse bevolking werd genazificeerd.
2 De Duitse regering maakte afspraken over de verzoeningspolitiek.
3 De Duitse regering streefde naar integratie in Europa, waarin zij een leidende rol op zich nam.
4 De regering van de Bondsrepubliek hield vast aan het streven naar Duitse eenheid.

2p 15 Geef per politieke ontwikkeling de gebeurtenis die daarbij past. Noteer alleen de cijfers of de daarbij behorende letters.
*Let op: er blijft 1 gebeurtenis over.*

In 1919 werd Elzas-Lotharingen (zie vraag 13) door een afspraak in de Vrede van Versailles weer officieel Frans grondgebied.

2p 16 Leg uit welke *andere* afspraak uit de Vrede van Versailles Duitsland hierdoor moeilijker kon nakomen.

Gebruik bron 7.
4p 17 In deze instructie komen nationaalsocialistische opvattingen naar voren. Leg dit voor *twee* verschillende opvattingen uit.

HA-1021-a-22-2-o 7 / 9 lees verder ►►►

### Pagina 8

4p 18 In Nederland was kritiek op de deelname van het Nederlandse team aan de Olympische Spelen van 1932 in Los Angeles (in de Verenigde Staten) en aan de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn.
De kritiek op de Nederlandse deelname werd ondersteund met een economisch argument in 1932 en met een politiek argument in 1936.
Leg voor beide jaren uit wat de kritiek op de Nederlandse deelname was, waarbij je je antwoord telkens ondersteunt met een verschillend kenmerkend aspect.
Let op: je mag één kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Gebruik bron 8.
Een bewering: President Truman kan dit verslag gebruiken als ondersteuning van het nieuwe beleid dat hij in Europa wil invoeren.
3p 19 Licht deze bewering toe door:
– zonder bron aan te geven welk politiek doel Truman nastreeft in Europa en
– uit te leggen welke Amerikaanse economische beleidsmaatregel Truman met dit verslag kan ondersteunen.

Gebruik bron 9.
Jordaan geeft een mening weer over de regering van de DDR.
4p 20 Leg uit, telkens met een verschillende verwijzing naar de bron, welke mening Jordaan weergeeft:
– over het regeringsbeleid in de DDR door de verwijzing naar de situatie in Nederland in 1941 en
– over de machtsverhoudingen in het Oostblok in 1953.

Gebruik bron 10.
De verandering die Romme wil doorvoeren in het beleid van de regering zorgt voor een politiek probleem.
2p 21 Licht dit toe door:
– met bron aan te geven welk beleid Romme wil veranderen en
– zonder bron te verklaren voor welk politiek probleem dit zorgt in de regering.

Gebruik bron 11.
In deze prent geeft Van Straaten een mening weer over een economische ontwikkeling in Nederland vanaf de jaren 1960.
2p 22 Leg uit welke mening Van Straaten weergeeft, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

HA-1021-a-22-2-o 8 / 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

3p 23 Na de ondertekening van het Verdrag van Schengen moest over de invoering hiervan worden onderhandeld. Nederland en West-Duitsland overlegden uitgebreid over het softdrugsbeleid in beide landen.
Licht dit toe door:
– de kern van het softdrugsbeleid in Nederland te noemen en
uit te leggen dat juist de ondertekening van het Verdrag van Schengen gesprekken tussen Nederland en West-Duitsland hierover noodzakelijk maakte.

Twee gegevens:
1 Op 25 oktober 1989 zei Gennadi Gerasimov, de woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken van de Sovjet-Unie, tegen westerse journalisten: “Ken je het lied My way (Mijn manier) van Frank Sinatra? Oost-Europa doet het nu op hun manier.”
2 De Amerikaanse vicepresident Dan Quayle zei hierop: “Ze praten over de Frank-Sinatra-doctrine, maar ze zouden ook moeten denken aan de Nancy-Sinatra-doctrine (de dochter van Frank) met haar lied These boots are made for walking (Deze laarzen zijn gemaakt om mee te lopen).”

3p 24 Licht de gegevens toe door:
– uit te leggen welke koerswijziging in het buitenlands beleid van de Sovjet-Unie met de 'Frank-Sinatra-doctrine' werd aangeduid en
– aan te geven welk gevolg van deze koerswijziging door Dan Quayle werd voorspeld met de 'Nancy-Sinatra-doctrine'.

Op Prinsjesdag 1990 stond in de jaarlijkse troonrede: "In de NAVO treedt de militaire functie minder op de voorgrond; haar politieke taak wint in het veranderde Europa daarentegen aan belang."

2p 25 Leg uit welke boodschap de regering wilde overbrengen over de politieke rol van Nederland in Europa door het opnemen van deze uitspraak.

Gebruik bron 12.
Thera van Osch waarschuwt Nederlandse ouders voor gangsta rap en voor de digitale revolutie.

3p 26 Toon dit aan door:
– uit te leggen dat de boodschap van gangsta rap, zoals Thera van Osch die weergeeft, verschilt van de oorspronkelijke boodschap van rapmuziek die ontstond in de Verenigde Staten en
– aan te geven welke waarschuwing Van Osch geeft over de gevolgen van de digitale revolutie.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1021-a-22-2-o
einde