# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2022 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2022/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Chronologische volgorde van historische liefdesparen Wat kun je verwachten: Je moet zes historische liefdesparen en hun bijbehorende gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later. Je noteert alleen de nummers van de paren. Wat moet je kennen: Je moet de globale datering van belangrijke historische figuren en gebeurtenissen uit verschillende tijdvakken kennen, van de 16e eeuw tot de 20e eeuw. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen en personen kunnen plaatsen in een chronologische volgorde. Waar op letten: Let goed op de specifieke aanwijzingen in de beschrijvingen van elk liefdespaar, zoals 'na de beurskrach', 'bloeitijd van de Republiek', 'democratische revolutie in Frankrijk' en de namen van de personen, om ze correct te dateren. Een enkele fout in de volgorde kan leiden tot puntverlies, maar niet tot een nulscore. Kernbegrippen: Chronologie, Tijdvakkenkennis ### Vraag 2 – Spaanse overheersing en slavernij in Amerika Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe twee specifieke bepalingen uit een wet van Karel I de Spaanse overheersing van Amerika bevorderden. Het gaat om de toelating van slaafgemaakten uit Afrika en de verplichte bekering van deze slaafgemaakten tot het christendom. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Spaanse kolonisatie van Amerika, de trans-Atlantische slavenhandel, de plantage-economie en het proces van kerstening (bekering tot het christendom) in de koloniën. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een oorzakelijk verband te leggen tussen historische bepalingen en het bevorderen van politieke en economische overheersing. Dit betekent dat je voor elke bepaling specifiek moet uitleggen hoe deze bijdroeg aan de Spaanse macht in Amerika. Waar op letten: Let erop dat je voor *elk* van de twee bepalingen afzonderlijk uitlegt hoe deze de Spaanse *overheersing* bevorderde. Een algemene verklaring is niet voldoende. Koppel de import van slaafgemaakten aan economische exploitatie en de kerstening aan sociale/culturele eenheid en controle. Kernbegrippen: Spaanse kolonisatie, trans-Atlantische slavenhandel, plantage-economie, kerstening ### Vraag 3 – Statusverhoging in de zestiende eeuw: het portret van Andrea Odoni Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerkende aspecten uit de zestiende eeuw noemen en uitleggen hoe Andrea Odoni met zijn portret zijn status kon verhogen, telkens gekoppeld aan één kenmerkend aspect. Je mag elk kenmerkend aspect maar één keer gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw (Renaissance) kennen, met name 'het veranderde mens- en wereldbeeld van de renaissance' en 'de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke Oudheid'. Wat moet je kunnen: Je moet kenmerkende aspecten kunnen herkennen in een historische context (het schilderij van Odoni) en kunnen uitleggen hoe deze aspecten bijdragen aan de statusverhoging van de geportretteerde. Waar op letten: Let erop dat je elk kenmerkend aspect maar één keer gebruikt. Zorg ervoor dat je uitleg duidelijk maakt hoe het specifieke aspect van het schilderij (zelfbewustzijn, klassieke verzameling) de status van Odoni verhoogt, gekoppeld aan het gekozen kenmerkende aspect. Kernbegrippen: Renaissance, mens- en wereldbeeld, klassieke Oudheid, statusverhoging, kenmerkende aspecten ### Vraag 4 – Wetenschappelijke Revolutie en Empirisme in de Geneeskunde Wat kun je verwachten: Deze vraag test je kennis over de wetenschappelijke revolutie in de zeventiende eeuw, specifiek de eis van empirisme en waarneming in de wetenschap. Je moet de actie van Willem van der Straaten kunnen koppelen aan deze nieuwe wetenschappelijke benadering. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten van de wetenschappelijke revolutie kennen, met name de opkomst van het empirisme en het belang van waarneming in wetenschappelijk onderzoek. Je moet ook de tijdsperiode (zeventiende eeuw) kunnen plaatsen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische situatie kunnen analyseren en de daarin beschreven handelingen kunnen verbinden met bredere historische ontwikkelingen en concepten, zoals de wetenschappelijke revolutie en empirisme. Je moet een uitleg kunnen formuleren die specifiek ingaat op de 'nieuwe eis'. Waar op letten: Let op dat je de 'nieuwe eis' specifiek benoemt als het belang van waarneming en empirisme, en niet te algemeen blijft. Zorg ervoor dat je de ontwikkeling correct plaatst in de z zeventiende eeuw en niet verwart met andere periodes zoals de Renaissance of de Verlichting. Kernbegrippen: wetenschappelijke revolutie, empirisme, waarneming, zeventiende eeuw ### Vraag 5 – Godsdienstige en politieke doelen van wetgeving in Maryland (1649) Wat kun je verwachten: Je moet de twee bepalingen uit bron 2 analyseren en elk koppelen aan een specifiek doel: het godsdienstige doel aan de eerste bepaling en het politieke doel aan de tweede bepaling. Je moet uitleggen welk doel het bestuur van Maryland met elke bepaling wilde bereiken. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'kolonisatie', 'religieuze wetgeving' en 'staatsvorming' kunnen toepassen. Specifiek moet je begrijpen hoe religie een rol speelde in het bestuur en de samenleving van vroege koloniën en hoe wetgeving werd ingezet om zowel religieuze als maatschappelijke orde te handhaven. Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kritisch kunnen lezen en interpreteren. Je moet specifieke delen van een bron (de eerste en tweede bepaling) kunnen identificeren en deze kunnen verbinden met bredere historische concepten (godsdienstige en politieke doelen). Je moet je antwoord duidelijk en beknbond formuleren, waarbij je de koppeling tussen bepaling en doel expliciet maakt. Waar op letten: Let goed op dat je het godsdienstige doel koppelt aan de eerste bepaling en het politieke doel aan de tweede bepaling. Verwissel deze niet. Zorg ervoor dat je antwoord specifiek verwijst naar de inhoud van de bepalingen en niet te algemeen blijft. Gebruik de details uit de bron om je bewering te ondersteunen. Kernbegrippen: kolonisatie, religieuze wetgeving, staatsvorming ### Vraag 6 – Conflicten tussen Engelse kolonisten en inheemse bevolking Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor conflicten tussen Engelse kolonisten en de inheemse bevolking, en twee redenen uit een bron halen waarom de kolonisten sterker stonden in deze conflicten. Wat moet je kennen: Je moet algemene kennis hebben over de oorzaken van conflicten tijdens kolonisatie, zoals landbezit en bestaansmiddelen. Daarnaast moet je de kernconcepten 'kolonisatie', 'conflicten met inheemse bevolking', 'bondgenootschappen' en 'verdeel en heers' begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet een bron kunnen analyseren en daaruit specifieke informatie kunnen destilleren die relevant is voor de vraag. Je moet ook onderscheid kunnen maken tussen algemene historische kennis en informatie die direct uit een bron komt. Let op de instructie om de eerste deelvraag zonder bron en de tweede deelvraag met bron te beantwoorden. Waar op letten: Let goed op de tweedeling van de vraag: de eerste deelvraag (oorzaak conflict) moet je beantwoorden zonder de bron te gebruiken. De tweede deelvraag (twee redenen waarom kolonisten sterker stonden) moet je juist wel uit de bron halen. Zorg ervoor dat je antwoord bij de tweede deelvraag specifiek ingaat op 'sterker staan tijdens conflicten' en niet op het 'voorkomen van conflicten'. Kernbegrippen: kolonisatie, conflicten met inheemse bevolking, bondgenootschappen, verdeel en heers ### Vraag 7 – Verlichting en democratische revoluties in de 18e eeuw Wat kun je verwachten: Je moet een oproep van Joan Derk van der Capellen tot den Poll kunnen plaatsen binnen de kenmerkende aspecten van de achttiende eeuw. Dit betekent dat je de oproep moet kunnen verbinden met de ideeën van de Verlichting en de daaruit voortvloeiende democratische revoluties. Wat moet je kennen: Je moet de kernideeën van de Verlichting kennen, zoals vrijheid, gelijkheid en grondrechten. Daarnaast moet je bekend zijn met de democratische revoluties in westerse landen en de discussies over grondwetten, grondrechten en staatsburgerschap die hieruit voortkwamen. Specifiek moet je de rol van Joan Derk van der Capellen tot den Poll en zijn oproepen in deze context kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (in dit geval een oproep van Van der Capellen) kunnen analyseren en de inhoud ervan kunnen relateren aan de kenmerkende aspecten van de achttiende eeuw. Je moet een duidelijke uitleg kunnen geven waarom de oproep een voorbeeld is van een specifiek kenmerkend aspect, waarbij je de verbinding tussen de inhoud van de oproep en de bredere historische context legt. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen het kenmerkend aspect noemt, maar ook een passende uitleg geeft die de verbinding maakt tussen de oproep van Van der Capellen en het gekozen kenmerkend aspect. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek ingaat op de elementen van vrijheid, gelijkheid of grondrechten die in de oproep naar voren komen. Kernbegrippen: Verlichting, democratische revoluties, grondrechten, sociale verhoudingen, Joan Derk van der Capellen tot den Poll ### Vraag 8 – Kaartproductie in India: Verdrag van Allahabad en Industriële Revolutie Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het Verdrag van Allahabad leidde tot de behoefte aan betrouwbare kaarten van India in de 18e eeuw, en waarom de Industriële Revolutie de vernieuwing van deze kaarten in de 19e eeuw noodzakelijk maakte. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van het Verdrag van Allahabad voor de East India Company kennen, evenals de belangrijkste kenmerken en gevolgen van de Industriële Revolutie, met name in relatie tot koloniën zoals India. Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen (Verdrag van Allahabad, Industriële Revolutie) kunnen koppelen aan de concrete behoefte aan cartografie en de specifieke informatie die op kaarten nodig was in die perioden. Waar op letten: Zorg ervoor dat je de oorzakelijke verbanden duidelijk uitlegt. Voor de 18e eeuw moet je de link leggen tussen het Verdrag van Allahabad en de bestuurlijke/fiscale behoeften van de East India Company. Voor de 19e eeuw moet je de link leggen tussen de Industriële Revolutie en de economische/infrastructurele behoeften in India. Kernbegrippen: Verdrag van Allahabad, East India Company, Industriële revolutie, Modern imperialisme, Cartografie, Belastingheffing, Bestuur van India ### Vraag 9 – Betrouwbaarheid van bronnen over Britse overheersing in India Wat kun je verwachten: Je moet de betrouwbaarheid van een historische bron beoordelen voor twee verschillende onderzoeksvragen, waarbij je telkens een andere verwijzing naar de bron gebruikt. Het gaat erom te begrijpen hoe de context en het doel van de auteur de betrouwbaarheid van de informatie beïnvloeden. Wat moet je kennen: Je moet de concepten 'betrouwbaarheid van een bron', 'standplaatsgebondenheid' en 'superioriteitsgevoel' kennen. Ook is kennis van de Britse overheersing in India en de rol van Britse bestuurders hierin nuttig. Wat moet je kunnen: Je moet een bron kritisch kunnen analyseren en de betrouwbaarheid ervan kunnen bepalen in relatie tot een specifieke onderzoeksvraag. Je moet ook in staat zijn om met concrete verwijzingen uit de bron je argumentatie te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je voor elk deel van de vraag (minder betrouwbaar en meer betrouwbaar) een *andere* verwijzing naar de bron gebruikt. Verwar betrouwbaarheid niet met representativiteit; de vraag gaat over de geloofwaardigheid van de informatie, niet over hoe typerend de bron is voor een grotere groep. Focus op het belang en de intentie van de auteur (standplaatsgebondenheid) bij het schrijven van de memoires. Kernbegrippen: Betrouwbaarheid van een bron, Britse overheersing in India, Superioriteitsgevoel, Standplaatsgebondenheid ### Vraag 10 – Robert Owen versus Samuel Smiles: Oplossingen voor de Sociale Kwestie Wat kun je verwachten: Je moet de bewering ondersteunen dat Samuel Smiles met de boodschap van zijn boek brak met de ideeën van Robert Owen. Dit doe je door aan te geven welke oplossing Robert Owen nastreefde en te verklaren waarom de boodschap van Smiles populair was bij liberale ondernemers. Wat moet je kennen: Je moet de ideeën van Robert Owen over de sociale kwestie kennen en de kern van het liberalisme, met name de visie op de rol van de overheid en eigen verantwoordelijkheid. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om de ideeën van twee verschillende denkers (Owen en Smiles) te vergelijken en te verklaren waarom een bepaalde boodschap aansloot bij een specifieke politieke ideologie (liberalisme). Waar op letten: Let erop dat je duidelijk het verschil uitlegt tussen de collectieve/structurele aanpak van Owen (via parlement/coöperaties) en de individualistische 'self-help' benadering van Smiles. Zorg ervoor dat je de populariteit van Smiles' ideeën bij liberale ondernemers koppelt aan de liberale principes van een kleine overheid en eigen verantwoordelijkheid, en niet aan de verantwoordelijkheid van de ondernemers zelf. Kernbegrippen: Sociale kwestie, Robert Owen, Samuel Smiles, Liberalisme, Eigen verantwoordelijkheid ### Vraag 11 – De Sepoy-opstand en de bouw van het treinstation van Lahore Wat kun je verwachten: Je moet de historische gebeurtenis kunnen benoemen die leidde tot de fort-achtige bouw van het treinstation in Lahore en de reden hiervoor kunnen uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met de Sepoy-opstand van 1857 in Brits-Indië en de context van het modern imperialisme. Wat moet je kunnen: Je moet een causale relatie kunnen leggen tussen een historische gebeurtenis (de Sepoy-opstand) en een daaruit voortvloeiende actie (de bouwwijze van het station). Waar op letten: Let op het specifiek benoemen van de opstand van 1857 en het uitleggen van de reden waarom de Britten het station als een fort bouwden (verdediging tegen nieuwe opstanden). Kernbegrippen: Sepoy-opstand, Brits-Indië, Modern imperialisme ### Vraag 12 – Analyse van een historische brief: doelgroep en maatschappelijke beweging Wat kun je verwachten: Je analyseert een historische bron (een brief uit 1870) en trekt hieruit twee conclusies. Je legt elke conclusie uit en onderbouwt deze met een specifieke, verschillende verwijzing naar de bron. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de maatschappelijke context rond 1870, met name de positie van vrouwen en de opkomst van het feminisme. Ook is kennis van sociale klassen (hogere burgerij versus arbeidersklasse) relevant. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een bron kritisch te lezen en te interpreteren. Dit omvat het identificeren van de doelgroep van de bron en het herkennen van de onderliggende boodschap of het maatschappelijke doel. Daarnaast moet je conclusies kunnen formuleren en deze beargumenteren met concrete bewijzen uit de bron. Waar op letten: Let goed op de formulering van de briefschrijver om de doelgroep te bepalen. Bedenk welke vrouwen zich 'te netjes' voelen om te werken of 'anderen kunnen laten werken'. Zorg ervoor dat je voor elke conclusie een ANDERE verwijzing naar de bron gebruikt. Een uitleg zonder bronverwijzing of met een herhaalde verwijzing levert geen punten op voor de verwijzing. Kernbegrippen: Feminisme, Hogere burgerij, Arbeidsparticipatie vrouwen ### Vraag 13 – Education Act en emancipatie van arbeiders Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de Education Act de emancipatie van arbeiders bevordert en de noodzaak van deze wet onderbouwen met een bronverwijzing naar de brief in The Guardian. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'emancipatie' en 'sociale kwestie' kennen, en weten wat de Education Act inhield. Ook moet je inzicht hebben in de rol van de elite ten opzichte van de arbeidersklasse in die periode. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen leggen tussen de Education Act en de emancipatie van arbeiders. Daarnaast moet je een bron (brief in The Guardian) kunnen analyseren en de inhoud ervan gebruiken om een argument te onderbouwen, inclusief een specifieke verwijzing naar de bron. Waar op letten: Let erop dat je de *noodzaak* van de Education Act uitlegt, niet alleen de inhoud van de brief herhaalt. De koppeling tussen de tegenstand van de elite (uit de bron) en de noodzaak van de wet moet expliciet zijn. Zorg voor een specifieke en ondersteunende verwijzing naar de bron. Kernbegrippen: emancipatie, arbeiders, Education Act, sociale kwestie, elite ### Vraag 14 – Chronologische volgorde van Duitse wetten en decreten Wat kun je verwachten: Je moet zes belangrijke wetten en decreten uit de Duitse geschiedenis in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later. Het gaat om gebeurtenissen van de Weimarrepubliek tot de Duitse hereniging. Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van belangrijke gebeurtenissen en wetgeving in de Duitse geschiedenis kennen, specifiek met betrekking tot de Weimarrepubliek, het Dawesplan, de Rijksdagbrand, de Machigingswet, het Prinsendecreet, de DDR en de Duitse hereniging. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische gebeurtenissen en de bijbehorende wetgeving in de juiste chronologische volgorde te plaatsen en te redeneren over de tijdsperioden waarin deze plaatsvonden. Waar op letten: Let goed op de specifieke jaartallen of de context van de gebeurtenissen om ze correct te kunnen plaatsen. Verwarring tussen de verschillende periodes van de Duitse geschiedenis in de 20e eeuw (Weimar, Nazi-tijd, Koude Oorlog, na de hereniging) is een veelvoorkomende valkuil. Kernbegrippen: Weimarrepubliek, Dawesplan, Rijksdagbrand, Machtigingswet, Prinsendecreet, DDR, Duitse hereniging ### Vraag 15 – Anton de Kom en verzet tegen kolonialisme Wat kun je verwachten: Je moet de acties van de Nederlandse autoriteiten in Suriname kunnen verklaren in de context van het kolonialisme en dit kunnen koppelen aan een passend kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het Nederlandse koloniale beleid in Suriname, de rol van Anton de Kom en de kenmerkende aspecten van de eerste helft van de twintigste eeuw, in het bijzonder 'vormen van verzet tegen het West-Europese imperialisme'. Wat moet je kunnen: Je moet een historische gebeurtenis (het optreden van de autoriteiten tegen Anton de Kom) kunnen verklaren en deze verklaring kunnen ondersteunen met een relevant kenmerkend aspect. Waar op letten: Let goed op de formulering van de verklaring voor het optreden van de autoriteiten; deze moet duidelijk maken dat het ging om het handhaven van gezag en het voorkomen van opstanden. Het kenmerkend aspect wordt alleen toegekend als de verklaring correct is. Kernbegrippen: Anton de Kom, Suriname, kolonialisme, verzet tegen imperialisme ### Vraag 16 – Verbod op Von Papens toespraak: kritiek op het nationaalsocialisme Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Hitler de toespraak van Von Papen liet verbieden. Dit doe je door twee kenmerken van het nationaalsocialisme te noemen en bij elk kenmerk aan te geven welke kritiek Von Papen hierop geeft in bron 7. Wat moet je kennen: Je moet de belangrijkste kenmerken van het nationaalsocialisme kennen, zoals antisemitisme, antidemocratie (leidersbeginsel), totalitarisme, censuur en propaganda. Ook moet je de context van de relatie tussen Hitler en Von Papen in 1934 begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet bronnen kunnen analyseren en specifieke passages kunnen koppelen aan algemene historische concepten. Je moet kritiek uit een bron kunnen destilleren en deze relateren aan kenmerken van een ideologie. Waar op letten: Let goed op dat je bij elk genoemd kenmerk van het nationaalsocialisme ook de specifieke kritiek van Von Papen uit bron 7 vermeldt. Als je alleen een kenmerk noemt zonder de kritiek, krijg je geen punten. Zorg ervoor dat je twee complete combinaties van kenmerk en kritiek geeft. Kernbegrippen: nationaalsocialisme, Franz von Papen, toespraak Marburg, censuur, propaganda, leidersbeginsel, Volksgemeinschaft, antisemitisme ### Vraag 17 – Von Papen en de Marburg-toespraak na 1945 Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Franz von Papen na 1945 de nadruk legde op zijn Marburg-toespraak uit 1934, gezien de politieke situatie na de Tweede Wereldoorlog. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de politieke situatie in Duitsland na de Tweede Wereldoorlog, inclusief de rol van de geallieerden en het concept van denazificatie. Ook is kennis van Franz von Papen en zijn rol in de regering van Hitler, evenals de inhoud van de Marburg-toespraak (als kritische noot), essentieel. Wat moet je kunnen: Je moet een causaal verband kunnen leggen tussen de politieke situatie na 1945 (de nederlaag van nazi-Duitsland en de vervolging van nazikopstukken) en de persoonlijke motieven van Von Papen om zijn eerdere kritiek op het regime te benadrukken. Waar op letten: Let erop dat je specifiek bent over de politieke situatie na 1945 (de overwinning van de geallieerden en de daaropvolgende processen, zoals denazificatie). Verbind dit direct met Von Papens behoefte om vervolging of een veroordeling voor zijn rol in de regering van Hitler te voorkomen door zijn kritische toespraak te benadrukken. Kernbegrippen: Franz von Papen, Marburg-toespraak, denazificatie, Tweede Wereldoorlog, collaboratie ### Vraag 18 – Propaganda en de Tweede Wereldoorlog: De Duitse 'Volksgemeinschaft' en geallieerde tegenpropaganda Wat kun je verwachten: Je analyseert een historische bron (foto) in de context van de Tweede Wereldoorlog. Je legt uit welk intern politiek doel de Duitse regering had met een inzamelactie, hoe de foto dit doel ondersteunt, en welke boodschap de geallieerden met dezelfde foto konden overbrengen aan hun bevolking. Wat moet je kennen: Je moet de concepten 'Volksgemeinschaft', 'Totale oorlog', 'Propaganda', 'Hitlerjugend' en de context van de 'Tweede Wereldoorlog' kennen. Specifiek moet je weten hoe de NSDAP deze concepten gebruikte om steun te mobiliseren en de eenheid te bewaren. Wat moet je kunnen: Je moet: - Het interne politieke doel van de Duitse regering kunnen benoemen zonder de bron te gebruiken. - De visuele elementen van de foto kunnen interpreteren om te laten zien hoe deze het interne doel ondersteunen. - Een tegenboodschap kunnen formuleren die de geallieerden met dezelfde foto konden overbrengen, gericht op hun eigen bevolking. Waar op letten: Let goed op de instructie 'zonder bron' voor het eerste deel van de vraag. Dit betekent dat je je kennis van de Duitse politiek en propaganda tijdens de Tweede Wereldoorlog moet gebruiken. Zorg ervoor dat je het verschil begrijpt tussen de interne propagandawaarde (voor de Duitsers) en de externe propagandawaarde (voor de geallieerden) van de foto. Kernbegrippen: Volksgemeinschaft, Totale oorlog, Propaganda, Hitlerjugend, NSDAP, Tweede Wereldoorlog ### Vraag 19 – Analyse van een spotprent over de DDR en het Oostblok in 1953 Wat kun je verwachten: Je analyseert een spotprent uit 1953 over de DDR. Je legt uit welke kritiek de tekenaar weergeeft op het beleid van de DDR-regering en op de politieke verhoudingen binnen het Oostblok, telkens met een verschillende verwijzing naar de prent. Wat moet je kennen: Je moet de context van de Koude Oorlog, de positie van de DDR binnen het Oostblok en de relatie met de Sovjet-Unie in 1953 kennen. Specifiek de voedselhulp van de VS aan de DDR en de reactie hierop. Wat moet je kunnen: Je moet een historische spotprent kunnen analyseren en interpreteren. Dit betekent dat je visuele elementen kunt koppelen aan historische kritiek en gebeurtenissen. Je moet ook in staat zijn om twee verschillende argumenten te formuleren, elk ondersteund door een uniek detail uit de prent. Waar op letten: Let goed op de twee verschillende delen van de vraag: kritiek op het DDR-beleid én kritiek op de politieke verhoudingen binnen het Oostblok. Voor elk deel moet je een *verschillende* verwijzing naar de prent gebruiken. Zorg ervoor dat je de kritiek duidelijk formuleert en deze direct koppelt aan een specifiek visueel element in de prent. Kernbegrippen: DDR, Oostblok, Koude Oorlog, Sovjet-Unie, voedselhulp ### Vraag 20 – Gastarbeiders en integratie: een analyse van de beginperiode Wat kun je verwachten: Je analyseert de woonsituatie van gastarbeiders in de beginperiode en koppelt dit aan het oorspronkelijke beleid. Vervolgens leg je uit welke beleidsverandering in de jaren '70 de woonsituatie beïnvloedde. Tot slot formuleer je kritiek vanuit het perspectief van integratie, ondersteund door de bron. Wat moet je kennen: Je moet de oorspronkelijke uitgangspunten van gastarbeid in Nederland kennen, evenals de beleidsverandering rond gezinshereniging in de jaren '70. Daarnaast moet je het concept 'integratie' begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron kunnen analyseren en koppelen aan historische context. Je moet beleidsveranderingen kunnen benoemen zonder bron. Ook moet je kritiek kunnen formuleren vanuit een specifiek perspectief (integratie) en dit met bronverwijzingen kunnen onderbouwen. Waar op letten: Let goed op de drie afzonderlijke onderdelen van de vraag. Gebruik bron 10 voor het eerste en derde deel, maar expliciet *niet* voor het tweede deel ('zonder bron'). Zorg ervoor dat je kritiek in het derde deel correct is, want anders krijg je geen punt voor de bronverwijzing. Kernbegrippen: gastarbeiders, integratie, gezinshereniging, woonsituatie, jaren '60, jaren '70 ### Vraag 21 – Generatieconflict in West-Duitsland na WOII Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom het generatieconflict in West-Duitsland na de Tweede Wereldoorlog heviger was dan in andere landen, en dit ondersteunen met een passend kenmerkend aspect uit de eerste helft van de twintigste eeuw. Wat moet je kennen: Kennis van de geschiedenis van West-Duitsland na de Tweede Wereldoorlog, in het bijzonder de omgang met het naziverleden. Je moet ook de kenmerkende aspecten van de eerste helft van de twintigste eeuw kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzakelijk verband kunnen leggen tussen het naziverleden van de oudere generatie en de intensiteit van het generatieconflict. Daarnaast moet je een relevant kenmerkend aspect kunnen selecteren en koppelen aan je verklaring. Waar op letten: Zorg ervoor dat je de verklaring van het generatieconflict specifiek koppelt aan de rol van de oudere generatie in het nazitijdperk. Het kenmerkend aspect moet direct aansluiten bij deze verklaring; een algemeen genoemd kenmerkend aspect zonder duidelijke link levert geen punten op. Kernbegrippen: generatieconflict, West-Duitsland, protestbeweging jaren '60, verwerking naziverleden, nationaalsocialisme, Tweede Wereldoorlog, genocide ### Vraag 22 – Onderzoek naar de mening van DDR-burgers tijdens de Koude Oorlog Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de detente het onderzoek van de BRD naar de mening van DDR-burgers vergemakkelijkte, hoe dit onderzoek de Ostpolitik ondersteunde, en waarom de DDR zelf geen openbaar onderzoek deed. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'detente', 'Ostpolitik', 'BRD', 'DDR' en de context van de 'Koude Oorlog' kennen en begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet historische verbanden kunnen leggen tussen politieke ontwikkelingen (detente, Ostpolitik) en de interne situatie van landen (BRD, DDR), en kunnen verklaren waarom bepaalde acties wel of niet werden ondernomen. Waar op letten: Let op de specifieke redenen die gevraagd worden. Bij de derde deelvraag is het niet voldoende om alleen te zeggen dat de DDR een dictatuur was; je moet uitleggen waarom een dictatuur geen openbaar onderzoek zou doen (bijv. angst voor kritiek). Kernbegrippen: detente, Ostpolitik, BRD, DDR, Koude Oorlog ### Vraag 23 – Confessionele Partijen en de Verkiezingen van 1971: Een Analyse van Behrendts Prent Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat je de maatschappelijke veranderingen vanaf de jaren 1950 kunt benoemen die van invloed waren op confessionele partijen, én dat je een spotprent kunt analyseren om de mening van de tekenaar over de verkiezingscampagne van 1971 te achterhalen en te onderbouwen met bronverwijzingen. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de maatschappelijke veranderingen in Nederland vanaf de jaren 1950, zoals ontzuiling, ontkerkelijking en de opkomst van jongerenculturen. Daarnaast moet je de rol van confessionele partijen in de Nederlandse politiek kennen, specifiek rond de verkiezingen van 1971. Wat moet je kunnen: Je moet historische kennis toepassen zonder bron (maatschappelijke veranderingen). Je moet een spotprent kunnen interpreteren en de mening van de tekenaar kunnen afleiden. Tot slot moet je je interpretatie van de prent kunnen ondersteunen met concrete verwijzingen naar de bron. Waar op letten: Let goed op de tweedeling in de vraag: het eerste deel moet je beantwoorden zonder de bron te gebruiken, het tweede deel juist mét de bron. De puntentoekenning voor de bronverwijzing is afhankelijk van een correcte weergave van de mening van de tekenaar. Zorg ervoor dat je de mening van Behrendt duidelijk formuleert en deze vervolgens onderbouwt met specifieke elementen uit de prent (bijvoorbeeld de afbeelding van de lijsttrekkers als rockband of de tekst 'Is het zo hip genoeg?'). Kernbegrippen: confessionele partijen, ontzuiling, ontkerkelijking, jongerenculturen, verkiezingen 1971 ### Vraag 24 – Kohl, het Verdrag van Maastricht en de rol van Duitsland in Europa Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk Europees verdrag Kohl ondersteunt met zijn uitspraak en hoe zijn uitspraak past bij de politieke rol van het herenigde Duitsland in Europa. Hierbij moet je telkens een verschillende verwijzing naar bron 12 gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het Verdrag van Maastricht en de oprichting van de Europese Unie, evenals de context van de hereniging van Duitsland en de daaruit voortvloeiende rol in Europese samenwerking. Wat moet je kunnen: Je moet de bron kunnen analyseren en relevante citaten kunnen selecteren die de twee deelvragen ondersteunen. Je moet ook in staat zijn om de historische context van het Verdrag van Maastricht en de positie van Duitsland in Europa te verbinden met de uitspraken van Kohl. Waar op letten: Zorg ervoor dat je het Verdrag van Maastricht correct identificeert. Benoem de leidende rol van het herenigde Duitsland in Europa. Gebruik voor elke deelvraag een *verschillende* verwijzing naar de bron. Als je dezelfde verwijzing gebruikt, krijg je daarvoor maar één keer punten. Kernbegrippen: Verdrag van Maastricht, Europese Unie, Hereniging van Duitsland, Europese samenwerking, Helmut Kohl ### Vraag 25 – Vraag 25 Wat kun je verwachten: Het bedrijf Verkade in Zaandam, bekend van de productie van koekjes en chocolade, had veel vrouwelijke werknemers, waardoor de uitdrukking 'de meisjes van Verkade' een begrip werd in Nederland. Hieronder staan vier gegevens uit de geschiedenis van Verkade vanaf 1945, in chronologische volgorde: 1 De 'meisjes van Verkade' gingen in staking omdat ze vonden dat ze te weinig verdienden, terwijl de prijzen van het levensonderhoud wel stegen. 2 De fabriek opende als eerste een bedrijfscrèche, waar de kinderen van 'meisjes van Verkade' werden opgevangen. 3 Uit onderzoek bleek dat steeds meer scholieren uit de Zaanstreek werkten als 'meisjes van Verkade' om met hun loon een vakantie naar het buitenland te kunnen betalen. 4 Ondanks de stijgende productie van koekjes en chocolade, viel de vraag naar arbeidsters voor de verpakkingslijnen sterk terug, waardoor er een einde kwam aan het werk voor de… Wat moet je kennen: geleide loonpolitiek emancipatie van vrouwen toenemende welvaart automatisering wederopbouw Wat moet je kunnen: Koppel de gevraagde berekening of redenering aan het correctievoorschrift en werk de scorepunten zichtbaar uit. Waar op letten: Incorrect matchen van de gegevens met de ontwikkelingen. Verwarring tussen de verschillende naoorlogse periodes, bijvoorbeeld de 'wederopbouw' en de latere 'toenemende welvaart'. In de war raken doordat er één ontwikkeling overblijft. ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2022 tijdvak 1 maandag 16 mei 9.00 - 12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1021-a-22-1-o ### Pagina 2 Dit is een opgavepagina met de titel 'Door de tijd heen'. De pagina bevat een lijst met zes genummerde historische feiten, elk gerelateerd aan bekende liefdesparen en hun impact. Er worden namen als Bonnie Parker, Clyde Barrow, John Lennon, Yoko Ono, Rembrandt van Rijn, Hendrickje Stoffels, Napoleon Bonaparte, Josephine de Beauharnais, Harriet Giles, Sophia Packard, en Keizer Karel V met Johanna van Geynst genoemd. De concepten die aan bod komen, betreffen geschiedenis, beroemdheden, kunst (Rembrandtschilderij), politiek (democratische revolutie, keizer) en emancipatie. De student wordt gevraagd de zes liefdesparen in de juiste chronologische volgorde te plaatsen en alleen de nummers te noteren. ### Pagina 3 Vroegmoderne tijd In 1518 ondertekende de Spaanse koning Karel I een wet waarin hij bepaalde dat: 1 het toegestaan was om slaafgemaakten uit Afrika naar Amerika te vervoeren. 2 deze slaafgemaakten tijdens de reis moesten worden bekeerd tot het christendom. Karel I wilde met deze wet de Spaanse overheersing van Amerika bevorderen. 2p 2 Geef voor elk van beide bepalingen aan waardoor die de Spaanse overheersing van Amerika bevorderde. Gebruik bron 1. Andrea Odoni (1488-1545) wordt door de elite van Venetië uitgesloten van hoge bestuursfuncties. Met dit schilderij wil Odoni zijn status verhogen op een manier die past bij de zestiende eeuw. 4p 3 Noem twee kenmerkende aspecten uit de zestiende eeuw en verklaar daarmee telkens waardoor Odoni met dit schilderij zijn status kan verhogen. Let op: je mag kenmerkend aspect maar één keer gebruiken. Toen Willem van der Straaten in 1636 hoogleraar werd aan de universiteit van Utrecht, behield hij zijn baan als stadsarts. Hij verplichtte zijn studenten mee te lopen tijdens zijn rondes langs de zieken in het Catharijne-gasthuis. Volgens Van der Straaten kon hij daardoor zijn onderwijs beter laten aansluiten op een nieuwe eis die in de zeventiende eeuw aan wetenschap werd gesteld. 2p 4 Leg uit op welke nieuwe eis aan de wetenschap Van der Straaten zijn onderwijs wilde laten aansluiten door zijn studenten te verplichten mee te lopen tijdens zijn rondes in het Catharijne-gasthuis. Gebruik bron 2. Een bewering: Met deze wet wil het bestuur van Maryland een godsdienstig en een politiek doel bereiken. 2p 5 Ondersteun deze bewering door: — met de eerste bepaling aan te geven welk godsdienstig doel het bestuur wil bereiken en — met de tweede bepaling aan te geven welk politiek doel het bestuur wil bereiken. HA-1021-a-22-1-o 3 / 9 lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssi-leiden.nl. ### Pagina 4 Dit is een opgavepagina uit een examen, waarin studenten gevraagd worden om bronnen te analyseren en conclusies te trekken. De pagina bevat tekstuele informatie die verwijst naar historische gebeurtenissen en concepten. Specifiek worden studenten geconfronteerd met bron 3, die ingaat op conflicten tussen Engelse kolonisten en de inheemse bevolking aan de noordoostelijke kust van Amerika. Ze moeten verklaringen geven voor het Engelse overwicht. Vervolgens wordt een passage uit de achttiende eeuw besproken, die verplichtingen voor de bewoners van het Overijsselse platteland voor onbetaalde werkzaamheden beschrijft, met een verwijzing naar Joan Derk baron van der Capellen tot den Poll en de Statenvergadering. Een derde vraag betreft gegevens over het maken van kaarten van India in de achttiende en negentiende eeuw, waarbij de nadruk ligt op het verdrag van Allahabad en de behoefte aan betrouwbare kaarten ten gevolge van de industriële revolutie. Geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen zijn aanwezig. ### Pagina 5 Dit is een examenpagina getiteld 'Moderne tijd'. De pagina bevat twee opdrachten, genummerd 4 en 5, die gebaseerd zijn op de analyse van bronnen (niet inbegrepen op deze pagina). Opdracht 4 vraagt de student om een verslag te schrijven over de Britse overheersing in India, waarbij twee hoofdstukken van een bron geanalyseerd moeten worden op betrouwbaarheid. De student moet de acceptatie van het Britse gezag en het superioriteitsgevoel van de Britten bespreken, en beargumenteren waarom bepaalde hoofdstukken meer of minder betrouwbaar zijn. Opdracht 5, die deels op een andere bron gebaseerd is, vraagt de student om een briefschrijver te analyseren die de ideeën van Samuel Smiles en Robert Owen promoot. De student moet de boodschap ondersteunen met concrete voorbeelden en een politiek-maatschappelijke beweging duiden. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, en de wiskundige/wetenschappelijke concepten zijn beperkt tot historische periodisering en analyse van bronnen. ### Pagina 6 Dit is een examenpagina die bestaat uit een opgave. De opgave bestaat uit twee delen. Deel 1 (vraag 13) vraagt de student om, aan de hand van bron 6, aan te geven hoe de 'Education Act' de emancipatie van arbeiders bevorderde. Dit kan worden onderbouwd met een verwijzing naar een artikel in 'The Guardian'. Deel 2 (vragen 14 en 15) betreft een chronologische ordening van wetten en decreten uit Duitsland, gevolgd door een vraag over Anton de Kom en zijn rol in Suriname, specifiek zijn protesten tegen de Nederlandse autoriteiten. Er worden geen grafieken, tabellen of specifieke wiskundige/wetenschappelijke concepten gebruikt; de inhoud is historisch van aard. De student moet de gegeven bronnen analyseren en op basis daarvan specifieke vragen beantwoorden. ### Pagina 7 Dit is een opgavepagina van een examen. De pagina bevat drie opdrachten genummerd 16, 17, 18, 19 en 20, die verwijzen naar verschillende bronnen (bron 7, 8, 9 en 10). De opdrachten vereisen analyse en interpretatie van historische teksten en een prent. Concepten die aan bod komen zijn nationaalsocialisme, politieke situaties in Duitsland (jaren '30 en na 1945), de rol van Von Papen, de Duitse regering tijdens de Tweede Wereldoorlog, winterkleding inzamelingsacties, politieke interpretatie van prenten, de DDR-regering in 1953, de politieke verhoudingen binnen het Oostblok en de conclusie van een tekst over gastarbeiders in Nederland. De student wordt gevraagd om verklaringen te geven, uit te leggen, aan te geven, te ondersteunen en kritiek te duiden, vaak met verwijzing naar specifieke bronnen. ### Pagina 8 Dit document is een examenpagina die voornamelijk bestaat uit tekstuele opgaven. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De opgaven richten zich op historische en politieke concepten gerelateerd aan de periode na 1968 in West-Duitsland en de DDR, inclusief het generatieconflict, de Ostpolitik en de rol van politieke partijen. Vraag 21 vraagt om een verklaring van het generatieconflict in West-Duitsland. Vraag 22 vraagt om het toelichten van redenen waarom de BRD onderzoek liet doen naar de mening van DDR-burgers en stelt drie mogelijke redenen voor die toegelicht moeten worden. Vraag 23 vraagt om aan te tonen wat de mening van Behrendt is, zoals weergegeven in zijn prent over verkiezingscampagnes van confessionele partijen in 1971, met verwijzing naar de bron. Vraag 24 vraagt om uit te leggen welke Europese verdragen in de periode van de Willy Brandt-regering werden gesloten en hoe deze pasten bij de politieke rol van Duitsland in Europa. De puntentelling per vraag wordt aangegeven (3p, 4p). ### Pagina 9 Het bedrijf Verkade in Zaandam, bekend van de productie van koekjes en chocolade, had veel vrouwelijke werknemers, waardoor de uitdrukking 'de meisjes van Verkade' een begrip werd in Nederland. Hieronder staan vier gegevens uit de geschiedenis van Verkade vanaf 1945, in chronologische volgorde: 1 De 'meisjes van Verkade' gingen in staking omdat ze vonden dat ze te weinig verdienden, terwijl de prijzen van het levensonderhoud wel stegen. 2 De fabriek opende als eerste een bedrijfscrèche, waar de kinderen van 'meisjes van Verkade' werden opgevangen. 3 Uit onderzoek bleek dat steeds meer scholieren uit de Zaanstreek werkten als 'meisjes van Verkade' om met hun loon een vakantie naar het buitenland te kunnen betalen. 4 Ondanks de stijgende productie van koekjes en chocolade, viel de vraag naar arbeidssterk voor de verpakkingslijnen sterk terug, waardoor er een einde kwam aan het werk voor de 'meisjes van Verkade'. Deze gegevens (1 t/m 4) passen bij ontwikkelingen in Nederland in de tweede helft van de twintigste eeuw. Hieronder staan vijf ontwikkelingen (a t/m e), in willekeurige volgorde: a de automatisering in de industrie b de geleide loonpolitiek van de rooms-rode regeringen c de toenemende westerse welvaart d de voortschrijdende emancipatie van vrouwen e de wederopbouw 25 Geef per gegeven de ontwikkeling aan die daar het best bij past. Noteer alleen de cijfers en de daarbij passende letters. Let op: er blijft één ontwikkeling over. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-1021-a-22-1-o 9/9 einde