# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2021 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2021/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Chronologie van tijdvakken en historische contexten

### Vraag 2 – Rechtvaardiging van de Europese expansie

### Vraag 3 – Engelse kolonisatie en rivaliteit met Spanje

### Vraag 4 – De Nederlandse Opstand en de Gouden Eeuw

### Vraag 5 – Absolutisme en betrouwbaarheid van bronnen

### Vraag 6 – Plantagekoloniën en trans-Atlantische slavenhandel

### Vraag 7 – Huisnijverheid en de industriële revolutie

### Vraag 8 – Factory Acts en de sociale kwestie

### Vraag 9 – Betrouwbaarheid van bronnen

### Vraag 10 – Brits superioriteitsgevoel en economisch liberalisme

### Vraag 11 – Abolitionisme en de rechtvaardiging van slavernij

### Vraag 12 – Sociale kwestie en de crisis van het wereldkapitalisme

### Vraag 13 – Oprichting van het Indian National Congress (1885)

### Vraag 14 – Socialisme en arbeidersemancipatie

### Vraag 15 – Feminisme en traditionele rolpatronen

### Vraag 16 – Chronologie van de Duitse geschiedenis (1933-1990)

### Vraag 17 – Verdrag van Versailles

### Vraag 18 – Hyperinflatie en het Dawesplan in de Weimarrepubliek

### Vraag 19 – Propaganda en censuur tijdens de Jodenvervolging

### Vraag 20 – Sociaal-culturele veranderingen na 1945

### Vraag 21 – West-Duitse wederopbouw en herbewapening

### Vraag 22 – Opkomst van de jongerencultuur

### Vraag 23 – Opkomst van de consumptiemaatschappij

### Vraag 24 – Maakbare samenleving en vrouwenemancipatie

### Vraag 25 – Vrouwenemancipatie en de maakbare samenleving

### Vraag 26 – Ondergang van het communisme in de DDR

### Vraag 27 – Gebruik van het verleden

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2021
tijdvak 2
dinsdag 15 juni
9.00 - 12.00 uur
geschiedenis
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1021-a-21-2-o

### Pagina 2

Dit is een opgavepagina getiteld 'Door de tijd heen'. De pagina bevat een lijst met zes historische feiten gerelateerd aan stadsplanning en -ontwikkeling. Elk feit wordt kort beschreven en geïllustreerd met voorbeelden zoals de aanleg van Amsterdamse grachten, de stichting van Mexico-Stad op de ruïnes van Tenochtitlan, de groei van Jakarta, de bouw van Washington D.C., de uitbreiding van Enschede met arbeiderswijken en de uitbreiding van Rome onder Mussolini. Geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen zijn aanwezig. De student wordt gevraagd om deze besluiten over stadsplanning in de juiste chronologische volgorde te plaatsen, beginnend bij het vroegste. Er wordt specifiek vermeld dat enkel de nummers genoteerd dienen te worden.

### Pagina 3

Vroegmoderne tijd
Gebruik bron 1.
De Portugese koning João III besluit in de zestiende eeuw Brazilië te
koloniseren.
2p 2 Leg uit welke rechtvaardiging João III met dit verslag van Vespucci kan
geven voor de kolonisatie van Brazilië, waarbij je je antwoord ondersteunt
met een verwijzing naar de bron.
Twee gegevens:
1 De ontdekkingsreiziger Walter Raleigh organiseerde in 1585 een
expeditie naar Noord-Amerika nadat de Engelse koningin Elizabeth I
opdracht had gegeven om de mogelijkheden voor Engelse kolonisatie
te onderzoeken.
2 Walter Raleigh stuurde de tekenaar John White mee met de expeditie
om 'naar het leven de natuurlijke bronnen en inwoners te tekenen'.
White tekende vissen, planten en dieren en de inheemse Amerikaanse
bevolking die kookte en maïs verbouwde. De tekeningen werden
gekopieerd en verspreid in Engeland.
3p 3 Licht beide gegevens toe door:
- aan te geven waardoor kolonisatie van juist Noord-Amerika paste in
het buitenlandse politieke beleid van Elizabeth I
- uit te leggen dat de verspreiding van de prenten van White de
opdracht van Walter Raleigh moest ondersteunen.
Een anekdote:
De Engelsman John Evelyn schreef in september 1641 in zijn dagboek
over de bouw van de citadel bij de Nederlandse stad Den Bosch. Met
deze citadel werd de verdediging van de stad verbeterd. Evelyn noemde
de Nederlanders de grootste experts van heel Europa op het gebied van
pompen, omdat hij zag dat het land rondom de stad watervrij werd
gemaakt met behulp van watermolens en pompen met een slakkenhuisconstructie.
2p 4 Licht deze anekdote toe door:
- met een kenmerkend aspect van de zestiende eeuw de noodzaak voor
de bouw van de citadel te verklaren en
- met een kenmerkend aspect van de zeventiende eeuw de beschreven
aanpak in Den Bosch te verklaren.
HA-1021-a-21-2-0
3/10
lees verder ►►►

### Pagina 4

Gebruik bron 2.
Elisabeth Charlotte geeft een negatieve beschrijving van het hofleven
onder Madame de Maintenon. Historici beweren dat deze negatieve
beschrijving kan worden verklaard vanuit:
1 het absolute karakter van het bewind van Lodewijk XIV en
2 een persoonlijk motief van Elisabeth Charlotte.
4p 5 Ondersteun beide verklaringen met een argument en leg daarna uit dat je
door de tweede verklaring twijfelt aan de betrouwbaarheid van deze
beschrijving.

Gebruik bron 3.
Uit deze brief kun je afleiden dat Willem Bosman voorstander is van een
koerswijziging in het beleid van de West-Indische Compagnie.
Toon dit aan door:
– zonder bron met een kenmerkend aspect van de achttiende eeuw aan
te geven op welke handel op dat moment de nadruk ligt en
– met bron uit te leggen welke koerswijziging Bosman voorstelt.

Gebruik bron 4.
Stel: Je schrijft een werkstuk over de textielproductie in Groot-Brittannië,
een van de nijverheidstakken die als eerste industrialiseert. Je vindt deze
prent en besluit om hem te gebruiken als illustratie van de beginperiode
van de industriële revolutie.
4p 7 Leg uit:
– met een verwijzing naar de prent waardoor deze geschikt is als
illustratie van de beginperiode van de industriële revolutie en
– zonder bron dat de industrialisatie van juist de textielnijverheid mede
noodzakelijk wordt door verbeteringen in de Britse landbouw.

Moderne tijd

Gebruik bron 5.
De Britse regering wil de arbeidsomstandigheden in Groot-Brittannië
verbeteren en laat de commissie hiervoor aanbevelingen doen.
2p 8 Licht dit toe door:
– te verklaren dat de commissie juist mensen als Coulson wil verhoren
en
– aan te geven welke wet mede dankzij de aanbevelingen van deze
commissie wordt aangenomen.

### Pagina 5

Dit is een opgavepagina uit een examen, waarbij de student gevraagd wordt om bronnen (bron 5, 6 en 7) te analyseren en te interpreteren. Er zijn geen grafieken, tabellen of figuren aanwezig op deze pagina. De concepten die aan bod komen, zijn historisch van aard en gerelateerd aan de 19e-eeuwse Britse maatschappij en kolonialisme. Vragen omvatten het verklaren van twijfels met betrekking tot kinderarbeid (bron 5), het identificeren van financieringsmethoden voor een tentoonstelling en het analyseren van de argumenten van abolitionisten (bron 7). Verder wordt gevraagd naar de bouw van 'tuindorpen' in Nederland (bron 8, niet volledig zichtbaar) en de betekenis van 1885 als keerpunt in de Britse kolonialisme van India. De student moet conclusies trekken, beweringen onderbouwen met bewijsmateriaal uit de bronnen en specifieke kenmerken van historische periodes identificeren.

### Pagina 6

Dit is een opgavepagina die deeltjes van een historische tekst presenteert, gericht op politieke en sociale geschiedenis in Nederland en Berlijn. Het bevat twee hoofdvragen. Vraag 14 vraagt om de verandering in de politieke opvatting van Poppe de Rook toe te lichten, met specifieke aandacht voor de verkiezing van Poppe de Rook en zijn voorstel voor het lager onderwijs, en de politieke opvatting van Poppe de Rook. Vraag 15 vraagt om een anekdote over een recensie van een proefschrift over 'de keuken in de Middeleeuwen' te bespreken, waarbij de kritiek van feministen op de redenering van de recensent wordt benadrukt. Vervolgens wordt een lijst met zes gebeurtenissen in een kantoorgebouw in Berlijn gepresenteerd, met het verzoek om deze in chronologische volgorde te plaatsen. Er zijn geen grafieken of tabellen aanwezig, maar de tekst bevat verwijzingen naar historische documenten en gebeurtenissen.

### Pagina 7

Gebruik bron 8.
De Franse premier Clemenceau eist dat er strenge voorwaarden voor
Duitsland worden vastgelegd in het Verdrag van Versailles.
4p 17 Leg uit, telkens met een verschillende verwijzing naar de bron, welke
mening Jan Sluijters weergeeft:
- over het doel van Clemenceau en
- over het gevolg hiervan voor Duitsland.

Gebruik bron 9.
Met deze beschrijving van Friedrich Kroner kun je de moeizame start van
de Republiek van Weimar illustreren.
3p 18 Licht dit toe door:
- aan te geven welk aspect van de moeizame start uit de bron naar
voren komt en
- zonder bron aan te geven op welke wijze dit bijdroeg aan de politieke
instabiliteit in de Republiek en
- zonder bron aan te geven waardoor er een einde kwam aan deze
moeilijkheden.

Gebruik bron 10.
De Duitse bezetter betaalt fotograaf Herman Heukels om foto's te maken.
Twee gegevens:
1 Een deel van de foto's wordt gepubliceerd in de *Storm* SS, het
weekblad van de Nederlandse *Schutzstaffel* (een
nationaalsocialistische paramilitaire organisatie).
2 De foto's worden niet gepubliceerd in de Nederlandse landelijke
dagbladen, die vanaf 1940 geen foto's van Joden mogen publiceren.
3p 19 Verklaar het verschil in publicatie door:
- met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke boodschap de
foto's in de *Storm* SS moeten uitdragen en
- zonder bron aan te geven wat de Duitse bezetter wil bereiken met het
publicatieverbod van foto's van Joden in de landelijke dagbladen.
HA-1021-a-21-2-o
7 / 10
lees verder

### Pagina 8

Het tijdschrift *Beatrijis* was een weekblad voor vrouwen dat werd
uitgegeven van 1939 tot 1967. Enkele gegevens over artikelen in het
tijdschrift:
1 In de naoorlogse jaren verscheen er in het tijdschrift wekelijks een
kolom van een katholieke priester en was er controle op de inhoud
door een katholieke geestelijke.
2 Vanaf de jaren 1950 plaatste het tijdschrift artikelen over wintersport
en vliegvakanties.
3 In 1963 werd in het artikel 'Vrouw moet vrouw blijven' benadrukt dat de
vrouw niet buitenshuis zou moeten werken.
4 In 1965 verscheen in het tijdschrift een artikel over de 'ideale
schoonzoon', met daarbij twee foto's: een van een jongeman in leren
jack op een brommer en een van een jongeman in pak.
Deze gegevens passen bij ontwikkelingen uit de tweede helft van de
twintigste eeuw in Nederland. Hieronder staan vijf ontwikkelingen, in
willekeurige volgorde:
a de opkomst van een consumptiemaatschappij
b de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog
c het behoud van de traditionele rolverdeling tussen man en vrouw
d het ontstaan van jongerenculturen
e het voortbestaan van verzuild verhoudingen
2p 20 Geef per gegeven aan welke ontwikkeling daarbij hoort.
Noteer alleen het cijfer en de daarbij passende letter.
Let op: er blijft één ontwikkeling over.

Ondanks sterke anti-Duitse gevoelens in de Nederlandse samenleving,
steunde de Nederlandse overheid de wederopbouw van West-Duitsland
en pleitte zij begin jaren 1950 voor de West-Duitse herbewapening.
Historici concludeerden dat de Nederlandse overheid beide ontwikkelingen
steunde omdat Nederland hiervan zou profiteren.
2p 21 Ondersteun deze conclusie door voor beide ontwikkelingen aan te geven
op welke manier Nederland hiervan kon profiteren.

HA-1021-a-21-2-0 8/10 lees verder

### Pagina 9

Gebruik bron 11.
Een bewering:
Dit artikel van De Gelderlander geeft een eenzijdig beeld van de
gebeurtenissen rondom het verbod op de vertoning van de film
Rock around the clock.
3p 22 Licht deze bewering toe door aan te geven:
– waaruit de eenzijdigheid blijkt, waarbij je je antwoord ondersteunt met
een verwijzing naar de bron en
– met welke verandering in de Nederlandse samenleving de redactie
van de krant moeite heeft.
In 1962 organiseerde een supermarktketen een wedstrijd voor caissières,
waarbij de deelneemsters werden beoordeeld op nauwkeurigheid en
snelheid.
2p 23 Deze wedstrijd paste bij de opkomst van de consumptiemaatschappij.
Leg dit verband uit.
De Ostpolitik van Willy Brandt paste bij de fase waarin de Koude Oorlog
zich op dat moment bevond.
2p 24 Leg dit uit.
In de jaren 1970 werden in Nederland zogenoemde 'moedermavo's'
opgericht. Op deze scholen konden volwassenen op latere leeftijd alsnog
een middelbareschooldiploma halen. Het kabinet-Den Uyl (1973-1977)
besloot deze scholen financieel te ondersteunen.
Twee beweringen:
1 De financiering van deze moedermavo's:
ondersteunde de veranderende positie van vrouwen in de
samenleving.
2 paste bij het ideaal van een maakbare samenleving in die tijd.
2p 25 Ondersteun beide beweringen met een argument.
Gebruik bron 12.
Deze prent gaat over de situatie in de DDR in 1989.
4p 26 Leg uit, telkens met een verwijzing naar de bron:
– welke mening over de politieke koers van de DDR-leiding de tekenaar
weergeeft en
– welke voorspelling over de toekomst van de DDR de tekenaar
weergeeft.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
HA-1021-a-21-2-o
9/10
lees verder

### Pagina 10

Jan Pieterszoon Coen (1587-1629) was gouverneur-generaal van de handelscompagnie VOC, waarvoor hij delen van Indië (het huidige Indonesië) gewelddadig onderwierp. Er werd in latere eeuwen naar hem verwezen:

1 In 1893 onthulde de politicus Herman Schaepman een standbeeld van Coen, waarbij hij Coen "een groot man en een Nederlandse held" noemde.
2 Op 14 mei 1940, vier dagen na de Duitse inval in Nederland, sprak koningin Wilhelmina tot de Nederlandse bevolking, waarbij zij haar rede eindigde met de woorden "Dispereert niet" (wanhoop niet), de lijfspreuk van Coen.
3 In 1943 vernietigden Indonesische nationalisten in opdracht van de Japanse bezetter van Nederlands-Indië een standbeeld van Coen in de stad Batavia.
4 In 1987프로 stereerden Molukse Nederlanders, afkomstig uit de voormalige kolonie Nederlands-Indië, tegen de opening van de tentoonstelling Coen, de daden en dagen in dienst van de VOC. Door de tijd heen werd Coen gebruikt om een boodschap over te brengen over de eigen tijd.

4p 27 Toon dit aan door twee van de verwijzingen naar Coen uit te leggen, waarbij je het antwoord telkens ondersteunt met een kenmerkend aspect dat bij de boodschap past.
Let op: je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-1021-a-21-2-o

10 / 10

einde ■