# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2021 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2021/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Steden vernoemd naar personen: Chronologische volgorde

Wat kun je verwachten: Je krijgt zes beschrijvingen van steden die vernoemd zijn naar personen. Je moet deze beschrijvingen in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later, door alleen de nummers te noteren.

Wat moet je kennen: Je moet de globale chronologie kennen van belangrijke historische gebeurtenissen en periodes, zoals de Nederlandse Opstand, de Engelse kolonisatie van Amerika, de stichting van de Verenigde Staten, het Modern Imperialisme, de Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische gebeurtenissen te dateren en in de juiste chronologische volgorde te plaatsen op basis van de gegeven contextuele informatie.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in elke beschrijving die een aanwijzing geven over de tijdsperiode, zoals namen van personen (Willem van Oranje, George Washington, Jozef Stalin), landen (DDR, Duits-Zuidwest-Afrika), en historische context (Nederlandse Opstand, Duitse inval, kolonisatie). Een enkele fout kan leiden tot puntenverlies, dus controleer je antwoord zorgvuldig.

Kernbegrippen: Nederlandse Opstand, Engelse kolonisatie, Stichting Verenigde Staten, Modern Imperialisme, Tweede Wereldoorlog, Koude Oorlog

### Vraag 2 – Erasmus, Manutius en de zestiende eeuw: Kenmerkende Aspecten

Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerkende aspecten uit de zestiende eeuw noemen en voor elk aspect uitleggen waarom Erasmus er positief over was, gebaseerd op de gegeven bron.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw kennen, specifiek 'het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling' en 'de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de Klassieke Oudheid'. Je moet ook weten wie Erasmus en Manutius waren en hun rol in het humanisme en de boekdrukkunst.

Wat moet je kunnen: Je moet kenmerkende aspecten kunnen herkennen en koppelen aan concrete voorbeelden uit een bron. Je moet ook een verklaring kunnen formuleren die direct is afgeleid uit de brontekst.

Waar op letten: Let erop dat je twee verschillende kenmerkende aspecten noemt. Zorg ervoor dat je verklaring voor Erasmus' positieve oordeel direct en specifiek is gekoppeld aan de inhoud van bron 1 en het betreffende kenmerkende aspect. Vermijd algemene uitspraken die niet in de bron worden ondersteund.

Kernbegrippen: Erasmus, Manutius, humanisme, boekdrukkunst, Klassieke Oudheid, wetenschappelijke belangstelling, kenmerkende aspecten

### Vraag 3 – Het gebod van George van Saksen en de Reformatie

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom hertog George van Saksen een gebod instelde over het drukken van godsdienstige geschriften en hoe dit gebod bijdroeg aan zijn doel.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Reformatie, de rol van de boekdrukkunst bij de verspreiding van ideeën, en het verschil tussen Latijn en volkstaal in die context.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische verklaring kunnen geven door een oorzaak-gevolgrelatie aan te tonen tussen het gebod en het doel van de hertog. Dit betekent dat je zowel het doel als de bijdrage van het gebod daaraan moet kunnen formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen de volkstaal (Duits) en de verspreiding van de Reformatie. Zorg ervoor dat je duidelijk uitlegt hoe het verbod op het drukken in het Duits de verspreiding van protestantse ideeën zou tegengaan. Vermijd het enkel benoemen van het doel zonder de bijdrage van het gebod te verklaren.

Kernbegrippen: Reformatie, Contrareformatie, boekdrukkunst, verspreiding van ideeën, Latijn vs volkstaal

### Vraag 4 – Actualiteit en kenmerkende aspecten: 16e en 17e eeuw

Wat kun je verwachten: Je moet de actualiteit van twee sommen uit een rekenmethode kunnen uitleggen en deze kunnen koppelen aan een passend kenmerkend aspect uit de zestiende en zeventiende eeuw.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van de zestiende en zeventiende eeuw kennen, met name die betrekking hebben op de Nederlandse Opstand en de Gouden Eeuw (handelskapitalisme, wereldeconomie).

Wat moet je kunnen: Je moet historische bronnen (in dit geval rekenopgaven) kunnen analyseren en de inhoud kunnen plaatsen in de juiste historische context. Je moet ook de actualiteit van de sommen kunnen uitleggen en deze kunnen verbinden met relevante kenmerkende aspecten.

Waar op letten: Let goed op de jaartallen en de inhoud van de sommen om de juiste eeuw en het bijbehorende kenmerkende aspect te bepalen. Zorg ervoor dat je voor elke som apart de actualiteit uitlegt en deze ondersteunt met een passend kenmerkend aspect. Een juiste actualiteit is essentieel voor het scoren van punten voor het kenmerkend aspect.

Kernbegrippen: Nederlandse Opstand, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, Gouden Eeuw, Handelskapitalisme, Wereldeconomie

### Vraag 5 – Jacobus II, absolutisme en de puriteinen

Wat kun je verwachten: Je moet twee verklaringen geven. Ten eerste, leg uit hoe het eerste besluit van Jacobus II past bij een bredere ontwikkeling in de 17e-eeuwse monarchie. Ten tweede, verklaar waarom het tweede besluit van Jacobus II leidde tot een opstand van de puriteinen.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van: de ontwikkeling van de monarchie in de 17e eeuw (met name absolutisme), de motieven van de puriteinen (zoals de Pilgrim Fathers) voor hun emigratie naar Noord-Amerika, en de context van de Engelse staatskerk.

Wat moet je kunnen: Je moet historische ontwikkelingen en besluiten kunnen verklaren door ze te koppelen aan bredere historische processen en de motieven van betrokken groepen.

Waar op letten: Let erop dat je bij het eerste besluit specifiek de link legt met het streven naar absolute macht. Bij het tweede besluit moet je de religieuze redenen van de puriteinen voor hun emigratie en hun verzet tegen de Engelse staatskerk duidelijk benoemen.

Kernbegrippen: Jacobus II, Dominion of New England, absolutisme, puriteinen, Pilgrim Fathers, geloofsvrijheid

### Vraag 6 – Impact van Europese kolonisatie op inheemse stammen

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke ontwikkeling de veranderingen in het leefgebied van de Oneida-stam veroorzaakte, zoals beschreven door het stamhoofd in 1768.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Europese kolonisatie in Noord-Amerika, specifiek het concept van 'vestigingskoloniën' en de impact daarvan op de inheemse bevolking en hun leefomgeving.

Waar op letten: Let op de specifieke aard van de kolonisatie (vestigingskoloniën) en de primaire reden voor de landschapsverandering (landbouw). Vermijd algemene antwoorden over kolonisatie zonder de specifieke impact te benoemen.

Kernbegrippen: vestigingskoloniën, kolonisten, Oneida-stam, landbouw, leefruimte

### Vraag 7 – Uitleg van conclusies over historische bronnen

Wat kun je verwachten: Je moet twee delen van een conclusie uitleggen aan de hand van een historische bron. Het gaat erom of de bron wel of niet een specifiek historisch onderwerp kan illustreren, en waarom.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'plantagekolonie', 'abolitionisme', 'Europese overheersing' en 'slavernij' kennen en begrijpen. Daarnaast moet je inzicht hebben in de historische context van de 18e eeuw, met name de rol van plantages in Zuid-Amerika en de opkomst van het abolitionisme.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (in dit geval een brief van een arts op een plantage) kunnen analyseren en interpreteren. Je moet de inhoud van de bron kunnen koppelen aan bredere historische thema's en kunnen beargumenteren waarom de bron wel of niet relevant is voor bepaalde onderzoeksonderdelen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke taak of rol van de persoon in de bron (Reichard) en hoe deze taak zich verhoudt tot de twee onderzoeksonderdelen. Zorg ervoor dat je voor beide delen van je conclusie een duidelijke uitleg geeft die direct gebaseerd is op de inhoud van de bron. Alleen het noemen van een deel van het onderzoek zonder uitleg levert geen punten op.

Kernbegrippen: plantagekolonie, abolitionisme, Europese overheersing, slavernij

### Vraag 8 – Chronologie van glas-in-loodramen in Nederland

Wat kun je verwachten: Je moet zes historische gebeurtenissen met betrekking tot glas-in-loodramen in Nederland in de juiste chronologische volgorde plaatsen, van vroeger naar later. Je noteert alleen de nummers van de gebeurtenissen.

Wat moet je kennen: Je moet de chronologie van belangrijke periodes en gebeurtenissen in de Nederlandse geschiedenis kennen, waaronder de Reformatie, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, de Bataafse Revolutie, de katholieke emancipatie, de economische wereldcrisis (jaren '30) en de Wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog.

Wat moet je kunnen: Je moet historische gebeurtenissen kunnen plaatsen in hun juiste chronologische context en de relatie tussen deze gebeurtenissen en bredere maatschappelijke ontwikkelingen kunnen leggen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke tijdsindicaties of historische context die bij elke gebeurtenis wordt genoemd (bijvoorbeeld 'Reformatie', 'Republiek', 'Bataafse Revolutie', 'economische wereldcrisis', 'wederopbouw'). Een kleine fout in de volgorde kan leiden tot puntenaftrek, maar één foutief geplaatst nummer kan nog steeds 1 scorepunt opleveren als de rest van de reeks correct is.

Kernbegrippen: Reformatie, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, Patriotten, Bataafse Revolutie, Katholieke emancipatie, Economische wereldcrisis, Wederopbouw

### Vraag 9 – Industriële Revolutie en Democratisering in Groot-Brittannië

Wat kun je verwachten: Je moet twee beweringen over de voorstellen van een Britse commissie ondersteunen met argumenten uit bron 4. Het gaat om de invloed van de industriële revolutie en de bijdrage aan democratisering.

Wat moet je kennen: De kenmerken van de industriële revolutie, zoals urbanisatie en sociale veranderingen.
Het concept van democratisering en hoe dit zich uit in kiesrecht en politieke participatie.
De betekenis van kiesstelsel en kiesdistricten.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een bron (bron 4) selecteren en interpreteren.
Een verband leggen tussen historische ontwikkelingen (industriële revolutie, democratisering) en concrete voorstellen.
Argumenten formuleren die beweringen ondersteunen, gebaseerd op de bron.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je voor elke bewering een specifiek voorstel uit bron 4 noemt én uitlegt hoe dit voorstel de bewering ondersteunt. Een voorstel zonder passend argument, of andersom, levert geen punt op. Let op dat je de argumenten voor de twee beweringen niet door elkaar haalt.

Kernbegrippen: industriële revolutie, democratisering, kiesstelsel, kiesdistricten

### Vraag 10 – De Reform Bill van 1832 en de industriële ondernemers

Wat kun je verwachten: Je moet de naam van een belangrijke Britse wet uit 1832 kennen en kunnen uitleggen waarom deze wet gunstig was voor industriële ondernemers, gebaseerd op de plannen uit bron 4.

Wat moet je kennen: Je moet de naam 'Reform Bill' of 'Reform Act' kennen. Daarnaast moet je de context van het Britse kiesstelsel in de 19e eeuw begrijpen, met name de ongelijkheid in vertegenwoordiging en de opkomst van industriële gebieden.

Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit bron 4 kunnen koppelen aan de uiteindelijke wet en de gevolgen daarvan voor de politieke invloed van industriële ondernemers kunnen verklaren. Dit betekent dat je oorzaak-gevolgrelaties moet kunnen leggen tussen wetswijzigingen en maatschappelijke groepen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de naam van de wet noemt als een duidelijke verklaring geeft waarom deze wet gunstig was voor de industriële ondernemers. De verklaring moet specifiek ingaan op de verschuiving van politieke invloed, bijvoorbeeld door de herverdeling van zetels van platteland naar stedelijke gebieden.

Kernbegrippen: Reform Bill, Reform Act, Brits kiesstelsel, industriële ondernemers, politieke invloed, stedelijke gebieden, Lagerhuis

### Vraag 11 – De Indiase Opstand van 1857 en de Britse beleidsverandering

Wat kun je verwachten: Je moet de gebeurtenis benoemen waar bron 5 verslag van doet, de daaropvolgende Britse beleidsverandering aangeven en uitleggen hoe het artikel die beleidsverandering ondersteunt door in te gaan op de inhoud van de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de Indiase Opstand van 1857 kennen en weten dat deze leidde tot direct Brits bestuur in India (modern imperialisme).

Wat moet je kunnen: Je moet een historische gebeurtenis en de gevolgen daarvan kunnen benoemen. Daarnaast moet je een bron kunnen analyseren en uitleggen hoe de inhoud een bepaald beleid ondersteunt.

Waar op letten: Let goed op de inhoud van bron 5 bij het uitleggen hoe het artikel de beleidsverandering ondersteunt. Als je niet specifiek ingaat op de inhoud van de bron, krijg je geen punten voor dat deel van de vraag. Zorg dat je de juiste gebeurtenis en beleidsverandering noemt.

Kernbegrippen: Brits bestuur in India, Opstand van 1857, Modern imperialisme

### Vraag 12 – Onderbouwing van Brits imperialisme door Jones Barker

Wat kun je verwachten: Je moet twee voorbeelden van onderbouwing van het Britse imperialisme noemen, zoals weergegeven door Jones Barker, en elk voorbeeld ondersteunen met een specifieke verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met het concept van Brits imperialisme en hoe dit in kunstwerken kan worden uitgebeeld. Je moet ook de inhoud van bron 6 (het schilderij van Jones Barker) kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om visuele informatie uit een bron (schilderij) te analyseren en te interpreteren in de context van historische concepten zoals imperialisme. Je moet ook je antwoord kunnen onderbouwen met concrete verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen het schilderij beschrijft, maar de beschrijving koppelt aan de onderbouwing van het Britse imperialisme. Zorg ervoor dat je bij elke onderbouwing een verschillende, passende verwijzing naar de bron noemt. Vergeet niet dat je twee voorbeelden met elk een verwijzing moet geven.

Kernbegrippen: Brits imperialisme, Superioriteitsdenken, Christendom verspreiden

### Vraag 13 – De Swadeshi-beweging en Britse reacties

Wat kun je verwachten: Je moet de Swadeshi-beweging in India kunnen verklaren vanuit een economisch perspectief en de Britse reactie hierop kunnen uitleggen vanuit zowel een economisch als een politiek oogpunt. De vraag vraagt om het toelichten van twee gegevens over de Swadeshi-beweging.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'Swadeshi-beweging', 'Brits imperialisme', 'India', 'nationalisme' en 'afzetmarkt' kennen en begrijpen hoe deze met elkaar samenhangen in de context van de Britse overheersing van India.

Wat moet je kunnen: Je moet economische en politieke verklaringen kunnen formuleren en deze specifiek kunnen toepassen op historische gebeurtenissen, zoals het ontstaan van de Swadeshi-beweging en de Britse reactie daarop. Je moet ook onderscheid kunnen maken tussen economische en politieke motieven.

Waar op letten: Let goed op dat je de economische en politieke verklaringen niet door elkaar haalt. Zorg ervoor dat je elke verklaring specifiek koppelt aan de Swadeshi-beweging en de reactie van de Britse kranten, zoals gevraagd in de opgave. Vergeet niet dat er een economische verklaring voor het ontstaan van de beweging wordt gevraagd, en zowel een economische als een politieke verklaring voor de Britse reactie.

Kernbegrippen: Swadeshi-beweging, Brits imperialisme, India, nationalisme, afzetmarkt

### Vraag 14 – De Republiek van Weimar en de Dolkstootlegende

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een politieke verandering in Duitsland in 1918 mogelijk werd gemaakt door de legerleiding, en welke kritiek de conservatieve elite met een bron kon onderbouwen op de regering van de Republiek van Weimar.

Wat moet je kennen: De politieke situatie in Duitsland in 1918 (einde Eerste Wereldoorlog, einde keizerrijk, begin Republiek van Weimar).
De rol van de legerleiding in de overgang naar de Republiek van Weimar.
De 'dolkstootlegende' en de kritiek van de conservatieve elite op de regering van Weimar.
De betekenis van 'capitulatie Duitsland'.

Wat moet je kunnen: De informatie uit bron 7 interpreteren en koppelen aan de politieke veranderingen in Duitsland in 1918.
Uitleggen hoe de loyaliteit van het leger (uit de bron) het uitroepen van de Republiek van Weimar mogelijk maakte.
De bron gebruiken om de kritiek van de conservatieve elite op de regering van Weimar (dolkstootlegende) te onderbouwen.
Een verband leggen tussen het intacte leger (volgens de bron) en de bewering dat de regering verantwoordelijk was voor de capitulatie.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je de verwijzing naar de bron (bron 7) expliciet koppelt aan de juiste kritiek van de conservatieve elite, namelijk de dolkstootlegende. Als je dit niet doet, krijg je geen punt voor de onderbouwing met de bron.

Kernbegrippen: Republiek van Weimar, dolkstootlegende, Eerste Wereldoorlog, capitulatie Duitsland, conservatieve elite

### Vraag 15 – Totalitaire staat en Volksgemeinschaft in nazi-Duitsland

Wat kun je verwachten: Je krijgt een brontekst over een gevangene in nazi-Duitsland en moet twee beweringen ondersteunen met argumenten uit die tekst. Het gaat om de kenmerken van een totalitaire staat en de creatie van een Volksgemeinschaft.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een totalitaire staat kennen, zoals rechteloosheid en onderdrukking van afwijkende meningen. Ook moet je weten wat de 'Volksgemeinschaft' inhield en hoe deze werd gecreëerd, bijvoorbeeld door het afdwingen van ideologische conformiteit.

Wat moet je kunnen: Je moet de informatie uit de brontekst kunnen analyseren en specifieke details kunnen gebruiken als argumenten. Je moet twee verschillende argumenten kunnen formuleren die elk een van de beweringen ondersteunen en expliciet koppelen aan de behandeling van de gevangene.

Waar op letten: Let erop dat je voor elke bewering een *verschillend* argument gebruikt. Zorg ervoor dat je argumenten direct afleidt uit de *behandeling van de gevangene* zoals beschreven in de tekst. Koppel de kenmerken van een totalitaire staat en de Volksgemeinschaft expliciet aan de gebeurtenissen in de bron.

Kernbegrippen: totalitaire staat, Volksgemeinschaft, nationaalsocialisme, onderdrukking

### Vraag 16 – Continuïteit en verandering in het Britse beleid ten aanzien van Duitsland (1919-1938)

Wat kun je verwachten: Je moet een interpretatie van Boothby onderbouwen door zowel de continuïteit als de verandering in het Britse beleid ten aanzien van Duitsland aan te tonen. Dit doe je door een gemeenschappelijk doel te benoemen en de verandering in beleid uit te leggen met een bronverwijzing.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het Verdrag van Versailles (1919) en de appeasementpolitiek (1938). Daarnaast is inzicht in de Britse buitenlandse politiek en het concept van continuïteit en verandering essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om historische gebeurtenissen en beleid te analyseren op continuïteit en verandering. Ook moet je een bron kunnen interpreteren en gebruiken om je antwoord te ondersteunen.

Waar op letten: Let goed op dat je het gemeenschappelijke doel van het Britse beleid in beide perioden correct benoemt. De verandering in beleid moet duidelijk worden uitgelegd als 'appeasement' en de bronverwijzing moet passen bij deze verandering. Een correcte bronverwijzing levert alleen punten op als de verandering in beleid ook correct is benoemd.

Kernbegrippen: Verdrag van Versailles, Appeasement, Britse buitenlandse politiek, Continuïteit en verandering

### Vraag 17 – Economische en sociale ontwrichting in Duitsland, mei 1945

Wat kun je verwachten: Je moet aan de hand van een foto (bron 9) de economische én sociale ontwrichting van de Duitse samenleving in mei 1945 aantonen. Dit betekent dat je twee verschillende aspecten van ontwrichting moet benoemen en deze moet koppelen aan wat je op de foto ziet.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'economische ontwrichting' en 'sociale ontwrichting' kunnen toepassen in de context van Duitsland in 1945. Je moet ook weten dat er in die periode veel vluchtelingen en 'Heimatvertriebenen' waren.

Wat moet je kunnen: Je moet een historische bron (foto) kunnen analyseren en de inhoud ervan kunnen verbinden met bredere historische concepten (economische en sociale ontwrichting). Je moet specifiek visuele elementen uit de foto kunnen gebruiken als bewijs voor je argumentatie.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de economische als de sociale ontwrichting benoemt. Koppel beide aspecten direct aan concrete elementen die zichtbaar zijn op de foto. Een veelvoorkomende valkuil is het niet benoemen van beide aspecten of het antwoord niet koppelen aan de foto.

Kernbegrippen: economische ontwrichting, sociale ontwrichting, Duitsland 1945, vluchtelingen, Heimatvertriebenen

### Vraag 18 – Vraag 18

Wat kun je verwachten: 3p 18 Licht je conclusie toe door: - uit te leggen welke boodschap Brandt wil overbrengen over het Nederlandse ingrijpen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron en - zonder bron met een kenmerkend aspect uit de twintigste eeuw een verklaring te geven voor het Nederlandse ingrijpen. Hieronder staan in de linkerkolom vier gebeurtenissen uit de Duitse geschiedenis (a tot en met d) in chronologische volgorde en in de rechterkolom vijf gevolgen (1 tot en met 5) in willekeurige volgorde: Gebeurtenissen: a Jozef Stalin liet de toegangswegen naar West- Berlijn blokkeren. b Willy Brandt startte met de uitvoering van de Ostpolitik. c Michael Gorbatsjov besloot de Brezjnevdoctrine los te laten. d Helmut Kohl kondigde aan de Duitse mark te vervangen door de euro. Gevolgen: 1 De Verenigde Staten stelden een luchtbrug in. 2 Frankrijk steunde openlijk de Duitse plannen voor…

Wat moet je kennen: Nederlands-Indië
Dekolonisatie
KNIL
Propaganda
Eenzijdige bron

Wat moet je kunnen: Koppel de gevraagde berekening of redenering aan het correctievoorschrift en werk de scorepunten zichtbaar uit.

Waar op letten: De verwijzing naar de bron levert alleen een punt op als de boodschap van de auteur correct is geïnterpreteerd.
Het kenmerkend aspect moet een verklaring zijn voor het Nederlandse ingrijpen, niet voor de inhoud van de bron zelf.

### Vraag 19 – Vraag 19

Wat kun je verwachten: Hieronder staan in de linkerkolom vier gebeurtenissen uit de Duitse geschiedenis (a tot en met d) in chronologische volgorde en in de rechterkolom vijf gevolgen (1 tot en met 5) in willekeurige volgorde: Gebeurtenissen: a Jozef Stalin liet de toegangswegen naar West-Berlijn blokkeren. b Willy Brandt startte met de uitvoering van de Ostpolitik. c Michael Gorbatsjov besloot de Brezjnevdoctrine los te laten. d Helmut Kohl kondigde aan de Duitse mark te vervangen door de euro. Gevolgen: 1 De Verenigde Staten stelden een luchtbrug in. 2 Frankrijk steunde openlijk de Duitse plannen voor hereniging. 3 Oost-Duitse arbeiders startten met de bouw van de Muur in Berlijn. 4 Oost-Duitse burgers trokken via Hongarije naar het Westen, nadat de grens met Oostenrijk was opengesteld. 5 West-Duitsland en Oost-Duitsland erkenden elkaar als gelijkwaardige staten. 2p 19 Geef voor elke gebeurtenis aan welk ge…

Wat moet je kennen: Blokkade van Berlijn
Luchtbrug
Ostpolitik
Brezjnevdoctrine
Duitse hereniging
Euro

Wat moet je kunnen: Koppel de gevraagde berekening of redenering aan het correctievoorschrift en werk de scorepunten zichtbaar uit.

Waar op letten: Verkeerde combinaties maken door onvoldoende kennis van de chronologie van de Koude Oorlog.
Het overgebleven gevolg (bouw van de Berlijnse Muur) onjuist koppelen aan een van de gebeurtenissen.

### Vraag 20 – Nederland en de NAVO: Van neutraliteit naar bondgenootschap

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke verandering in de Nederlandse buitenlandse politiek na 1945 leidde tot het NAVO-lidmaatschap en hiervoor een politieke verklaring geven.

Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van de NAVO, neutraliteitspolitiek, Koude Oorlog, westers bondgenootschap, communisme en Marshallhulp kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een verandering in beleid kunnen identificeren en hiervoor een politieke verklaring kunnen geven.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de verandering van de buitenlandse politiek (van neutraliteit naar bondgenootschap) benoemt als een duidelijke politieke verklaring geeft voor deze verandering. Zorg dat je de link legt tussen de Koude Oorlog en de keuze voor een bondgenootschap.

Kernbegrippen: NAVO, neutraliteitspolitiek, Koude Oorlog, westers bondgenootschap, communisme, Marshallhulp

### Vraag 21 – De Opstand van 1953 in de DDR: Communistisch Standpunt en Economische Oorzaken

Wat kun je verwachten: Je moet een conclusie over het communistische standpunt van 'De Waarheid' over de opstand in de DDR ondersteunen. Dit doe je door uit te leggen welk communistisch standpunt wordt weergegeven, met een verwijzing naar bron 11. Daarnaast moet je, zonder de bron te gebruiken, een oorzaak noemen voor de economische malaise in de DDR in 1953.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van het communistische vijandbeeld tijdens de Koude Oorlog, specifiek gericht op de perceptie van het Westen. Ook is kennis van de economische situatie in de DDR in de vroege jaren '50, inclusief concepten als planeconomie, herstelbetalingen en Marshallhulp, essentieel.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een bron te analyseren en daaruit een specifiek standpunt te destilleren. Daarnaast moet je historische kennis kunnen toepassen om een oorzaak voor een economische situatie te benoemen zonder directe bronondersteuning.

Waar op letten: Let erop dat je bij het communistische standpunt niet alleen een citaat uit de bron geeft, maar ook duidelijk uitlegt welk onderliggend communistisch vijandbeeld van het Westen hieruit spreekt. Voor de economische oorzaak moet je echt een oorzaak noemen, niet alleen de malaise beschrijven. Zorg dat je de bron alleen gebruikt voor het eerste deel van de vraag en niet voor het tweede deel.

Kernbegrippen: communisme, DDR, opstand 1953, Koude Oorlog, planeconomie, herstelbetalingen, Marshallhulp

### Vraag 22 – Nuancering van het beeld van Oost-Duitse arbeiders

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een gegeven feit het beeld van Oost-Duitse arbeiders, zoals geschetst in de bron, nuanceert. Dit betekent dat je eerst het beeld uit de bron moet identificeren en vervolgens moet laten zien hoe het nieuwe feit dit beeld minder absoluut maakt of een andere kant belicht.

Wat moet je kennen: De context van de DDR en de Koude Oorlog.
De rol en functie van de Staatssicherheitsdienst (Stasi).
De Opstand van 1953 in de DDR.
Het concept van 'bronnuancering': hoe een bron een bepaald beeld schetst en hoe een ander feit dit beeld kan aanvullen of tegenspreken.

Wat moet je kunnen: Het beeld van de Oost-Duitse arbeiders uit bron 11 correct interpreteren.
De informatie over de uitbreiding van de bevoegdheden van de Staatssicherheitsdienst in verband brengen met dit beeld.
Uitleggen hoe de uitbreiding van de Stasi-bevoegdheden het beeld van de arbeiders nuanceert, door te redeneren over de intenties van de DDR-regering.

Waar op letten: Benoem expliciet het beeld van de Oost-Duitse arbeiders zoals dat in bron 11 wordt geschetst (bijvoorbeeld: loyaal, niet over te halen tot verzet, gerustgesteld na toespraak).
Leg vervolgens uit *waarom* de uitbreiding van de bevoegdheden van de Staatssicherheitsdienst dit beeld nuanceert. De nuancering zit in het feit dat de regering blijkbaar niet volledig vertrouwde op de loyaliteit van de arbeiders en rekening hield met aanhoudend verzet of beïnvloeding van buitenaf.
Zorg dat je antwoord de link legt tussen het oorspronkelijke beeld en de nuancering, en niet alleen de nuancering geeft.

Kernbegrippen: DDR, Staatssicherheitsdienst, Opstand 1953, Koude Oorlog, bronnuancering

### Vraag 23 – BRD en DDR: Erkenning tijdens de Koude Oorlog

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een besluit van de BRD paste bij hun opstelling ten aanzien van de DDR, specifiek gericht op het vermijden van erkenning.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de relatie tussen de BRD en de DDR tijdens de Koude Oorlog, met name de politiek van de BRD om de DDR niet als zelfstandige staat te erkennen (Hallstein-doctrine).

Wat moet je kunnen: Je moet een politiek besluit kunnen koppelen aan de bredere politieke context en de implicaties ervan kunnen uitleggen, specifiek gericht op het concept van 'erkenning'.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de link legt tussen het besluit en het voorkomen van 'erkenning' van de DDR. Zonder deze link krijg je geen punten.

Kernbegrippen: BRD, DDR, erkenning, Koude Oorlog, Hallstein-doctrine

### Vraag 24 – Oliecrisis 1973 en brandstofbesparing

Wat kun je verwachten: Je moet de historische context van een bericht over brandstofbesparing kunnen plaatsen en uitleggen waarom dit bericht relevant was in 1973.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de Oliecrisis van 1973 en de gevolgen daarvan voor Nederland, met name het dreigende brandstoftekort.

Wat moet je kunnen: Je moet een verband kunnen leggen tussen een overheidsbericht over brandstofbesparing en de actuele historische situatie waarin dit bericht werd geplaatst.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet het verband legt tussen het doel van het bericht (benzine besparen) en de Oliecrisis van 1973, die leidde tot een dreigend brandstoftekort. Alleen het noemen van de oliecrisis is niet voldoende; het causale verband moet duidelijk zijn.

Kernbegrippen: Oliecrisis 1973, brandstoftekort, benzine besparen

### Vraag 25 – Vergelijking Provo's en Punkbeweging (bron 12)

Wat kun je verwachten: Je moet een overeenkomst en een verschil aantonen tussen de standpunten van de provo's en de punkbeweging, gebaseerd op bron 12. Je moet beide standpunten van de punkbeweging met een passende verwijzing naar de bron onderbouwen.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken en standpunten van de provo's en de punkbeweging kennen, met name hun houding ten opzichte van autoriteit en democratie. Je moet ook weten hoe je bronnen analyseert en interpreteert.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om:
- Een bron te analyseren en relevante informatie te selecteren.
- Overeenkomsten en verschillen tussen historische bewegingen te identificeren.
- Je antwoord te onderbouwen met concrete verwijzingen naar de bron.

Waar op letten: Let erop dat je voor zowel de overeenkomst als het verschil een duidelijk standpunt van de punkbeweging noemt én dit ondersteunt met een specifieke verwijzing naar bron 12. Zorg ervoor dat je de overeenkomst en het verschil correct relateert aan de provo's.

Kernbegrippen: provo's, punkbeweging, jongerenculturen, anti-autoritair, democratie

### Vraag 26 – Oorzaak van problemen bij Europese samenwerking

Wat kun je verwachten: Je moet de oorzaak van problemen bij de Europese samenwerking kunnen uitleggen en je antwoord kunnen onderbouwen met een passende verwijzing naar de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'Europese samenwerking', 'kloof tussen burger en politiek' en 'Europapolitiek' kennen. Ook moet je de inhoud van bron 13 begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak kunnen identificeren en deze kunnen koppelen aan specifieke elementen in een bron (in dit geval een spotprent).

Waar op letten: Let erop dat je zowel de oorzaak van de problemen noemt als een concrete verwijzing naar de bron geeft. Alleen de bron beschrijven zonder de oorzaak te benoemen, levert geen punten op voor de oorzaak. Zorg dat je verwijzing naar de bron de oorzaak daadwerkelijk ondersteunt.

Kernbegrippen: Europese samenwerking, kloof tussen burger en politiek, Europapolitiek

### Vraag 27 – Kenmerkende Aspecten bij 'De taarten van Abel'

Wat kun je verwachten: Je moet twee verschillende kenmerkende aspecten uit de tweede helft van de twintigste eeuw kunnen koppelen aan twee specifieke voorbeelden uit de televisieserie 'De taarten van Abel'.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerkende aspecten van tijdvak 10 (vanaf 1950) kennen, met name die betrekking hebben op maatschappelijke veranderingen en migratie. Specifiek zijn 'de ontwikkeling van een pluriforme en multiculturele samenleving' en 'de ingrijpende sociaal-culturele veranderingsprocessen vanaf de jaren zestig' relevant.

Wat moet je kunnen: Je moet concrete voorbeelden uit de actualiteit of recente geschiedenis kunnen analyseren en deze correct kunnen verbinden aan de juiste kenmerkende aspecten. Je moet ook kunnen onderscheiden welke kenmerkende aspecten wel of niet van toepassing zijn op een gegeven situatie.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details van elk voorbeeld. Voorbeeld 1 gaat over vluchtelingen en het opbouwen van een nieuw bestaan, wat duidt op migratie en een multiculturele samenleving. Voorbeeld 2 gaat over een homoseksueel huwelijk, wat wijst op sociaal-culturele veranderingen en emancipatie. Zorg ervoor dat je voor elk voorbeeld een *verschillend* kenmerkend aspect noemt en dat je geen kenmerkend aspect twee keer gebruikt. Vermijd het kenmerkend aspect over dekolonisatie voor de vlucht uit Oeganda in 2016, aangezien dit niet meer van toepassing is op dat moment.

Kernbegrippen: pluriforme en multiculturele samenleving, sociaal-culturele veranderingsprocessen, migratie, homo-emancipatie, kenmerkende aspecten

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2021
tijdvak 1
dinsdag 18 mei
9.00 - 12.00 uur
geschiedenis
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 72 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1021-a-21-1-o

### Pagina 2

Dit is een opgavepagina, getiteld 'Door de tijd heen'. De tekst introduceert het concept dat steden vaak vernoemd zijn naar personen. Vervolgens wordt een lijst gepresenteerd met zes historische gebeurtenissen of personen waarbij stadsnamen relevant zijn. Deze items, genummerd van 1 tot en met 6, beschrijven verschillende naamgevingsgeschiedenissen, variërend van Amerikaanse hoofdsteden en Nederlandse vestingen tot Duitse koloniale gebieden en Sovjetsteden. Er worden concrete voorbeelden gegeven zoals Washington, Willemstad, Lüderitz, Stalinstad, Jamestown en Himmlerstadt, met de bijbehorende personen en context (presidenten, leiders, kooplieden, SS-leiders). De kern van de opgave, aangeduid met '2p 1', vraagt de student om deze zes beschrijvingen in de juiste chronologische volgorde te plaatsen en enkel de nummers te noteren. Er zijn geen grafieken, tabellen of andere visuele elementen aanwezig.

### Pagina 3

Dit document is een opgavepagina voor een examen over de Vroegmoderne tijd. Het bevat twee bronnen, 'Bron 1' en 'Bron 2', die studenten moeten analyseren. Bron 1, een anekdote uit 1524, gaat over George van Saksen en de druk van godsdienstige geschriften in het Latijn in plaats van het Duits. De student wordt gevraagd dit gedrag te verklaren en de onderliggende motivatie te benoemen. Bron 2, uit 1686, behandelt de oprichting van het Dominion of New England door Jacobus II. Hierbij moet de student twee besluiten analyseren: de oprichting van het Dominion en de implicaties voor de Engelse staatskerk. Vervolgens moet de student de ontwikkeling in de monarchie in de zeventiende eeuw relateren aan de besluiten van Jacobus II en de opstand van de Pilgrim Fathers. Visuele elementen zijn afwezig. De concepten betreffen historische gebeurtenissen, politieke structuren (monarchie, bestuur), religieuze geschriften, en historische periodes (zestiende en zeventiende eeuw). De student wordt gevraagd om te analyseren, verklaren, benoemen en relateren.

### Pagina 4

Dit document is een examenpagina, specifiek een opgavenpagina. Het bevat twee opgaven, genummerd 6 en 7, die gebaseerd zijn op bronnen. Opgave 6 verwijst naar een citaat uit 1768 over de Oneida-stam en vraagt de student om de ontwikkelingen die tot veranderingen leidden uit te leggen. Opgave 7, 'Moderne tijd', geeft een genummerde lijst van gebeurtenissen rond glas-in-loodkunst in Nederland en vraagt de student deze in chronologische volgorde te zetten en alleen de nummers te noteren. De tekst behandelt historische en culturele concepten, waaronder de impact van Europese overheersing op inheemse volkeren, de ontwikkeling van de glas-in-loodkunst, en specifieke historische perioden zoals de Bataafse Revolutie. Er zijn geen grafieken of tabellen aanwezig.

### Pagina 5

Dit is een examenpagina die vragen bevat met verwijzingen naar bronnen. De pagina is een opgavendeel, met drie genummerde vragen (9, 10, 11, 12, 13). Vraag 9 en 10 verwijzen naar Bron 4, die een commissie in 1831 en een wet in 1832 behandelt. Vraag 11 verwijst naar Bron 5, die artikelen over een verandering in het Britse bestuur in India behandelt, waarbij studenten de gebeurtenissen moeten benoemen, het artikelverslag moeten geven en de beleidsverandering moeten benoemen. Vraag 12 verwijst naar Bron 6, met Jones Barker en zijn schilderij over het Britse imperialisme, waarbij studenten voorbeelden van onderbouwing moeten noemen. Vraag 13 behandelt de Swadeshi-beweging in India, waarbij de studenten twee gegevens uit 1905 en uit Groot-Brittannië moeten bespreken, met de nadruk op de economische en politieke verklaringen voor de reactie van de Britse kranten.

### Pagina 6

Gebruik bron 7.
Dit bericht wordt gezien als een belangrijk document in de
ontstaansgeschiedenis van de Republiek van Weimar.
3p 14 Licht deze visie toe door:
- aan te geven welke politieke verandering in Duitsland in 1918 de
legerleiding met deze reactie mogelijk maakt en
- uit te leggen welke kritiek op de regering van de Republiek van
Weimar de conservatieve elite met dit bericht kan onderbouwen.

Een Duitse gevangene schreef over een medevangene eind jaren
1930: "Wees verstandig' zeiden zijn vrienden. 'Wat geeft het nu om af en
toe 'Heil Hitler' te zeggen. Doe zoals wij. Wij menen het toch ook niet'. Hij
schudde zijn hoofd. De volgende dag weigerde hij weer. Hij ging de
donkere cel in. Veertien dagen."
Uit de behandeling van de gevangene blijkt dat:
1 Duitsland eind jaren 1930 een totalitaire staat was geworden en
2 er een Volksgemeinschaft werd gecreëerd in Duitsland.
2p 15 Ondersteun beide beweringen, elk met een verschillend argument.

Gebruik bron 8.
Een interpretatie:
Boothby ziet continuïteit en verandering in het beleid dat de Britse
regering in 1919 en in 1938 voert ten aanzien van Duitsland.
3p 16 Onderbouw deze interpretatie door:
- zonder bron aan te geven welk zelfde doel de Britse regering in 1919
en in 1938 probeert te bereiken met haar beleid en
- uit te leggen op welke verandering in het Britse beleid in 1938 Boothby
reageert, waarbij je je antwoord ondersteunt met een passende
verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 9.
Met deze foto kun je de economische en de sociale ontwrichting van de
2p 17 Duitse samenleving in mei 1945 illustreren.
Toon beide aan.

HA-1021-a-21-1-o 6/9 lees verder

### Pagina 7

Dit is een opgavepagina voor een examen, waarschijnlijk geschiedenis of politieke wetenschappen, gezien de inhoud. De pagina bevat drie vragen (genummerd 18, 19, en 20) die de studenten moeten beantwoorden aan de hand van verstrekte bronnen en kennis. Vraag 18 instrueert de studenten om een conclusie te trekken over een Nederlandse ingreep, ondersteund door bron 10, en deze te onderbouwen met specifieke verwijzingen en een kenmerkend aspect uit de twintigste eeuw. Vraag 19 vraagt om een koppeling te maken tussen vier historische gebeurtenissen (links) en vijf mogelijke gevolgen (rechts), waarbij de student de gebeurtenis aan het juiste gevolg moet koppelen en de specifieke reden voor de keuze moet geven. Vraag 20 vraagt om de rol van Nederland als oprichter van de NAVO uit te leggen, met een focus op de buitenlandse politiek na 1945 en een politieke verklaring voor de verandering. Er zijn geen grafieken of tabellen, wel een gestructureerde lijst van gebeurtenissen en gevolgen.

### Pagina 8

Dit is een opgavepagina voor een examen, mogelijk geschiedenis of maatschappijleer, met een focus op de Duitse Democratische Republiek (DDR) in de jaren '50 en '70. De vragen (genummerd 21, 22, 23, 24) verwijzen naar de context van de DDR, zoals een opstand, de Staatssicherheitsdienst, ijshockeywedstrijden en het energieverbruik in 1973.  De tekst bevat geen grafieken, tabellen of figuren, maar wel specifieke concepten zoals een 'communistisch standpunt', 'economische malaise', 'Staatsicherheitsdienst', en een anekdote over benzineverbruik in relatie tot rijgedrag. De student wordt gevraagd om conclusies te onderbouwen, gegevens te interpreteren en verbanden te leggen met de historische situatie.

### Pagina 9

Gebruik bron 12.
Een conclusie:
Met deze bron kun je een overeenkomst en een verschil aantonen tussen
de standpunten van de provo's en die van de punkbeweging.
4p 25 Ondersteun deze conclusie door, telkens met een passende verwijzing
naar de bron:
– een standpunt van de punkbeweging aan te geven dat overeenkomt
met dat van de provo's en
– een standpunt van de punkbeweging aan te geven dat verschilt van
dat van de provo's.

Gebruik bron 13.
Carlo Schneider geeft een oorzaak weer van problemen bij de Europese
samenwerking in de eenentwintigste eeuw.
2p 26 Leg uit welke oorzaak dat is, waarbij je je antwoord ondersteunt met een
passende verwijzing naar de bron.

In de televisieserie De taarten van Abel (op televisie sinds 2003) bakken
kinderen een taart om iemand te bedanken of te steunen, zoals
bijvoorbeeld:
1 Een meisje dat een taart bakte om haar vader te bedanken die na hun
vlucht in 2016 uit het Afrikaanse land Oeganda hard werkte om een
nieuw bestaan op te bouwen in Nederland.
2 Een meisje dat een taart bakte om te laten weten dat ze het stoer
vond dat haar tante ging trouwen met haar vriendin.
Met deze afleveringen uit De taarten van Abel kun je verschillende
kenmerkende aspecten uit de tweede helft van de twintigste eeuw
illustreren.
2p 27 Noem voor beide afleveringen van de televisieserie een verschillend
kenmerkend aspect dat hierbij past.
Let op: je mag maar één kenmerkend aspect per keer gebruiken.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-1021-a-21-1-o

einde