# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2018 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2018/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2018
tijdvak 1
dinsdag 15 mei
9.00 - 12.00 uur
geschiedenis

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 72 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1021-a-18-1-o

### Pagina 2

Dit is een examenpagina, specifiek een opgave die informatie presenteert en een vraag stelt. De pagina is opgedeeld in twee secties: 'Door de tijd heen' en 'Vroegmoderne tijd'. De eerste sectie bevat zes genummerde historische gebeurtenissen die invloed hadden op naamgeving, zoals de komst van gastarbeiders, de Franse Revolutie, de Nederlandse bezetting, de Russische Revolutie, en de economische bloei van de Republiek. De student wordt gevraagd deze gebeurtenissen in chronologische volgorde te zetten. De tweede sectie behandelt de Italiaanse beeldhouwer Ghiberti (1378-1455) en zijn werk voor de stadstaat Florence, specifiek de bronzen deuren voor het baptisterium. Er wordt verwezen naar zijn zelfportret, zijn inspiratiebronnen zoals Brunelleschi en Al-Hazen, en zijn autobiografie waarin hij beschrijft hoe hij de schilder- en beeldhouwkunst vastlegde. De student moet twee onderdelen van de Renaissance noemen en toelichten hoe deze gegeven over Ghiberti's werk passen binnen de Renaissance, waarbij elk gegeven slechts één keer gebruikt mag worden.

### Pagina 3

In 1562 werd de eerste druk uitgegeven van de protestantse
'deux-aesbijbel'. Deze Nederlandstalige bijbel werd gedrukt in Emden, in
Noord-Duitsland.
Dat de bijbel in Emden kon worden gedrukt, was het gevolg van de
afspraak over de godsdienstpolitiek uit 1555 die Karel V maakte met de
Duitse vorsten.
3a (3p) 3 Noem deze afspraak en geef aan waardoor het drukken van deze bijbel
daardoor wel mogelijk werd in Emden, maar niet in de Nederlanden.

Twee gebeurtenissen in de Zuidelijke Nederlanden na het sluiten van de
Pacificatie van Gent in 1576:
1 Op 31 januari 1578 brengt de Spaanse landvoogd Don Juan bij
Gembloers het leger van de bij de Pacificatie aangesloten gewesten
een zware nederlaag toe.
2 In februari 1578 verdrijven calvinisten het rooms-katholieke bestuur
van Oudenaarde.
Deze gebeurtenissen tonen verschillende oorzaken van het uiteenvallen
van de Pacificatie van Gent.
4 (4p) 4 Leg dit uit voor elke gebeurtenis.

Gebruik bron 1.
In deze bron doet Willem van Oranje het voorstel een andere vorst in
plaats van Filips II te kiezen.
5 (4p) 5 Leg met de bron uit:
– dat dit voorstel vooruitloopt op het Plakkaat van Verlatinge en
– welk motief Oranje heeft met dit voorstel.

Omstreeks 1600 was in veel steden van de Republiek het bestuur in
handen van kooplieden.
6 (2p) 6 Geef
– aan welk gevolg dit had voor het beleid van de steden tegenover de
komst van migranten naar de stad en
– de verklaring voor dit beleid.

Gebruik bron 2.
Deze bron is geschikt als illustratie bij twee kenmerkende aspecten van
de vroegmoderne tijd.
7 (3p) 7 Licht dit toe door:
– het kenmerkende aspect van de zestiende eeuw te noemen waarbij
deze bron past en
– uit te leggen welk kenmerkend aspect van de zeventiende eeuw al in
de bron herkenbaar is.

HA-1021-a-18-1-o 3 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 4

Gebruik bron 2.
Jan Huyghen van Linschoten publiceert in 1596 het verslag van zijn reis.
In het koninkrijk Spanje, waarvan Portugal sinds 1580 deel uitmaakt,
wordt de informatie over de reis gezien als een staatsgeheim.

2p 8 Noem
 - de economische reden die de Spanjaarden hebben voor de
   geheimhouding van de Portugese routes naar Azië en
 - de politieke achtergrond van de Nederlandse belangstelling voor deze
   zeeroutes.

In 1781 bepaalde keizer Jozef II voor zijn Oostenrijken gebieden dat:
1 iedere onderdaan het recht kreeg zijn vroegere meester te verlaten en
  elders werk te zoeken en
2 alle onderdanen voortaan zelf konden kiezen welk ambacht zij wilden
  leren.
Op grond van deze maatregelen kun je Jozef II een verlicht vorst noemen.
2p 9 Geef bij elke maatregel aan door welk verschillend Verlichtingsideaal
  Jozef II zich liet leiden.

Moderne tijd

In 1869 werd de onderzeese telegrafiekabel voltooid tussen Groot-
Brittannië en India, toen de belangrijkste Britse kolonie. Door deze kabel
konden nu over lange afstand berichten worden verstuurd.
2p 10 Leg uit dat de aanleg van deze telegrafiekabel past bij het modern
  imperialisme.

Gebruik bron 3.
Naast de 'discussies over de sociale kwestie' past deze bron ook bij
andere kenmerkende aspecten van die tijd.
2p 11 Toon dit aan voor twee kenmerkende aspecten, telkens met een
  verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 3.
Stel: je doet onderzoek naar de gevolgen van kinderarbeid in Nederland
in de negentiende eeuw en je hebt twee onderzoeks-vragen:
1 Wat waren de werkomstandigheden van kinderen in fabrieken?
2 Welke bijdrage leverde J.J. Cremer aan de discussie over de 'sociale
  kwestie'?
Je vindt deze bron, maar je twijfelt aan de bruikbaarheid van de bron voor
een van je onderzoeksvragen.
2p 12 Maak duidelijk voor welke onderzoeksvraag de bron de meest bruikbare
  informatie bevat en voor welke onderzoeksvraag de bron minder
  bruikbare informatie bevat.

HA-1021-a-18-1-o
4 / 8
lees verder

### Pagina 5

Bismarck was tevreden met de status van Duitsland.
Wilhelm II vond dat Duitsland een belangrijkere plaats op het wereldtoneel
verdiende.
2p 13 Toon aan dat dit verschil in opvatting bij elk van beiden naar voren kwam
in de buitenlandse politiek die zij voerden.

De volgende zes gebeurtenissen uit de geschiedenis van Berlijn staan in
willekeurige volgorde:
1 de blokkade van West-Berlijn
2 de val van de Berlijnse Muur
3 de Rijksdagbrand
4 het bezoek van president Kennedy
5 het einde van de Eerste Wereldoorlog
6 de ondergang van nazi-Duitsland.
2p 14 Zet deze zes gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Gebruik bron 4 en de gebeurtenissen van vraag 14.
2p 15 De zes fragmenten van bron 4 horen bij de gebeurtenissen van vraag 14.
Maak de juiste combinaties van bronfragmenten en gebeurtenissen door
achter elke letter van het bronfragment het cijfer van de gebeurtenis die
erbij hoort te noteren.
Doe het zo:
Bij bronfragment ... (letter invullen), past gebeurtenis ... (cijfer invullen)
enzovoort.
Noteer alleen letters en cijfers.
Let op: je mag elke gebeurtenis maar één keer gebruiken.

Gebruik bron 5.
Met dit bankbiljet brengt het stadsbestuur van Bitterfeld een politieke
boodschap over aan de lokale bevolking op een voor het stadsbestuur
effectieve manier.
3p 16 Licht dit toe door:
- met een verwijzing naar de bron uit te leggen welke boodschap dat is
en
- een reden te noemen waardoor voor het stadsbestuur het gebruik van
een bankbiljet hiervoor een effectieve manier is.

Pas na 1923 konden in de Republiek van Weimar stabiele democratische
regeringen worden gevormd.
2p 17 Leg uit waardoor dit vóór 1924 niet mogelijk bleek en vanaf 1924 wel
mogelijk werd.

HA-1021-a-18-1-o 5/8 lees verder ►►►

### Pagina 6

Gebruik bron 6.
Voor het slagen van de Conferentie van München en de appeasementpolitiek was het belangrijk dat de inhoud van dit gesprek niet in Groot-Brittannië bekend zou worden.
3p 18 Licht dit toe door:
- zonder bron aan te geven waarom de meeste Engelsen tijdens de Conferentie van München nog positief oordeelden over de gevoerde appeasementpolitiek en
- uit te leggen waardoor het bekend worden van deze bron het oordeel van de meeste Engelsen over de appeasementpolitiek zou hebben veranderd.

Gebruik bron 6.
Een historicus doet onderzoek naar de buitenlandse politiek van Hitler in 1938. Hij vindt deze bron en concludeert dat deze betrouwbare informatie bevat voor zijn onderzoek.
2p 19 Ondersteun deze conclusie met een argument vanuit de achtergrond van de bron.

Op 1 september 1939 tekende Adolf Hitler een geheim bevel waarin de bevoegdheden van bepaalde artsen zo uitgebreid werden, “dat zij aan mensen die ongeneeslijk ziek zijn, na een zorgvuldige beoordeling van hun krankzinnigheid, de genadedood kunnen toekennen”.
2p 20 Leg uit welk verband er bestaat tussen deze opdracht en het nazi-idee van de Volksgemeinschaft.

Gebruik bron 7.
Deze foto kan door de Amerikaanse propaganda gebruikt worden om een boodschap aan de Duitse bevolking over te brengen.
2p 21 Noem deze boodschap met een verwijzing naar de bron.

Twee standpunten van de Nederlandse regering in de diplomatieke betrekkingen tussen Nederland en Rusland:
1 Na november 1917 weigerde de Nederlandse regering om de nieuwe regering van Rusland te erkennen.
2 In 1942 was de Nederlandse regering, die uitgeweken was naar Londen, bereid om de regering van de Sovjet-Unie te erkennen.
2p 22 Noem bij elk van beide standpunten de politieke reden van de Nederlandse regering.

HA-1021-a-18-1-o 6 / 8 lees verder ▶►►

### Pagina 7

Dit is een opgavenpagina van een examen, gericht op historische analyse en interpretatie van bronnen. De pagina bevat vier vragen (genummerd 23 t/m 28), die de student moet beantwoorden aan de hand van verschillende bronnen. Vraag 23 vraagt om een interpretatie van bron 8, met een focus op de Koude Oorlog en de eenzijdigheid van kranten. Vraag 24 vraagt uitleg over de hulp aan Hongaarse opstandelingen. Vraag 25 vereist het uitleggen van twee beweringen uit bron 9, gerelateerd aan het totalitaire karakter van de DDR en de mening van de vader van Dolores. Vraag 26 vraagt de student om twee kenmerken van de twintigste eeuw te illustreren met behulp van bron 10. Vraag 27, gerelateerd aan bron 11, vraagt om een uitleg over een prent van Herblock die het neerslaan van de Praagse Lente weergeeft. Vraag 28 gaat over de ontmoeting tussen Reagan en Gorbatsjov in Reykjavik in 1986, en de strategische kernwapens, evenals de SDI-project en de historische redenering daarover. Er worden geen grafieken of tabellen getoond, maar de inhoud is gebaseerd op historische gebeurtenissen en politieke contexten, waaronder de Koude Oorlog, Hongaarse opstanden, en de relaties tussen de VS en de Sovjet-Unie.

### Pagina 8

Gebruik bron 12.
Deze prent is onderdeel van een campagne om mijnwerkers te werven in
Italië.
Je kunt twee conclusies trekken bij deze prent:
1 De prent heeft een propagandistisch karakter.
2 De campagne waar deze prent een onderdeel van is, is nodig
geworden door de economische ontwikkeling in die tijd.
29 Ondersteun beide conclusies telkens met een argument uit de bron.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1021-a-18-1-0
8/8
einde