# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2017 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2017/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2017
tijdvak 2
dinsdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
geschiedenis
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1021-a-17-2-o

### Pagina 2

Door de tijd heen

De volgende historische beschrijvingen gaan over verschillende heersers
en staan in willekeurige volgorde:
1 Als uitkomst van de Conferentie van Berlijn kon koning Leopold II van
België Congo als kolonie exploiteren. Duizenden Congolese sterven
door de gruwelijke werkomstandigheden op de rubberplantages.
2 Attila de Hun viel met zijn ruiterlegers het Romeinse Rijk binnen. Zijn
vernietigende aanvallen droegen bij aan de val van het Romeinse Rijk.
3 Cesare Borgia schrok niet terug voor moord, roof en verraad om zijn
macht te vergroten. Hij droeg een masker om zijn gezicht te verbergen
dat was aangetast door syfilis, een nieuwe ziekte uit het pas-ontdekte
Amerika.
4 Herodes de Grote liet volgens de Bijbel duizenden baby's vermoorden
in de hoop de pasgeboren Jezus te doden.
5 Onder het bewind van Robespierre werden tijdens de door verlichte
denkers geïnspireerde Franse Revolutie duizenden mensen met de
guillotine geëxecuteerd.
6 Stalin liet miljoenen boeren verhongeren nadat zij zich hadden verzet
tegen zijn bevel tot collectivisatie van de landbouw.
2p 1 Zet deze beschrijvingen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger
naar later. Noteer alleen de nummers.

Prehistorie en oudheid

Gebruik bron 1.
In deze bron kun je een aantal aanwijzingen vinden die aantonen dat in
Egypte in die tijd al sprake is van staatsvorming.
4p 2 Noem twee van die aanwijzingen en geef per aanwijzing aan waardoor die
past bij het vormen van een staat.

In 1669 werd aan de oever van de Waal bij Nijmegen een altaar uit de
tweede eeuw met een Latijnse inscriptie gevonden. Johannes Smetius jr.
publiceerde de tekst op het altaar die liet zien dat de Nervische
(Germaanse) grootgrondbezitter Marcus Liberius Victor dit altaar liet
oprichten voor moedergodinnen uit het Germaanse Rijnland. Smetius
schonk het altaar aan de stad Nijmegen die het in het raadhuis
tentoonstelde.
2p 3 Toon aan dat:
– de inscriptie op het altaar past bij een kenmerkend aspect van de
oudheid en
– het onderzoek naar dit altaar past bij een kenmerkend aspect van de
zeventiende eeuw.

HA-1021-a-17-2-o 2 / 8 lees verder ► ►

### Pagina 3

De middeleeuwen

Gebruik bron 2.
Een bewering:
De paus kan deze oorkonde gebruiken als propaganda in de machtsstrijd
die op dat moment in de christelijke wereld woedt.
Geef aan:
- welke boodschap de paus met een verwijzing naar deze oorkonde kan
overbrengen
- welke politieke reden Stephen waarschijnlijk heeft om deze oorkonde
uit te vaardigen.

Gebruik bron 3.
Het stadsrecht van Alkmaar past bij de opkomst van de stedelijke burgerij
in de late middeleeuwen.
2p 5 Toon dit aan met twee gegevens uit de bron.

Vroegmoderne tijd

In 1533 wordt Elizabeth Tudor geboren als dochter van koning
Hendrik VIII van Engeland. Van 1558 tot haar dood in 1603 was zij als
Elizabeth I koningin van Engeland.
Drie gegevens over haar leven:
1 Kort voor de geboorte van Elizabeth in 1533 maakte haar vader zich
los van de paus om te kunnen scheiden van zijn eerste vrouw.
2 In 1578 stuurde Elizabeth Sir Humphrey Gilbert erop uit om in Noord-
Amerika "zoveel mogelijk heidense en barbarese landen en gebieden
te ontdekken (...) die nog niet in het bezit zijn van christelijke koningen
of mensen".
3 In 1585 sloot Elizabeth het Verdrag van Nonsuch, waarin ze beloofde
een leger te sturen om de opstandige Nederlanden te steunen.
Deze gegevens uit het leven van Elizabeth kunnen gebruikt worden om
verschillende kenmerkende aspecten van de zestiende eeuw te
beschrijven.
3p 6 Toon dit aan door elk van deze drie gegevens te koppelen aan een ander
kenmerkend aspect van de zestiende eeuw.

In 1521 werden op de Rijksdag in Worms de boeken van Luther verboden
omdat zijn opvattingen een politieke bedreiging vormden voor het beleid
van Karel V.
2p 7 Leg dit uit door:
- een opvatting van Luther te noemen en
- aan te geven waardoor deze opvatting een politieke bedreiging
vormde voor het beleid van Karel V.

HA-1021-a-17-2-o
3/8
lees verder

### Pagina 4

Gebruik bron 4.
Het optreden van het Spaanse leger zoals dat in de bron wordt
beschreven, is door Alva in verschillende steden in de Nederlanden
toegepast.

2p 8 Leg met het voorbeeld van Leiden uit, dat het doel van Alva met deze
aanpak niet bereikt wordt.

Een bewering:
De economie van de Republiek had veel te danken aan immigranten.
1p 9 Ondersteun deze bewering door een reden te noemen waardoor
vluchtelingen uit Antwerpen bijdroegen aan de economische bloei.

In 1633 trouwden Maarten Soolmans en Oopjen Coppit met elkaar. Over
hen zijn de volgende gegevens bekend:
1 Maarten Soolmans was de zoon van Jan Soolmans, een in Antwerpen
geboren koopman die in 1591 werd geregistreerd als inwoner van
Amsterdam.
2 Oopjen Coppit behoorde tot een regentesgeslacht dat rijk was
geworden met de handel in graan en buskruit.
3 Rembrandt krijgt de opdracht om hun huwelijksportretten te
schilderen. Hij krijgt daarvoor 500 gulden, het jaarsalaris van een
ervaren werknemer.
4 Rembrandt portretteert hen van hoofd tot voeten, een manier van
afbeelden die tot dan toe alleen gebruikt werd bij portretten van de
hoge Europese adel.

Deze gegevens over Maarten Soolmans en Oopjen Coppit passen bij de
4p 10 Gouden Eeuw van de Republiek.
Licht dit toe, door uit deze vier gegevens:
een gegeven te kiezen en daarmee aan te geven wat de bijzondere
plaats in staatkundig opzicht van de Republiek was en
een ander gegeven te kiezen en daarmee de bloei in cultureel opzicht
van de Republiek zichtbaar te maken.

Gebruik de vier gegevens van vraag 10 opnieuw.
Bij deze vier gegevens over Maarten Soolmans en Oopjen Coppit passen
de begrippen 'moedernegotie' en 'de Nederlandse Opstand'.
2p 11 Toon het verband aan tussen:
één van deze gegevens en de moedernegotie en
een ander gegeven en de Nederlandse Opstand.

HA-1021-a-17-2-o
4/8
lees verder

### Pagina 5

Gebruik bron 5.
Een bewering:
De eis van de machthebbers van Silebar komt voort uit de volmacht die
de VOC krijgt van de Staten-Generaal bij haar oprichting in 1602.
12 Leg dit uit door aan te geven:
– zonder bron welke volmacht de VOC in 1602 kreeg en
– met bron welke eis de machthebbers van Silebar stellen en
– wat hieruit kan worden afgeleid over het optreden van de VOC in
Indonesië.
Een aantal gebeurtenissen uit het leven van de Franse schrijver
Jean Frédéric Bernard (1683-1744):
1 In 1685 verbood de Franse koning Lodewijk XIV het protestantisme,
omdat hij vond dat godsdienstige verdeeldheid zijn macht over het
land beperkte. Bernard en zijn familie waren hugenoten (protestanten)
en vluchtten daarom weg uit Frankrijk.
2 In 1686 ging Bernard in Amsterdam wonen, omdat zijn vader predikant
was geworden in de Waalse Kerk. Ongeveer 12.000 hugenoten
vluchtten in deze tijd ook naar de Republiek.
3 Tussen 1723 en 1743 publiceerde Bernard een boek in zeven delen
waarin hij de godsdiensten van de wereld beschreef als gelijkwaardig
aan elkaar. Het boek werd een groot succes.
4 Een deel van de winst uit zijn boeken investeerde Bernard vanaf 1730
in de Franse kolonie Louisiana in Noord-Amerika, waar geprobeerd
werd een plantage-economie te ontwikkelen.
Gebeurtenissen uit het leven van Jean Frédéric Bernard illustreren
verschillende kenmerkende aspecten van zijn tijd.
13 Kies drie van deze gebeurtenissen en noem telkens het daarbij passende
kenmerkend aspect van de zeventiende of de achttiende eeuw.
Let op! Je mag een kenmerkend aspect maar één keer gebruiken.
HA-1021-a-17-2-o 5 / 8 lees verder ►►►

### Pagina 6

Moderne tijd

Een bewering:
In de negentiende eeuw heeft de Industriële Revolutie de democratisering
bevorderd.
4p 14 Noem twee gevolgen van de Industriële Revolutie voor de arbeiders en
geef bij elk gevolg aan, waardoor dit de democratisering bevorderde.

Gebruik bron 6.
Bij deze bron passen de volgende beweringen:
1 Er bestaat waarschijnlijk een verband tussen de situatie in de bron en
de industrialisatie van Arnhem.
2 Deze bron past bij een discussie die in de negentiende eeuw gevoerd
werd.
3 Deze bron sluit aan bij de belangen van de welgestelden in die tijd.
3p 15 Ondersteun elke bewering met een verwijzing naar de bron.

Gebruik bron 7.
Met deze tabel kun je een kenmerkend aspect van de negentiende eeuw
en een kenmerkend aspect van de twintigste eeuw illustreren.
4p 16 Noem beide kenmerkende aspecten en maak telkens met een gegeven uit
de tabel duidelijk waardoor dit kenmerkend aspect geïllustreerd wordt.

De Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 werd door een historicus "de
moeder van de Eerste Wereldoorlog" genoemd.
1p 17 Geef aan wat met deze uitspraak bedoeld werd.

Hieronder staan vier begrippen uit de Duitse geschiedenis (1 tot en met 4)
in chronologische volgorde:
1 De Slag bij de Marne
2 De Rijks =<Kamer
3 De Conferentie van München
4 Operatie Barbarossa (de Duitse inval in de Sovjet-Unie).
De volgende vijf gebeurtenissen (a tot en met e) houden verband met
deze begrippen:
a De Wannseeconferentie wordt gehouden.
b Duitse schrijvers richten in Parijs het Parijser Tagblatt op.
c Duitsland bezette het Sudetenland (Tsjechoslowakije).
d Duitsland ging een vloot bouwen om kolonies te verwerven.
e Het Duitse leger raakte verstrikt in een loopgravenoorlog.
2p 18 Maak de juiste combinaties van begrip en daarbij passende gebeurtenis.
Noteer alleen de cijfers en de daarbij passende letters.
Let op! Er blijft één gebeurtenis over.

HA-1021-a-17-2-0
6 / 8
lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssilexamen.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssileiden.nl.

### Pagina 7

Gebruik bron 8.
Deze prentbriefkaart is een voorbeeld van politieke propaganda.
3p 19 Toon dit aan door aan te geven:
– met een verwijzing naar de bron, welk politiek doel de maker van deze prentbriefkaart heeft en
– welk gevolg de politieke boodschap van deze prentbriefkaart had voor het buitenlands beleid van Groot-Brittannië.

De parlementaire democratie in de Republiek van Weimar kreeg te maken met grote problemen die in de ogen van veel Duitsers onvoldoende werden opgelost.
4p 20 Noem twee van die problemen en geef bij elk probleem aan, welke belofte de NSDAP hierover deed.

Gebruik bron 9.
Bij deze bron passen twee uitspraken:
1 Jordáan schrijft deze tekst bij een prent met als titel *Gelijkgeschakeld*, wat overeenkomt met het begrip 'nazificeren'.
2 Met dit fragment kun je 'de rol van moderne propaganda- en communicatiemiddelen' laten zien.
2p 21 Ondersteun elke uitspraak met een verwijzing naar de bron.

Hieronder staan vier uitspraken van Amerikaanse presidenten die een rol speelden in de Koude Oorlog (1 tot en met 4):
1 Meneer Gorbatjov, haal deze Muur naar beneden.
2 In dit opzicht dragen kernraketten in Cuba bij aan een duidelijk en al bestaand gevaar.
3 Op 26 juni beval ik, deze geïmproviseerde luchtbrug op volle sterkte te organiseren en alle vliegtuigen waarover ons Europees commando beschikte ervoor in te zetten. Op deze wijze hoopten wij Berlijn te kunnen blijven voeden tot de diplomatieke impasse voorbij was.
4 De Verenigde Staten zien de ontwikkelingen in Hongarije als een hernieuwde uiting van een intens verlangen naar vrijheid van het Hongaarse volk. Hun eisen (...) passen binnen het raamwerk van mensenrechten waar iedereen recht op heeft.
Hieronder staan vijf Amerikaanse presidenten (a tot en met e):
a Harry S. Truman (president van 1945-1953)
b Dwight D. Eisenhower (president van 1953-1961)
c John F. Kennedy (president van 1961-1963)
d Richard M. Nixon (president van 1969-1974)
e Ronald R. Reagan (president van 1981-1989)
2p 22 Maak de juiste combinaties van uitspraak en de president die deze uitspraak deed. Noteer alleen de cijfers en letters. Let op! Er blijft één president over.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
HA-1021-a-17-2-o 7/8 lees verder ▶▶▶
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiedelding Leiden (SSL).

### Pagina 8

Gebruik bron 10.
Fritz Behrendt geeft hier een mening weer over de Sovjetleiders die de
Hongaarse Opstand hebben beeindigd.
4p 23 Leg met twee verwijzingen naar de prent uit welke mening dat is.

Gebruik bron 11.
Een interpretatie:
Gromyko geeft hier een weergave van de Praagse Lente die past bij zijn
achtergrond:
- dit toe te geven dat:
- met twee verwijzingen naar de bron zijn weergave van de
Praagse Lente eenzijdig is en
- deze eenzijdige weergave verklaard kan worden uit de functie die
Gromyko in 1968 had.

Gebruik bron 11.
Een bewering:
In dit fragment rechtvaardigt Gromyko de Brezjnev-doctrine.
2p 25 Geef een omschrijving van de Brezjnev-doctrine en toon aan dat de
bewering juist is.

Gebruik bron 12.
In dit fragment kondigt president Reagan een nieuwe ronde in de
wapenwedloop aan.
Licht dit toe door:
- het programma te noemen waarnaar Reagan verwijst en
- een reden te noemen waarom de Sovjet-Unie zich door dit programma
bedreigd voelde en
- een reden te noemen waardoor een deel van de bevolking in het
Westen zich ook bedreigd voelde door de plannen van Reagan.

Twee gegevens over Nederland in 1964:
1 De lonen stegen in dat jaar met 17,6%.
2 De kosten van levensonderhoud stegen in dat jaar met 6%.
2p 27 Geef aan welk kenmerkend aspect van de jaren zestig van de twintigste
eeuw door het combineren van deze gegevens geillustreerd kan worden.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-1021-a-17-2-o 8/8 einde ■