# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2017 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2017/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2017
tijdvak 1
vrijdag 12 mei
9.00 - 12.00 uur
geschiedenis

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1021-a-17-1-0


### Pagina 2

Door de tijd heen

Bij de volgende gebeurtenissen uit de geschiedenis hebben bruggen een rol gespeeld:
1 Het Belgische leger blies de bruggen over de Maas op om de inval van het keizerlijkeuitse leger te vertragen.
2 In de provincie Neder-Germanië mislukte een opstand van de Batavieren tegen de Romeinse overheersing. Bij de resten van de brug over de Nabalia onderhandelde de aanvoerder van de Batavieren met de Romeinen over de overgave.
3 Bij de belegering van de Zuid-Nederlandse havenstad Antwerpen liet de Spaanse landvoogd Parma een pontonbrug over de Schelde aanleggen.
4 De Perzische koning Xerxes liet een houten brug bouwen over de zeestraat tussen Azië en Europa. Deze gebeurtenis markeerde het begin van de tweede oorlog tussen Perzië en de Griekse stadstaten.
5 Op de Glienicker Brücke, op de grens tussen West-Berlijn en de Duitse Democratische Republiek, werd een Russische spion uitgeruild tegen een Amerikaanse piloot.
6 Tijdens Operatie Market Garden lukte het de geallieerde troepen om de Rijnbrug bij Arnhem op de Duitse bezetters van Nederland te veroveren, maar zij konden de brug niet lang genoeg vasthouden.
2p 1 Zet deze zes gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Prehistorie en oudheid

Kennis over het dagelijks leven van boeren in het oude Egypte was meestal gebaseerd op bronmateriaal uit de graven van hooggeplaatste personen.
2p 2 Noem daarvan de oorzaak en geef aan wat dit betekende voor het beeld dat wij hadden van Egyptische boeren in de oudheid.

Gebruik bron 1.
Twee visies over de uitbreiding van het Romeinse Rijk:
1 Volgens de Romeinen zelf breidde het Romeinse Rijk zich uit om de 'pax romana' (de Romeinse vrede) te brengen en te verdedigen.
2 Volgens latere historici groeide het Romeinse Rijk doordat veel aristocraten hun status wilden verhogen door gebieden te veroveren.
2p 3 Geef aan:
welk motief voor de verovering van Gallië uit de bron is af te leiden en welk van beide visies met de bron kan worden ondersteund.

HA-1021-a-17-1-o 2/9 lees verder

### Pagina 3

Deze pagina is een opgaveblad voor een geschiedenisexamen, onderverdeeld in twee secties: 'De middeleeuwen' en 'Vroegmoderne tijd'. De eerste sectie, 'De middeleeuwen', bevat twee vragen (vraag 4 en 5) die gebaseerd zijn op bron 2 en bron 3. Vraag 4 vraagt de student om conclusies te trekken uit bron 2 over Rollo en de aartsbisschop, en dit toe te lichten aan de hand van specifieke punten gerelateerd aan hun doop en de boodschap van de kroniekschrijver. Vraag 5 verwijst naar bron 3 en vraagt de student om een verband af te leiden tussen de opkomst van steden en de achteruitgang van het hofstelsel, en dit verband uit te leggen. De tweede sectie, 'Vroegmoderne tijd', bevat een vraag (vraag 6 en 7) die gebruikmaakt van bron 4, een schilderij van Ghirlandaio, om de heroriëntatie op de klassieke oudheid en het veranderde mensbeeld van de Renaissance te illustreren. Vraag 6 vraagt om specifieke elementen in het schilderij te benoemen die deze aspecten aantonen. Vraag 7 gaat over Europese ontdekkingsreizen in de zeventiende en negentiende eeuw, met specifieke gegevens over de gebieden die verkend en ingenomen werden. De student moet de economische ontwikkeling in deze periodes uitleggen en koppelen aan de verkende en ingenomen gebieden.

### Pagina 4

De volgende gebeurtenissen uit de geschiedenis der Nederlanden hebben te maken met feesten:

1. Ter gelegenheid van de Vrede van Münster hielden de Amsterdamse handboogschutters een feestmaal, waarvan Bartholomeus van der Helst een beroemd schilderij maakte.
2. Na het bekend worden van het nieuws dat de Armarda was verslagen, werd in de Republiek op veel plaatsen feestgevierd.
3. Het feest ter ere van de toekomstige landsheer Filips II duurde acht dagen. Op een van de vele toernooien lieten de deelnemers de kroonprins winnen.
4. In de Sint-Janskathedraal in 's-Hertogenbosch vierden de katholieken het nieuws van de moord op Willem van Oranje met een plechtige mis.
5. Tijdens het huwelijksfeest van de zoon van landvoogdes Margaretha boden een aantal edelen een smeekschrift aan, waarin zij verzochten de kettervervolgingen te matigen.
6. Vanwege zijn rol bij het sluiten van de Pacificatie van Gent, werd Willem van Oranje als een bevrijder door de bevolking van Brussel feestelijk ingehaald.

2p 8 Zet deze zes gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Een bewering:
De afspraak 'cuius regio eius religio' uit de Vrede van Augsburg maakte duidelijk dat het beleid van keizer Karel V in het Duitse rijk mislukt was.
3p 9 Licht deze bewering toe door aan te geven:
– wat de godsdienstpolitiek van Karel V inhield en
– wat de afspraak uit de Vrede van Augsburg inhield en
– waardoor deze afspraak voor Karel V betekende dat zijn beleid mislukt was.

Gebruik bron 5.
Uit dit fragment uit het Plakkaat van Verlatinge blijkt dat de opstandige gewesten zich aansloten bij de propaganda die Willem van Oranje sinds het uitbreken van de Opstand voert en dat hun houding tegenover Filips II veranderd is sinds het begin van de Opstand.
4p 10 Leg dit uit door aan te geven:
– zonder bron, welke invalshoek Willem van Oranje koos bij het begin van de Opstand voor zijn propaganda en
– zonder bron, wat de opstelling van de gewesten tegenover Filips II in het begin van de Opstand was en
– met bron, waaruit blijkt dat de gewesten zich aansloten bij de opvatting van Willem van Oranje en
– met bron, welke verandering heeft plaatsgevonden in de opstelling van de opstandige gewesten.

HA-1021-a-17-1-o 4 / 9 lees verder

### Pagina 5

Gebruik bron 6.
In 1588 kent Parma, de Spaanse landvoogd van de Nederlanden, een jaargeld van 360 kronen toe aan Richard Verstegen, omdat hij het werk van Verstegen goed kan gebruiken.
3a (11p) Verklaar dit door aan te geven:
– met een verwijzing naar de prent, welke boodschap Parma met deze prent kan overdragen en
– welk politiek doel Parma met dit werk van Verstegen kan bereiken.
Twee gegevens:
1 In 1630 veroverde de Nederlandse West-Indische Compagnie (WIC) de stad Recife in Brazilië. Rondom de stad lagen veel suikerplantages.
2 In 1637 veroverde de WIC het fort Elmina aan de kust van het huidige Ghana.
2p 12 Leg uit dat de verovering van Recife de inname van Elmina wenselijk maakte.
Gebruik bron 7.
De opvatting van Frederik de Grote in deze bron past bij het verlicht absolutisme.
2p 13 Toon dit aan.
Moderne tijd
Gebruik bron 8.
Een historicus gebruikt deze bron om aan te tonen dat de Industriële Revolutie naast economische veranderingen ook sociale veranderingen tot gevolg heeft.
4p 14 Ondersteun deze conclusie door, telkens met een voorbeeld uit de bron:
– een economische verandering van de Industriële Revolutie te noemen die uit deze bron blijkt en
– een sociale verandering door de Industriële Revolutie te noemen die uit deze bron blijkt.
HA-1021-a-17-1-0
5 / 9
lees verder

### Pagina 6

Dit is een examenpagina (opgave) met tekstuele informatie en opdrachten. De tekst bespreekt een wetsvoorstel uit 1873 betreffende kinderarbeid, de liberale tegenstanders en hun visie op de rol van de overheid. Ook wordt de geschiedenis van zes straatnamen in Berlijn uit de doeken gedaan, met vermelding van belangrijke historische figuren en gebeurtenissen zoals Friedrich Ebert, de Pruisische overwinning, de Eerste Wereldoorlog, en de connectie met Hermann Göring en de NSDAP. De student wordt gevraagd de bezwaren tegen het wetsvoorstel te analyseren (punt 15) en vervolgens de gebeurtenissen rond de straatnamen in chronologische volgorde te plaatsen (punt 16). Tot slot moet een prent (bron 9) geïnterpreteerd worden, met focus op de buitenlandse politiek van Bismarck (punt 17). De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar verwijst wel naar een externe bron (bron 9) die waarschijnlijk een visueel element is.

### Pagina 7

Gebruik bron 10 en 11.
Uit deze bronnen blijkt dat de opvatting van veel Duitsers over de Eerste
Wereldoorlog veranderde tussen 1914 en 1917.
3p 18 Geef aan:
- welke opvatting je kunt afleiden uit bron 10 en
- welke opvatting je kunt afleiden uit bron 11 en
- welke verklaring er is voor deze verandering van opvatting.
De Duitse bevolking reageerde verdeeld op het Dawesplan.
2p 19 Noem:
- een economisch argument van de voorstanders van het Dawesplan
en
- een politiek argument van de tegenstanders van het Dawesplan.
Vier gegevens over het mediabeleid in nazi-Duitsland:
1 Vanaf 1933 werden in opdracht van Goebbels op grote schaal
goedkope radio's geproduceerd, de zogenaamde Volksontvangers.
Deze radio's werden verkocht voor 76 Rijksmark, ongeveer een half
maandsalaris.
2 Vanaf 1938 werd een kleiner model Volksontvanger geproduceerd dat
35 Rijksmark kostte en op afbetaling kon worden gekocht.
3 De Volksontvangers waren zo gemaakt dat er geen buitenlandse
zenders, maar alleen nationale en lokale zenders op konden worden
ontvangen.
4 Omdat er zo veel redevoeringen van Goebbels op de radio te horen
waren, werd de Volksontvanger 'Goebbels Schnauze', de 'bek van
Goebbels', genoemd.
Deze gegevens laten zien dat de Volksontvanger gebruikt werd om de
nazificatie van Duitsland te bevorderen.
4p 20 Geef met twee van deze gegevens aan, op welke manieren de
Volksontvanger bijdroeg aan de nazificatie van Duitsland.
Volgens de Britse historicus Norman Davies heeft het debat over het
uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zich te lang geconcentreerd op de
buitenlandse politiek van nazi-Duitsland. De Sovjet-Unie heeft volgens
hem ook een grote rol gespeeld in het uitbreken van de
Tweede Wereldoorlog.
1p 21 Geef een argument voor deze opvatting.
HA-1021-a-17-1-o 7/9 lees verder ►►►

### Pagina 8

Gebruik bron 12.
Fragment 1 tot en met 4 in bron 12 zijn reacties op de volgende vijf
gebeurtenissen tijdens de Koude Oorlog:
– het neerslaan van de Hongaarse Opstand
– de Cubaanse raketcrisis
– de toespraak van president Kennedy in Berlijn
– de Praagse Lente
– de ondertekening van SALT I.
3p 22 Bepaal voor elk tekstfragment welke gebeurtenis daarbij hoort.
Doe het zo: fragment ... (cijfer invullen) hoort bij ... (gebeurtenis noemen).
Let op! Er blijft één gebeurtenis over.

Op 20 maart 1948 hield een opinieonderzoeksbureau in Nederland een
enquête over het Marshallplan. Een grote meerderheid van de
Nederlanders stond positief tegenover het Marshallplan, maar onder leden
van de CPN (Communistische Partij Nederland) bleek 78% tegen
deelname aan het Marshallplan te zijn.
3p 23 Verklaar deze uitslag door:
– een politiek en een economisch motief van de Verenigde Staten te
noemen om het Marshallplan uit te voeren en
– aan te geven welke politieke reden de CPN-leden hadden om tegen
deelname aan het Marshallplan te zijn.

Gebruik bron 13.
Twee conclusies:
1 Het beeld dat Chroesjtsjov hier geeft van de Cubacrisis is eenzijdig.
2 Dit fragment kan het ontstaan van de detente verklaren.
4p 24 Ondersteun elke conclusie door uit te leggen waardoor:
– de beschrijving van Chroesjtsjov eenzijdig is en
– dit fragment het ontstaan van de detente kan verklaren.

Gebruik bron 14.
Stel, tijdens een spreekbeurt over de Praagse Lente bespreek je deze
prent. Er ontstaat discussie over wat Brezjnev in de prent doet met de
<bos>met de veters van Dubček: maakt hij ze los of knoopt hij ze juist vast?
3p 25 Bespreek met een historisch argument of Brezjnev de veters van
Dubček losmaakt of vastknoopt.

Geografische namen kunnen een politieke lading hebben. In westerse
landen bijvoorbeeld werd vanaf 1945 tot 1989 meestal gesproken over
'West-Europa' en 'Oost-Europa'. Na 1989 werd daaraan het begrip
'Midden-Europa' toegevoegd, waarmee landen werden bedoeld die tot die
tijd tot Oost-Europa werden gerekend, zoals Polen, Tsjechië, Slowakije en
Hongarije.
1p 26 Geef een historisch-politieke verklaring voor deze verandering in
benaming.

HA-1021-a-17-1-o 8/9 lees verder

### Pagina 9

De onderstaande gebeurtenissen gaan over de Britse popzanger
David Bowie (1947-2016):
1 In 1969 werd het lied *Space Oddity* uitgebracht, vijf dagen voor de live
verslaggeving van de maanlanding door de Verenigde Staten, die
daarmee de ruimte-race met de Sovjet-Unie wonnen. Het lied van
Bowie werd een wereldhit.
2 In 1972 lanceerde Bowie zijn nieuwe act: als Ziggy Stardust ging hij
gekleed in felgekleurde pakken, droeg schoenen met plateauzolen,
gebruikte regenboogkleurige make-up en had knaloranje haar.
2p 27 Geef per gebeurtenis aan, welk kenmerkend aspect van de tweede helft
van de twintigste eeuw erbij past. Licht je antwoord telkens toe.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1021-a-17-1-o
9/9
einde ■