# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2016 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2016/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2016
tijdvak 1
dinsdag 17 mei
9.00 - 17.00 uur
geschiedenis

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 73 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1021-a-16-1-o

### Pagina 2

Dit is een examenpagina, waarschijnlijk een opgave, opgedeeld in twee secties: 'Door de tijd heen' en 'Prehistorie en oudheid'. De eerste sectie bevat een genummerde lijst van historische gebeurtenissen die betrekking hebben op dieren en menselijke geschiedenis, variërend van Karel de Grote tot de introductie van de computer. Er wordt expliciet gevraagd om deze gebeurtenissen in chronologische volgorde te plaatsen. De tweede sectie behandelt de oude geschiedenis van Athene en de Romeinen in Nederland. Er wordt een instructie gegeven om bron 1 te gebruiken voor onderzoek naar de Romeinen, met twee specifieke hoofdstukken. De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar is tekstueel van aard. Wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn niet aanwezig. De student wordt gevraagd kennis van geschiedenis en chronologisch inzicht toe te passen.

### Pagina 3

De middeleeuwen
In 2014 werd in Utrecht bij werkzaamheden op het Domplein een schat gevonden. Er werden 52 gouden en 12 zilveren munten opgegraven die afkomstig waren uit de periode 560-700. De gouden munten waren voornamelijk in Utrecht zelf geslagen. De zilveren munten waren sceatta's, een betaalmiddel dat in meer Noord-Europese steden werd gebruikt.
De vondst van deze schat nuanceert het gangbare beeld van de vroege middeleeuwen.
2p 4 Noem dit gangbare beeld van de vroege middeleeuwen en toon aan dat de vondst dit beeld nuanceert.
Gebruik bron 2.
Een bewering:
Deze bron laat zien dat het Franse leger in die tijd feodaal en niet nationaal is georganiseerd.
2p 5 Leg dit uit.
Vroegmoderne tijd
In 1538 stierf de Maastrichtse geleerde Mattheus Herbenus. Zijn bibliotheek bevatte een kostbare uitgave van de Geographica van de Griekse historicus en geograaf Strabo (64 v.Chr.-23 na Chr.), een soort encyclopedie van de toen bekende wereld.
De belangstelling van Herbenus past bij twee verschillende kenmerkende aspecten van zijn tijd.
2p 6 Toon dit aan.
Willem van Oranje koos in het begin van de Opstand geen partij in de godsdiensttwisten in de Nederlanden.
2p 7 Noem een politiek doel dat hij daarmee kon bereiken en geef aan waardoor zijn opstelling aan dat doel kon bijdragen.
Gebruik bron 3.
Uit het verslag van Walter Morgan is een van de oorzaken voor de Pacificatie van Gent af te leiden.
4p 8 Leg uit:
- welk gevolg het optreden van het Spaanse leger heeft en
- waardoor dit later een van de oorzaken voor de Pacificatie van Gent werd.
HA-1021-a-16-1-o
3/8
lees verder ►►►

### Pagina 4

Gebruik bron 3.
Een interpretatie:
Walter Morgan geeft hier een eenzijdig beeld van de inname van
Mechelen.
3p 9 Licht dit toe door:
met twee gegevens uit de bron aan te geven waaruit die eenzijdigheid
blijkt en
een verklaring te geven voor die eenzijdigheid.
Na 1588 kon het leger van de Republiek steden in het noorden en het
oosten van de Nederlanden veroveren.
2p 10 Verklaar dit succes vanuit het militaire beleid van Filips II.
Gebruik bron 4.
Stel: je schrijft een boek over continuïteit en verandering in de
zeventiende eeuw.
Je behandelt twee kenmerkende aspecten uit deze periode:
'het ontstaan van wereldwijde handelscontacten, handelskapitalisme
en het begin van een wereldeconomie' en
'de wetenschappelijke revolutie'.
4p 11 Leg per kenmerkend aspect uit:
of de bron daarbij past en
of de bron gebruikt kan worden om continuïteit of verandering ten
opzichte van de middeleeuwen te illustreren.
Gebruik bron 5.
Dit schilderij van Isaac Massa door Frans Hals kan worden gebruikt om
twee kanten van de bijzondere positie van de Republiek in de
zeventiende eeuw te illustreren.
4p 12 Leg dit uit, telkens met een verwijzing naar de bron.
De Franse filosoof en schrijver Voltaire (1694-1778) schreef in 1732:
"1999 Stervelingen zijn (allemaal) gelijk: niet de geboorte, alleen de deugd
maakt onderscheid tussen hen."
2p 13 Leg uit of deze uitspraak past bij de idealen van de
democratisch- revolutionairen ruim een halve eeuw later.
HA-1021-a-16-1-o
4/8

### Pagina 5

Moderne tijd
Enige gegevens over het leven van Klaas Ris (1821-1902):
1 In 1868 richtte Klaas Ris de Amsterdamse Bouwmaatschappij ter
verrijking van Eigen Woningen op, om ook arbeiders aan goede
woningen te helpen.
2 In 1870 hield Klaas Ris een toespraak bij een demonstratie voor
algemeen kiesrecht.
3 In 1872 sprak Klaas Ris in Amsterdam op een bijeenkomst van de
Internationale Arbeiders Associatie, waar Karl Marx ook een toespraak
hield.
4 In 1876 werd Klaas Ris vanwege zijn politieke activiteiten ontslagen
door de firma Van Gelder na er 37 jaar te hebben gewerkt.
5 Na zijn dood in 1902 haalden zijn vrienden geld op voor een
grafmonument waarop zij lieten zetten: "Zijn geest leve voort",
waarmee zij bedoelden dat zijn idealen moesten worden voortgezet.
Het leven van Klaas Ris kan worden gebruikt om verschillende
kenmerkende aspecten van de negentiende eeuw te illustreren.
4p 14 Kies twee gegevens uit het leven van Klaas Ris en verbind elk gegeven
met een verschillend kenmerkend aspect van de negentiende eeuw.
Licht dit verband telkens toe.
De Nederlandsch-Indische Spoorweg Maatschappij liet in 1867 voor het
eerst een stoomtrein rijden in Indonesië. De trein reed tussen de
havenstad Semarang en het plantagegebied van midden-Java.
In 1870 was het netwerk uitgebreid tot 110 kilometer spoorweg.
Deze spoorwegaanleg past bij het modern imperialisme.
4p 15 Leg uit dat de aanleg van deze spoorweg:
voortkwam uit het modern imperialisme en
het modern imperialisme op Java mogelijk maakte.
HA-1021-a-16-1-0
5/8
lees verder ► ► ►

### Pagina 6

De volgende gebeurtenissen speelden zich af in Berlijn:
1 In zijn bunker maakte Adolf Hitler een einde aan zijn leven.
2 Vlak bij de pas gebouwde Muur hield president Kennedy een
beroemde redevoering. Daarin riep hij: "Ich bin ein Berliner".
3 In het niemandsland tussen Oost- en West-Berlijn kwamen duizenden
jongeren kijken en luisteren naar een uitvoering van The Wall van de
Britse band Pink Floyd.
4 In Potsdam, een voorstad van Berlijn, vergaderden Stalin, Truman en
de Britse premier over de toekomst van Europa.
5 Berlin Alexanderplatz, de geschiedenis van Franz Bieberkopf van
Alfred Döblin beschreef het bruisende nachtleven van Berlijn in de
jaren van het Dawesplan.
6 Het uitroepen van de koning van Pruisen tot keizer van Duitsland werd
gevierd met een grote parade door de Brandenburger Tor.
2p 16 Zet deze zes gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde, van
vroeger naar later. Noteer alleen de nummers.

Gebruik bron 6.
Een interpretatie:
In deze prent komt de politieke kleur van Karl Arnold naar voren.
3p 17 Ondersteun deze interpretatie door aan te geven:
– met een gegeven uit de bron welke mening over de
Spartakusbeweging in deze prent wordt weergegeven en
– waardoor deze mening past bij de politieke kleur van Karl Arnold.

Gebruik bron 7 en 8.
De foto's die Willy Römer tussen 1919 en 1933 maakte in Berlijn, brengen
verschillende factoren in beeld die hebben geleid tot de ondergang van de
Republiek van Weimar.
4p 18 Licht dit toe door bij elke foto:
– een punt van kritiek op de leiders van de Republiek van Weimar te
noemen en
– aan te geven op welke wijze dit in de foto zichtbaar wordt.

Gebruik bron 9.
Stel, je onderzoekt de Rijksdagbrand in Duitsland en je vindt deze bron.
Je hebt twee onderzoeksvragen:
– Wie hebben (of wie heeft) de Rijksdagbrand gesticht?
– Wat is de invloed van de Rijksdagbrand op het politieke klimaat in
Duitsland?
4p 19 Leg uit, telkens met een verwijzing naar de bron, voor welke
onderzoeksvraag deze bron de meest betrouwbare informatie bevat.

HA-1021-a-16-1-0 6/8 lees verder ►►►

### Pagina 7

20 (2p) Gebruik bron 9.
Een interpretatie:
Deze brief laat zien dat Duitsland in 1933 op weg is naar een totalitaire
staat.
Ondersteun deze interpretatie met een voorbeeld uit de brief.

In de linkerkolom hieronder staan vier gebeurtenissen (A tot en met D) en
in de rechterkolom vijf gevolgen (1 tot en met 5) in willekeurige volgorde:
gebeurtenissen: gevolgen:
A De Vlootwet werd aangenomen 1 Duitse soldaten bezetten
in de Rijksdag           Sudetenland.
B De Rijkscultuurkamer werd 2 De Neurenberger rassenwetten
ingesteld.           werden aangenomen.
        3 De spanning tussen Duitsland
en Groot-Brittannië nam toe.
C De Conferentie van München 4 In Treblinka (Polen) werd een
werd afgesloten.          vernietigingskamp gebouwd.
D De Wannseeconferentie werd 5 Duitse schrijvers richtten in
beëindigd.           Parijs het *Pariser Tageblatt* op.

21 (3p) Noteer de juiste combinaties van gebeurtenis en gevolg, door achter elke
letter telkens het daarbij passende nummer te noteren.
Let op! Er blijft één gevolg over.

Gebruik bron 10.
Dit fragment uit het dagboek van Truman past bij:
1 het einde van de Tweede Wereldoorlog en
2 het begin van de Koude Oorlog.

22 (2p) Toon dit voor beide aan.

Gebruik bron 11.
Dubček wil aantonen dat de ontwikkeling in Tsjecho-Slowakije op dat
moment heel anders is dan in Hongarije in 1956.

23 (2p) Geef aan:
- met welk doel
- met welk argument Dubček dit wil aantonen.

24 (4p) In juni 1968 dachten velen in het Westen dat met de Praagse Lente een
keerpunt in de Koude Oorlog was aangebroken.
Licht dit toe door uit te leggen:
- waardoor de Praagse Lente in juni 1968 nog gezien kon worden als
een keerpunt in de Koude Oorlog en
- dat de wijze waarop de Praagse Lente eindigde, paste bij het westerse
vijandbeeld van de Sovjet-Unie.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1021-a-16-1-o 7 / 8 lees verder

### Pagina 8

Gebruik bron 12.
Frits Behrendt geeft in deze prent een mening weer over de
vredesbeweging in Nederland op dat moment.
2p 25 Leg uit welke mening dat is.

De volgende gegevens gaan over de Ierse popgroep $U2$:
1 In 1976 begon een groepje schooljongens uit Dublin het bandje
Feedback.
2 In 1978 veranderden zij die naam in $U2$, een verwijzing naar het
Amerikaanse spionagevliegtuig dat in 1960 boven de Sovjet-Unie was
neergehaald.
3 Op 14 oktober 1980 speelde de band voor het eerst in Nederland en
België. Tijdens deze tournee kostte een kaartje 12 gulden ($= € 5,50$).
4 In 1993 kwam Zooropa uit. Op dit album liet $U2$ zich kritisch uit over
de daadkracht van een verenigd Europa in internationale conflicten.
4p 26 Kies twee gebeurtenissen uit de geschiedenis van $U2$ en geef bij elke
gebeurtenis aan, bij welk kenmerkend aspect van de tweede helft van de
twintigste eeuw deze gebeurtenis past.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1021-a-16-1-0
8 / 8
einde