# Eindexamen Geschiedenis HAVO 2004 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/2004/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
geschiedenis
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
Tijdvak 1
Dinsdag 25 mei
9.00 - 12.00 uur
Vragenboekje
Voor dit examen zijn maximaal 81 punten te
behalen; het examen bestaat uit 27 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg
gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of
uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
400015-1-100
Begin

### Pagina 2

In dit examen is vraag 12 een stelopdracht. Reserveer voldoende tijd voor deze opdracht.
Nederlanders en hun gezagsdragers 1950-1990: verzuiling,
polarisatie en herwonnen consensus

2p 1
In de jaren vijftig waren er grote verschillen tussen de zuilen. Toch kwamen politieke
besluiten vrij soepel tot stand.
Verklaar waardoor dit mogelijk was.

1p 2
In de jaren vijftig bestonden er ook grote verschillen binnen de zuilen. Toch hadden de
leden van de zuil het gevoel bij elkaar te horen. De media speelden bij de bevordering van
dit saamhorigheidsgevoel een grote rol.
Noem een manier waarop de media hieraan bijdroegen.

3p 3
Tot in de jaren vijftig was de gehuwde vrouw 'handelingonbekwaam'. Dit sloot aan bij de
in die jaren levende opvattingen over de rol van de vrouw.
Leg uit
• wat het begrip 'handelingonbekwaamheid' van de gehuwde vrouw' inhield.
• vanuit welke gedachte dit in die tijd verdedigd werd.

3p 4
Vanaf 1945 tot ongeveer 1955 streefde de leiding van de Nederlandse vakbonden naar
sociale harmonie. Na die tijd kregen steeds meer leden van de vakbonden kritiek op deze
politiek.
Geef
• twee redenen waarom de leiding van de vakbonden koos voor een politiek van sociale
harmonie;
• één reden waarom veel vakbondsleden kritiek kregen op deze politiek.

3p 5
Gebruik bron 1.
In deze prent uit 1954 geeft de tekenaar L.J. Jordaan een mening over het Bisschoppelijk
Mandement.
Geef
• eerst kort aan wat het Bisschoppelijk Mandement van 1954 inhoudt en
• daarna de mening van de tekenaar over het Mandement. Licht je antwoord toe met één
element uit de bron.

3p 6
Gebruik bron 2.
"Vrijheid", "gelijkheid" en "creativiteit" zijn drie belangrijke waarden voor de
provobeweging. Het Witte Fietsenplan is hiervan een uiting.
Leg dit voor elk van deze drie waarden met het Witte Fietsenplan uit.

2p 7
Gebruik bron 3.
Over de inhoud van deze brief kun je twee opvattingen hebben:
1 Deze brief is kenmerkend voor de jaren zeventig.
2 Deze brief is niet tijdgebonden.
Geef voor beide opvattingen een argument.

2p 8
Vanaf de jaren zestig komen er aparte jongerentijdschriften.
Verklaar
• waarom dit in de jaren zestig begon en
• waarom dit juist tijdschriften voor jongeren betrof.

400015-1-10o
2
Lees verder


### Pagina 3

In 1980 verscheen in een plaatselijke krant een interview met Trijntje Ochterop uit
Dordrecht over haar besluit 'bewust ongehuwd moeder' te worden. Voor zijn artikel had de
journalist enkele reacties verzameld:
1 'Trijntjes keuze moet worden gerespecteerd, omdat zij de vrijheid hiertoe heeft op grond
van de nieuwe seksuele moraal.'
2 'Wij hopen dat andere vrouwen geen voorbeeld nemen aan Trijntje, want dit soort
beslissingen is een bedreiging voor de samenleving.'
3 'Met haar bewust ongehuwd moederschap maakt Trijntje zich los van de overheersing van
de man.'
Deze reacties zijn afkomstig van (in willekeurige volgorde):
A een lid van de afdeling Dordrecht van het CDA;
B een Dordrechtse Dolle Mina;
C een lid van de plaatselijke afdeling van de NVSH.
3p 9 [ ] Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de drie uitspraken over en noteer bij elk cijfer de letter van de
woordvoerder die bij de uitspraak past. Geef voor je keuze telkens een argument.
Doe het zo:
Uitspraak 1 hoort bij .... (vul letter in), omdat .... (geef argument).
enz.
Gebruik bron 4.
Een interpretatie:
Minister-president Van Agt voelde zich als politicus beter thuis bij de verhouding tussen
pers en politiek zoals die in de jaren vijftig was, dan hoe die in jaren tachtig was.
2p 10 [ ] Leg uit
• welke kritiek Van Agt heeft op de journalisten waarmee hij te maken heeft;
• (zonder de bron) waarom Van Agt zich in zijn contacten met de pers beter thuisvoelde in de
jaren vijftig.
2p 11 [ ] Ondanks zijn tegenzin, gaf Van Agt als minister-president wekelijks een
persconferentie. Leg uit waarom Van Agt zich toch gedwongen voelde deze persconferenties te geven.
400015-1-100 3 Lees verder

### Pagina 4

Dit is een opgavenpagina van een examen, met als type een uitwerkblad. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De tekst behandelt historische jeugdculturen en sociale veranderingen in Nederland, specifiek gericht op de 'nozem'-beweging in de jaren vijftig, de 'provo's' in de jaren zestig en de 'krakers' in de jaren zeventig en tachtig. De student wordt gevraagd om de inleiding te lezen en vervolgens specifieke opdrachten uit te voeren, waaronder het ondersteunen van beweringen met voorbeelden en actiepunten uit de interviews die deel uitmaken van de opdracht. De student moet conclusies trekken over welke groepen de meeste impact hadden op de maatschappij en een eindoordeel formuleren gebaseerd op de verschillende uitspraken. De kernconcepten zijn jeugdculturen, sociale bewegingen, interviews en historische analyse. De student moet de geleverde informatie synthethiseren en kritisch beoordelen.

### Pagina 5

Met de loop op Lancashire. Katoen en samenleving 1750-1850
Aan het einde van de achttiende eeuw bouwden textielfabrikanten in Lancashire hun
fabrieken vaak vlak bij een rivier.
2p 13 Geef twee redenen waarom zij dit deden.

Vóór de Industriële Revolutie waren thuiswevers in Lancashire voor hun werk sterk
afhankelijk van kooplieden.
3p 14 Geef daarvan drie voorbeelden.

De Industriële Revolutie begon in Engeland. Daarvoor zijn veel verklaringen, onder andere
het bezit van koloniën.
2p 15 Geef twee manieren waarop het bezit van koloniën heeft bijgedragen aan de industrialisatie
van Lancashire.

Gebruik bron 5.
Volgens de geïnterviewde wever komen de spinners voor de nieuwe spinnfabrieken vooral
uit andere beroepen.
1p 16 Welke reden noemt hij daarvoor?

Gebruik bron 6.
Uit de gegevens van bron 6 trek je de volgende conclusie over de industrialisatie in
Lancashire: de invoering van machines in de textielnijverheid was een geleidelijk proces.
2p 17 Toon de juistheid van deze conclusie aan.

Gebruik de bronnen 5 en 6.
Stel: je doet onderzoek naar de gevolgen van de industrialisatie voor de productie van
handgeweven stoffen in Lancashire. Je hebt deze twee bronnen gevonden, en je gaat ze
beoordelen op hun bruikbaarheid.
4p 18 Leg voor zowel bron 5 als bron 6 uit, waarom die niet voldoende informatie opleveren voor
je onderzoek.

De middenklasse en de hogere klassen raakten er in het begin van de negentiende eeuw van
overtuigd dat er maatregelen genomen moesten worden tegen de slechte hygiënische
omstandigheden in de arbeiderswijken.
2p 19 Noem twee van hun motieven.

Gebruik bron 7.
Deze bron laat zien dat de Twentse textielindustrie op twee manieren met de wereldmarkt
was verbonden.
2p 20 Toon dat aan.

Gebruik bron 7.
Na 1850 moesten textielproducenten in Lancashire nieuwe exportgebieden zoeken. Uit deze
bron uit Oldenzaal zijn daarvoor twee verklaringen af te leiden.
2p 21 Geef die twee verklaringen.

Gebruik de bronnen 8 en 9.
Beide schilderijen geven een beeld van Gent, het ene schilderij in 1820 en het andere in
1837.
Hieronder staan twee juiste uitspraken:
1 Tussen 1820 en 1837 is er in Gent een toename van het aantal fabrieken met
stoommachines.
2 Tussen 1820 en 1837 wordt in de Gentse textielnijverheid het handweefgetouw
verdrongen door het mechanisch weefgetouw.
4p 22 Leg bij elke uitspraak uit of je deze twee schilderijen wel of niet kunt gebruiken om de
juistheid van de uitspraak aan te tonen.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

400015-1-10o 5 Lees verder


### Pagina 6

4p 23 ☐ In de eerste helft van de negentiende eeuw nam de technische voorsprong van de katoenindustrie in Lancashire op de rest van de wereld sterk af.
Geef hiervoor twee verklaringen:
• één verklaring die te maken heeft met oorzaken binnen Lancashire
en
• één verklaring die te maken heeft met ontwikkelingen in het buitenland.

Gebruik de bronnen 10 en 11.
3p 24 ☐ Het rapport van de burgemeester van Almelo vult het beeld van kinderarbeid zoals dat in het gedicht gegeven wordt, aan.
Toon dit aan door:
• eerst met een element uit het gedicht uit te leggen wat de mening van de dichter is over kinderarbeid;
• daarna met een element uit het rapport uit te leggen wat de mening van de burgemeester is over kinderarbeid;
• ten slotte met een argument aan te geven waarom beide bronnen elkaar aanvullen.

Gebruik de bronnen 10 en 11.
Stel: je onderzoekt de gevolgen van kinderarbeid in de negentiende eeuw en je gebruikt deze twee bronnen.
6p 25 ☐ Vergelijk beide bronnen. Doe dat op de volgende punten:
A Welke bron bevat meer informatie voor je onderzoek, bron 10 of bron 11? Licht je antwoord met beide bronnen toe.
B Welke bron is daarom representatiever, bron 10 of bron 11? Licht je antwoord met beide bronnen toe.
C Welke bron is beter controleerbaar, bron 10 of bron 11?
D Welke bron is daardoor betrouwbaarder, bron 10 of bron 11?

De Britse graanwet (Corn Law) van 1815 hield in dat er een belasting kwam op graan uit het buitenland. Dit had in Groot-Brittannië een aantal gevolgen:
2p 26 ☐ 1 de landadel en de boeren konden beter concurreren met het buitenland.
2 de concurrentiepositie van de fabrikanten tegenover het buitenland verzwakte.
Leg per gevolg uit, waarom de graanwet hiertoe leidde.

2p 27 ☐ In 1846 werden de graanwetten door het parlement ingetrokken. Deze gebeurtenis laat zien dat in het parlement de macht verschoven was.
Geef aan wie machtiger geworden waren en wie macht verloren hadden.

Einde
400015-1-100 6