# Eindexamen Geschiedenis HAVO 1999 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/1999/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO en VHBO
19 99
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
Vooropleiding
Hoger
Beroeps
Onderwijs
HAVO Tijdvak 2
VHBO Tijdvak 3
Dinsdag 22 juni
9.00-12.00 uur
Geschiedenis en staatsinrichting
Vragenboekje
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg
gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of
uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
900012 10
Begin

### Pagina 2

Verderop in het examen bij vraag 12 bevindt zich een stelopdracht. Reserveer voldoende tijd om deze opdracht te kunnen uitvoeren.

Europa en de Buitenwereld (1150-1350)

1 (3p) De rooms-katholieke kerk heeft in de Middeleeuwen op verschillende manieren het gevoel van verbondenheid tussen de inwoners van Europa vergroot.
Toon dit aan de hand van drie verschillende voorbeelden aan.

2 (2p) Gebruik bron 1.
Leg dit met behulp van de bron uit.

3 (3p) Gebruik bron 1.
Berdeneneer hoe groot de kans van slagen in 1236 is voor het Saraceense gezantschap. Betrek in je redenering de houding van het westen van Europa ten opzichte van de Tartaren.

4 (2p) Gebruik bron 2.
Maak aannemelijk dat de situatie zoals die in de bron wordt getoond, aangetroffen kan worden in het Middellandse Zeegebied in de dertiende eeuw.

5 (2p) Arabische geleerden in de dertiende eeuw namen bij hun zoektocht naar kennis een andere houding aan ten opzichte van experimenten en waarnemingen dan hun Europese collega's in die tijd.
Licht toe waaruit dit verschil in houding bestond.

6 (4p) Gebruik bron 3.
In zijn bewijsvoering dat de aarde rond is, gebruikt Mandeville het begrip tegenvoeters. Geef eerst aan wat Mandeville onder tegenvoeters verstaat en laat vervolgens zien dat zijn visie op twee punten afwijkt van meer traditionele opvattingen.

7 (2p) In welk opzicht vormden bedevaarten tussen 1150 en 1350 één van de belangrijkste reistypen in Europa?

8 (3p) Spanje was in de twaalfde tot en met de veertiende eeuw een land waar Europa en de Buitenwereld elkaar 'ontmoetten', zowel op politiek als op cultureel gebied.
Geef van de 'ontmoeting' een concreet voorbeeld op politiek gebied en twee concrete voorbeelden op cultureel gebied.

9 (3p) Gebruik van bron 4 het eerste en tweede fragment.
Maak aan de hand van drie verschillende aanwijzingen uit fragment 1 en uit fragment 2 aannemelijk dat de Praktijk van de Koophandel in het begin van de veertiende eeuw voor handelaren als vraagbaak fungeert.

10 (4p) Gebruik van bron 4 het derde fragment.
In veel reisverslagen wordt, net als in de Praktijk van de Koophandel, melding gemaakt van papiergeld.
Leg aan de hand van de bron uit waarom Europese kooplieden in de veertiende eeuw zowel met argwaan als met interesse naar dit geldsysteem kijken.

11 (4p) In de veertiende eeuw namen de contacten tussen Europa en de Arabische wereld weer af. De volgende twee omstandigheden speelden daarbij een rol:
- de val van Akko (1291)
- de opkomst van het Osmaanse Rijk
A. Licht beide omstandigheden kort toe.
B. Maak vervolgens een afweging waaruit blijkt welke van de twee genoemde omstandigheden de belangrijkste rol heeft gespeeld.

900012 10 2 Lees verder


### Pagina 3

Lees eerst deze inleiding goed door.
Het is 1348. Op een zomeravond zitten in een Italiaans platte1andsdorpje de jonge
handelaar Alberto en de oude dorpspastoor Giovanni te praten.
De gelovige Alberto is de stad Venetië ontvlucht vanwege de pestepidemie. Zijn familie
drijft al generaties lang handel met handelaren uit de Arabische en de Mongoolse wereld.
Alberto zelf heeft ook de Arabische wereld bezocht en is goed op de hoogte van allerlei
ontwikkelingen in de Arabische en de Mongoolse wereld. Maar de handel ligt nu vanwege
de pest helemaal stil.
Giovanni, een heremitsin. In zijn jonge jaren heeft hij een pelgrimstocht naar
Jeruzalem gemaakt, maar alleen de herinnering van zijn bezoek aan het graf van Christus
staat hem nog helder voor de geest. Op die plaats wist hij namelijk zeker dat de priester
weinig woede. Na die beleiding werd hij dorpspastoor en heeft daarna niet meer gereisd.
Zijn kennis over de Arabische en Mongoolse wereld is dan ook zeer beperkt.
Toch hebben de beide mannen het over de Arabische en Mongoolse wereld. Alberto is er
erg enthousiast over, maar Giovanni kan zich moeilijk voorstellen dat uit die ongelovige
wereld iets goeds kan komen.

14p 12 □ Verplaats je eerst in Alberto en weerleg de opvatting van Giovanni dat uit de ongelovige
wereld weinig goeds kan komen (aanwijzing A tot en met E).
Verplaats je daarna in Giovanni en geef onder F aan of hij vast blijft houden aan zijn
opvatting.
Neem daarbij steeds de cursief gedrukte woorden over.

Giovanni: „Kijk naar de Zwarte Dood, wat voor goeds komt er nu uit het Oosten?”
Alberto: „Ja, de pest heeft veel ellende gebracht, maar ...
A. Alberto heeft grote bewondering voor en vertrouwen in de geneeskunde van het
Oosten. Hij geeft aan de hand van een voorbeeld aan wat voor goeds er op dat terrein te
verwachten is.

Giovanni: „Ik moet het nog zien hoor, de Arabieren zijn toch onbeschaafd. We zouden ze
moeten bekeren!”
Alberto: „Arabieren zijn niet onbeschaafd, ...”
B. Alberto legt uit dat hij prettige ervaringen heeft opgedaan tijdens zijn verblijf in de
Arabische wereld. Hij vertelt dat hij twee dingen bijzonder vindt; het gebruik van
bepaalde producten in hun dagelijks leven en de omgang van Arabieren met christenen.
Hij geeft aansluitend ook zijn mening over de noodzaak van bekering.

Giovanni: „Jij hebt mooie verhalen en die luxe herinner ik me vaag van mijn pelgrimstocht.
Maar toch, als alles wat je zegt waar is, waarom weten wij dat hier in het dorp dan niet?”
Alberto: „Ik weet wel hoe dat komt
C. Alberto geeft twee redenen waarom deze zaken in het dorp waar Giovanni woont niet
zo bekend zijn.

Giovanni: „Goed, maar nu over de Mongolen. Dat zijn toch kannibalen, die ons niets
hebben te bieden!”
Alberto: „Het zijn geen kannibalen ...
D. Alberto geeft twee redenen waarom zijn grootvader zestig jaar eerder prima in de
Mongoolse gebieden handel kon drijven.

Giovanni: „Ja, jullie handelaren denken maar aan één ding: Geld verdienen. Maar de pausen
wilden de Mongolen bekeren!”
Alberto: „Dat is niet helemaal waar, want ...
E. Alberto vertelt aan de hand van een voorbeeld dat de paus ook om een andere reden
afgezanten naar het Mongoolse Rijk heeft gezonden.

Giovanni: „Tja, wat zal ik ervan zeggen ...”
F. Giovanni weegt af of de opvatting van Alberto (bij A tot en met E) heeft gezegd zijn
standpunt ‘uit de ongelovige wereld kan weinig goeds komen’ heeft ver

### Pagina 4

Een nieuwe eeuw, nieuwe verhoudingen? Nederland 1880–1919: op het breukvlak van twee eeuwen

[FIGUUR: Zwart blok.]

Gebruik bron 5.
De afbeelding illustreert een kenmerkende maatschappelijke ontwikkeling uit het begin van de twintigste eeuw.
Beschrijf aan de hand van de bron deze ontwikkeling.

13 (2p)

Na 1880 gingen geleidelijk aan meer arbeidersgezinnen kenmerken vertonen van het moderne gezin. Sommige veranderingen, andere vanuit het 'beschavingsoffensief' van de middengroepen.
Geef voor elk van beide opvattingen één argument en noem hierbij telkens één kenmerk van het moderne gezin.

14 (4p)

Gebruik bron 6.
Rond 1880 bestaat er bij de overheid nog grote terughoudendheid om door wetgeving in te grijpen in de samenleving. De eerste *Drankwet* vormt hierop een uitzondering.
Ontleen aan de bron twee redenen waarom de overheid op dit terrein wél tot wetgeving overgaat.

15 (4p)

Gebruik bron 7.
Stel:
Een rooms-katholieke fabrikant verbiedt de verspreiding van dit gedicht onder zijn arbeiders.
Ontleen aan het gedicht twee fragmenten waartegen de fabrikant bezwaar zal hebben gehad en geef telkens het bezwaar van de fabrikant weer.

16 (4p)

Gebruik bron 8a.
Maak met behulp van twee gegevens uit de bron aannemelijk dat Tjeerd Stienstra, de redenaar uit het verhaal, een socialist is.

17 (2p)

Gebruik bron 8b.
Het vormen van arbeidersorganisaties bevorderde de persoonlijke emancipatie van de individuele leden.
Toon met behulp van de bron aan dat dit geldt voor Jelle Dam.

18 (2p)

Rond 1886, de tijd waarin de gebeurtenis uit bron 8 plaatsvond, bestond er op het Friese platteland een goede voedingsbodem voor socialistische propaganda.
Geef hiervoor een verklaring.

19 (2p)

Gebruik de bronnen 9 en 10.
Begin twintigste eeuw worden er veel woningen zoals in bron 10 gebouwd. De nieuwe woningen moeten een oplossing bieden voor misstanden die voorkomen bij oude woningen. Uit bron 9 zijn dergelijke misstanden af te leiden.
Vergelijk beide bronnen. Doe het zo:
ontleen aan bron 9 twee misstanden
beschrijf een gevolg van elk van deze misstanden
toon voor iedere misstand afzonderlijk aan hoe in bron 10 deze misstand is opgelost.

20 (6p)

De emancipatiestrijd van rooms-katholieken kwam trager op gang dan die van orthodox-protestantse groepen. Er bestaat een opvatting dat dit te maken heeft met de geografische situering van rooms-katholieken in Nederland.
A. Geef aan waar de meerderheid van de rooms-katholieken woonde.
B. Leg uit welk verband er gelegd kan worden tussen deze geografische situering en het trager op gang komen van de emancipatiestrijd van rooms-katholieken.

21 (3p)

900012 10
4
Lees verder

### Pagina 5

Gebruik bron 11.
Zowel het gebruik van een affiche als de inhoud ervan vormen een illustratie van het
moderniseringsproces van Nederland.
3p 22 Toon dit aan voor elk van beide aspecten. Verwerk in het antwoord waar het de inhoud
betreft twee elementen uit de bron.
Om de schoolstrijd succesvol te kunnen voeren was het noodzakelijk de eigen achterban
te mobiliseren.
4p 23 Leg uit wat de schoolstrijd inhield en geef vervolgens twee voorbeelden van organisaties
waarvan de oprichting nodig werd in het kader van de schoolstrijd.
Leven en werken van Aletta Jacobs zijn baanbrekend geweest voor de positie van
vrouwen in de maatschappij.
4p 24 Geef aan de hand van twee voorbeelden uit het leven van Aletta Jacobs aan, wat zij heeft
bijgedragen aan een verbetering van de positie van vrouwen.
Vanaf 1884 was Wilhelmina nog de enige troonopvolgster. Daarmee ontstond er een
discussie met het oog op een toekomstig huwelijk van de kroonprinses. Er zou dan een
2p 25 spanning tussen haar positie als staatshoofd en haar positie als gehuwde vrouw ontstaan.
Leg dit uit.
2p 26 Maak aannemelijk dat de Leerplichtwet van 1901 de situatie van arme gezinnen op korte
termijn verslechterde, maar op langere termijn voor verbetering kon zorgen.
Einde
900012 10
5