# Eindexamen Geschiedenis HAVO 1999 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/geschiedenis/1999/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO en VHBO 1999
Geschiedenis en staatsinrichting
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
Vooropleiding
Hoger
Beroeps
Onderwijs
Vragenboekje
HAVO Tijd vak 1
VHBO Tijd vak 2
Dinsdag 18 mei
9.00-12.00 uur
Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg
gevraagd wordt, worden aan het antwoord
geen punten toegekend als deze verklaring of
uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
900007 10
Begin

### Pagina 2

In het Nederlanddeel van dit examen bevindt zich bij vraag 13 een stelopdracht. Reserveer voldoende tijd om deze opdracht te kunnen uitvoeren.

Europa en de Buitenwereld (1150-1350)

2p 1 De aanwezigheid van universiteiten in Europa na 1200 stimuleerde het reizen. Geef hiervoor een verklaring.
2p 2 Uit de Europese cartografie van omstreeks 1350 blijkt dat er, vergeleken met de cartografie van omstreeks 1150, nieuwe soorten kaarten zijn bijgekomen. Noem een nieuw soort kaart en maak daarbij duidelijk wat de functie ervan was.

Gebruik bron 1.
De wijze waarop Europeanen geleerden in de twaalfde eeuw tegen de Klassieke Oudheid aankeken, wijst op een dubbele houding.
4p 3 Geef aan waar die dubbele houding uit bestaat en licht je antwoord toe met behulp van twee elementen uit de bron.

In de dertiende eeuw werden in Europa naast zilveren ook gouden munten in omloop gebracht. Deze ontwikkeling hing samen met veranderingen in de handel.
2p 4 Noem één van die veranderingen en verklaar hoe deze de vraag naar goud bevorderde.

Gebruik bron 2.
In deze bron geeft de maker zijn idee over de vorm van de aarde weer.
2p 5 Toon dit met een beeldelement én een tekstelement aan.

Het kruistochtideaal kreeg in de twaalfde eeuw een enorme bijval onder Europeanen.
2p 6 Geef één niet-godsdienstige verklaring voor deze bijval.

Gebruik bron 3.
Broeder Odorik geeft in regel 4 een toevoeging aan zijn naam.
2p 7 Leg uit waarom hij deze toevoeging geeft en niet vermeldt dat hij uit Italië komt.

Gebruik bron 3.
Toon aan dat de wijze waarop Odorik verslag doet van zijn bezoek aan het klooster gekleurd is door zijn godsdienstige overtuiging.
8p 8

Zowel van Willem van Rubroek als van Marco Polo zijn reisverslagen bewaard gebleven.
3p 9 Beredeneer op grond van de inhoud van elk van beide werken wiens reisverslag rond 1300 de grootste aftrek vond onder het Europese publiek.

In de contacten tussen Europa en de Aziatische wereld nam het Byzantijnse Rijk een sleutelpositie in.
2p 10 Toon dit aan de hand van een gevolg van een concrete gebeurtenis in 1204 aan.

Gebruik de bronnen 4a en 4b.
Het optreden van Frederik II heeft de Arabieren verbaasd.
4p 11 Laat met behulp van twee voorbeelden, één uit bron 4a en één uit bron 4b, zien waarom het optreden van Frederik II verbazing bij de Arabieren opriep.

Gebruik bron 4b.
Sommige historici twijfelen aan de betrouwbaarheid van deze bron.
2p 12 Haal uit de eerste vier regels van bron 4b een feitelijk gegeven en leg uit waarom dit gegeven de bron minder betrouwbaar maakt.

900007 10 2 Lees verder


### Pagina 3

Lees eerst de volgende inleiding bij deze opdracht.
Stel, je bent broeder Pierre, geboren in 1230 in Frankrijk. Je bent langere tijd in het Heilige
Land geweest en hebt door contacten met handelaren veel kennis opgedaan over de
Aziatische wereld. Ook heb je in Akko in 1256 Willem van Rubroek gesproken over zijn
reizen naar Azië. Je bent als monnik lid van een orde die zich sterk inzet voor de
verbreding van het christelijk geloof. Deze orde heeft in 1275 van de Franse koning het
verzoek gekregen medewerking te verlenen aan het uitzenden van een gezantschap naar
de groot-khan van de Mongolen. De koning heeft hiermee, naast godsdienstige, ook
politieke bedoelingen, namelijk polsen of een bondgenootschap met de Mongolen tot de
mogelijkheden behoort.
Jij, broeder Pierre, hebt van het hoofd van je orde de taak gekregen om de problemen en
de mogelijkheden van een dergelijk gezantschap op een rijtje te zetten en over het nut van
zo'n reis een conclusie te trekken. Dat alles moet je in een advies aan de Franse koning op
schrift stellen.
15p 13 Schrijf nu als broeder Pierre een advies over een gezantschap naar Mongolië. Voer daarbij
de onderstaande opdrachten A tot en met F uit, vanuit de gedachterewereld en kennis van
deze monnik. Denk erom: je moet in je verhaal steeds de cursief gedrukte regels overnemen.

Uw nederige dienaar broeder Pierre aan de koning van Frankrijk, gegroet.
A. Als U mij vraagt of dit een gunstig moment is om te reizen moet ik U zeggen, dat . . .
Je begint het advies met aan te geven of nu (in 1275) de politieke omstandigheden in Azië
een reis naar dat gebied belemmeren of juist wat gemakkelijker maken.
B. Het valt nog niet mee een duidelijk beeld van de Mongolen te schetsen.
Je beschrijft hier aan de hand van voorbeelden, dat er op grond van ver-
reisverslagen zowel positieve als negatieve aspecten zitten aan het beeld dat men in
Europa van de Mongolen heeft.
C. Directe communicatie met de Mongolen is niet gemakkelijk.
Je beschrijft een praktische moeilijkheid die zich hierbij blijkens vorige reizen kan
voordoen en je geeft daarbij aan of een oplossing mogelijk is.
D. Toch hebben we wel een beeld gekregen van de manier waarop een Mongoolse vorst
denkt.
Leg uit dat Mongoolse vorsten anders denken dan de Europese vorsten over het belang
van de christelijke godsdienst en over politieke verhoudingen.
E. Als U bondgenoten wilt zoeken in Azië om op godsdienstig gebied iets bij de Mongolen te
bereiken, dan . . .
Ga in op de mogelijkheid om de hulp in te roepen van andere christenen daar in Azië.
Geef daarbij met argumenten aan of er hoop is dat de godsdienstige doelstellingen van het
gezantschap sneller bereikt kunnen worden.
F. Na veel wikken en wegen raad ik U aan wel/niet te gaan, omdat . . .
Het spreekt vanzelf dat je als broeder Pierre niet helemaal voor of tegen het sturen van een
gezantschap bent. Neem je dit alles in overweging, dan ga je naar de eindafweging
past bij de lijn van je voorafgaande betoog, bij de deelopdrachten A tot en met E en de
inleiding bij de opdracht. Voor zowel de afweging als de verwijzing zijn punten te behalen.

Een nieuwe eeuw, nieuwe verhoudingen? Nederland
1880–1919: op het breukvlak van twee eeuwen

4p 14 Noem twee kenmerken van het moderne

### Pagina 4

Gebruik bron 5.
De Nederlandse maatschappij rond 1910 kan worden aangeduid als een maatschappij in
verandering. De foto getuigt hiervan.
4p 16 ☐ Licht toe dat in de bron een traditioneel als een modern element zichtbaar is.

Gebruik bron 6.
Verschillende factoren belemmerden de opbouw van een sterke vakbeweging.
2p 17 ☐ Beschrijf op grond van gegevens uit de bron één van die factoren.

Gebruik bron 6.
Maak aannemelijk, aan de hand van een gegeven uit de bron, dat de vereniging Fraternitas
zich verwant voelt aan het socialisme.
2p 18 ☐

Leden van de vereniging Fraternitas hielden hun lidmaatschap geheim.
Geef daarvoor een verklaring.
2p 19 ☐

Gebruik de bronnen 7, 8 en 9.
De drie bronnen geven elk een andere interpretatie van de rol die Ferdinand Domela
Nieuwenhuis speelde binnen de arbeidersbeweging.
6p 20 ☐ Geef per bron aan welke interpretatie erin naar voren komt en breng die interpretatie
telkens in verband met de herkomst van de bron.

Aan het begin van deze eeuw streefden de vakverenigingen naar hogere lonen voor de
mannelijke kostwinner. Sommige hedendaagse historici zijn van mening dat dit streven de
emancipatie van de vrouw heeft belemmerd.
2p 21 ☐ Leg uit waarom veel arbeidersvrouwen aan het begin van deze eeuw daar anders over
dachten.

Gebruik bron 10a.
De encycliek *Rerum Novarum* bevat opvattingen over de rol van de overheid in de
samenleving.
2p 22 ☐ Toon met behulp van de bron aan dat die opvattingen botsen met de uitgangspunten van
aanhangers van de nachtwakersstaat.

3p 23 ☐ Gebruik bron 10b.
De paus spreekt in dit gedeelte van de encycliek over een politieke stroming.
Welke stroming bedoelt de paus? Noem vervolgens twee hoofdbegrenzen die de paus
tegen deze stroming heeft.

In de periode 1900-1919 droegen bepaalde wettelijke maatregelen ertoe bij dat de positie
van vrouwen in de samenleving werd versterkt.
4p 24 ☐ Geef twee voorbeelden van dergelijke wettelijke maatregelen en licht telkens toe hoe
daardoor de positie van vrouwen werd versterkt.

Gebruik bron 11.
De tekenaar gebruikt rond 1910 algemeen herkenbare symbolen om een tegenstelling aan
de orde te stellen.
3p 25 ☐ Noem één tegenstelling die in de tekening aan de orde wordt gesteld en combineer twee
symbolen die de de tekenaar gebruikt om die tegenstelling te laten zien.

Mannen werden rond 1900 voor vergelijkbare werkzaamheden meestal beter beloond dan
hun vrouwelijke collega's.
2p 26 ☐ Leg uit waarom deze betere beloning van mannen aansloot bij de toenmalige opvatting
over de maatschappelijke rolverdeling tussen man en vrouw.

Toenemende verstedelijking leidde rond de eeuwwisseling tot problemen op het gebied
van de volksgezondheid. Voor deze problemen werden door verschillende instanties
oplossingen gezocht.
4p 27 ☐ Beschrijf twee van dergelijke problemen en geef telkens aan welke oplossing ervoor werd
gezocht.

900007 10 4 Lees verder


### Pagina 5

Tussen 1880 en 1919 bestonden er grote tegenstellingen tussen confessionelen en sociaal-
democraten over verschillende zaken. Toch werkten beide groepen samen bij de
grondwetsherziening van 1917.
4p 28
Noem twee verschillende zaken die in 1917 geregeld werden en leg daarbij telkens uit wat
de regeling inhield.

Einde
900007 10 5