# Eindexamen Filosofie HAVO 2025 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2 ## Vraag 1 – Socratisch gesprek en onderwijs door democratie (1 punt) Opgave 1 Het socratisch gesprek Op veel scholen worden bij filosofielessen socratische gesprekken gevoerd. Bij een socratisch gesprek gaat het niet om het verdedigen van je eigen gelijk, maar om een gezamenlijk onderzoek vanuit een filosofische vraag. Er is een gespreksleider die ervoor zorgt dat het gesprek een gezamenlijk onderzoek wordt. Een socratisch gesprek begint met het kiezen van een onderwerp. De gespreksleider vraagt aan leerlingen welk onderwerp hen het meest interesseert en spreekt zelf geen voorkeur uit. De keuze is aan de leerlingen en ze kunnen dus ook voor sociaal gevoelige thema’s kiezen zoals discriminatie, seks en geweld. Vervolgens is het voor het gesprek noodzakelijk dat leerlingen een verhaal delen waarin hun persoonlijke ervaring met het onderwerp naar voren komt. Volgens socratisch gespreksleider Kristof van Rossem kan je met jongeren in een socratisch gesprek werken aan burgerschapsvorming: tekst 1 Je oefent er immers niet alleen de kritische houding maar ook dialoogvaardigheden als het zich helder kunnen uitdrukken, het zich kunnen verplaatsen in het standpunt van een ander, actief en onbevooroordeeld luisteren. bron: Kristof van Rossem, Socratisch filosoferen met jongeren, 2009 Amy Gutmann maakt een onderscheid tussen onderwijs voor democratie en onderwijs door democratie. 1p 1 Leg uit dat er in tekst 1 sprake kan zijn van onderwijs door democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg hoe de beschrijving van het socratisch gesprek in tekst 1 past bij het concept 'onderwijs door democratie' van Amy Gutmann. Wat moet je kennen: Je moet het onderscheid tussen 'onderwijs voor democratie' en 'onderwijs door democratie' van Amy Gutmann kennen, specifiek de invulling van 'onderwijs door democratie' zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van het socratisch gesprek in tekst 1 kunnen koppelen aan de definitie van 'onderwijs door democratie' uit het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je specifiek de democratische vaardigheden die in tekst 1 worden genoemd (zoals 'zich kunnen verplaatsen in het standpunt van een ander' en 'onbevooroordeeld luisteren') expliciet verbindt met de uitleg van 'onderwijs door democratie' als het aanleren van democratische vaardigheden, zoals het CV aangeeft. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Gutmanns gedeelde zeggenschap over onderwijs (4 punten) Sommige scholen gaan gesprekken over ervaringen van jongeren met discriminatie of seks liever uit de weg, bijvoorbeeld omdat ze op weerstand bij ouders stuiten of omdat ze geen onderdeel zijn van de verplichte leerstof. Volgens Gutmann moeten de staat, ouders en onderwijsprofessionals gedeelde zeggenschap over onderwijs hebben. 4p 2 Leg Gutmanns opvatting uit: – dat de staat geen volledige zeggenschap over onderwijs moet hebben, – dat ouders geen volledige zeggenschap over onderwijs moeten hebben, en – dat onderwijsprofessionals geen volledige zeggenschap over onderwijs moeten hebben. Beargumenteer vervolgens of ouders volgens jou mogen bepalen of sociaal gevoelige thema’s bij een socratisch gesprek besproken worden. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Gutmanns opvatting over gedeelde zeggenschap in het onderwijs en een beargumenteerde mening over de rol van ouders bij sociaal gevoelige thema's. Wat moet je kennen: Je moet Gutmanns opvattingen over de zeggenschap van de staat, ouders en onderwijsprofessionals in het onderwijs kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet Gutmanns opvattingen kunnen uitleggen en vervolgens een eigen argumentatie kunnen formuleren over de rol van ouders bij sociaal gevoelige thema's in een socratisch gesprek, waarbij je de context van de vraag en Gutmanns ideeën betrekt. Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de drie partijen (staat, ouders, onderwijsprofessionals) een specifieke reden geeft waarom zij geen volledige zeggenschap moeten hebben, zoals uiteengezet in het CV-antwoord. Zorg er ook voor dat je argumentatie over de rol van ouders bij sociaal gevoelige thema's duidelijk en goed onderbouwd is. Kernbegrippen: Gutmann, gedeelde zeggenschap, staat, ouders, onderwijsprofessionals, socratisch gesprek Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Biesta over individualisme in burgerschapsonderwijs (1 punt) Gert Biesta bekritiseert het idee dat onderwijs jongeren vormt tot democratische burgers. 1p 3 Leg uit dat burgerschapsonderwijs volgens Biesta uitgaat van een te individualistische benadering van onderwijs. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom Gert Biesta burgerschapsonderwijs als te individualistisch beschouwt. Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van Gert Biesta op burgerschapsonderwijs kennen, specifiek zijn argument over de individualistische benadering. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe het aanleren van democratische vaardigheden volgens Biesta een te individualistische benadering is, door te verwijzen naar het ontbreken van aandacht voor sociale en politieke context en onderlinge relaties. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg specifiek richt op het ontbreken van aandacht voor 'welke relaties kinderen met elkaar en anderen hebben' en 'in welke sociale/politieke context ze leven', zoals vermeld in het CV-antwoord, om puntverlies te voorkomen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Socratisch gesprek en politiek existeren (1 punt) In het socratisch gesprek gaat het niet alleen om het aanleren van vaardigheden, maar worden deelnemers ook gestimuleerd om zich op een bepaalde manier tot zichzelf en tot anderen te verhouden. 1p 4 Leg uit dat je het socratisch gesprek als een vorm van politiek existeren kan zien. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe het socratisch gesprek gezien kan worden als een vorm van politiek existeren. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'politiek existeren' kennen en de kenmerken van het socratisch gesprek, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van het socratisch gesprek kunnen koppelen aan de definitie van politiek existeren zoals gegeven in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je uitlegt hoe het socratisch gesprek specifiek de mogelijkheid biedt om 'op je eigen manier met anderen samen te leven en anderen dezelfde mogelijkheid te geven', wat de kern is van politiek existeren volgens het CV. Kernbegrippen: socratisch gesprek, politiek existeren Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 5 – Parekh over groepsbelediging en vrijheid van meningsuiting (3 punten) Bhikhu Parekh vindt dat sommige uitingen verboden moeten worden als deze opzettelijk beledigend zijn. 3p 5 Leg uit dat groepsbelediging volgens Parekh verboden moet worden, met: – zijn opvatting dat er een verschil is tussen kritiek en belediging, en – zijn opvatting dat je rekening moet houden met de machtspositie van een groep. Geef vervolgens een argument tegen Parekhs opvatting dat sommige beledigende uitingen verboden moeten worden. Ga daarbij in op het voorbeeld van vrouwonvriendelijke opmerkingen in het socratisch gesprek. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Parekhs standpunt over het verbieden van groepsbelediging en een tegenargument met een voorbeeld. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Bhikhu Parekh kennen over het verschil tussen kritiek en belediging, en zijn visie op de machtspositie van groepen in relatie tot groepsbelediging. Wat moet je kunnen: Je moet Parekhs opvattingen kunnen uitleggen en vervolgens een argument tegen zijn standpunt kunnen formuleren, waarbij je het voorbeeld van vrouwonvriendelijke opmerkingen in een socratisch gesprek toepast. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk het onderscheid tussen kritiek en belediging volgens Parekh uitlegt en hoe de machtspositie van een groep hierbij een rol speelt. Zorg er ook voor dat je tegenargument specifiek ingaat op het voorbeeld van vrouwonvriendelijke opmerkingen in het socratisch gesprek, zoals beschreven in het CV. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/5 ## Vraag 6 – Mill en het socratisch gesprek (1 punt) De Duitse filosoof Leonard Nelson introduceerde het socratisch gesprek ongeveer een eeuw geleden, tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog in. Volgens Nelson kon iedereen door het voeren van een socratisch gesprek, en het gebruiken van het verstand, bepalen wat goede wetten zijn. Zo wilde Nelson het denken van mensen stimuleren en ze behoeden voor politieke waanideeën. John Stuart Mill geeft vier redenen voor volledige vrijheid van meningsuiting. 1p 6 Geef met een van deze redenen een argument voor het voeren van een socratisch gesprek. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument voor het socratisch gesprek te formuleren, gebaseerd op één van John Stuart Mills' redenen voor vrijheid van meningsuiting. Wat moet je kennen: Je moet de vier redenen van John Stuart Mill voor volledige vrijheid van meningsuiting kennen: feilbaarheid van de mens, mogelijke elementen van waarheid, het gevaar van dogmatisme, en de waarde van discussie. Daarnaast moet je het doel van Leonard Nelson's socratisch gesprek begrijpen, namelijk het stimuleren van denken en behoeden voor politieke waanideeën. Wat moet je kunnen: Je moet een van Mills' redenen voor vrijheid van meningsuiting kunnen koppelen aan het doel van het socratisch gesprek, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je expliciet één van de vier specifieke redenen van Mill noemt en deze direct verbindt met het doel van het socratisch gesprek, zoals het stimuleren van intellectuele activiteit of het behoeden voor waanideeën, om zo een volledig argument te vormen. Kernbegrippen: John Stuart Mill, vrijheid van meningsuiting, socratisch gesprek, Leonard Nelson, feilbaarheid van de mens, mogelijke elementen van waarheid, gevaar van dogmatisme, waarde van discussie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 7 – Plato's maatregelen voor koning-filosofen (1 punt) Nelson was geen voorstander van democratie, maar hij geloofde in een maatschappij die volgens aristocratisch model zou worden ingericht. Hij richtte een politieke organisatie op, de Internationale Socialistische Kaderbond (ISK), die een soort scholingsorganisatie moest zijn voor de leiders van de toekomst. De leiders van de toekomst moesten strikt vegetarisch zijn en mochten niet roken of drinken. Ze mochten geen lid zijn van de kerk en er gold een verbod op liefdesrelaties. De strikte regels van de ISK lijken op Plato’s maatregelen voor koning-filosofen. 1p 7 Leg uit dat er in een aristocratie volgens Plato maatregelen nodig zijn om ervoor te zorgen dat koning-filosofen de ideale heersers zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom Plato maatregelen nodig achtte voor koning-filosofen in een aristocratie. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'aristocratie' volgens Plato kennen en het risico van corruptie bij absolute macht, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen waarom strikte maatregelen nodig zijn om te voorkomen dat koning-filosofen in een aristocratie gecorrumpeerd raken, op basis van de vraagtekst en het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je uitlegt dat de maatregelen specifiek dienen om corruptie door absolute macht te voorkomen, zoals vermeld in het CV-antwoord, en niet alleen de maatregelen zelf benoemt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/7 ## Vraag 8 – ISK en Nietzsches kuddediermoraal (1 punt) De ISK kan worden opgevat als een van de revolutionaire bewegingen die zich volgens Friedrich Nietzsche zogenaamd tegen democratie uitlaten, maar ondertussen toch de kuddediermoraal uitdrukken. 1p 8 Leg met tekst 2 uit dat de ISK voor Nietzsche kan worden opgevat als een uitdrukking van kuddediermoraal. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe de ISK, volgens Nietzsche, een uitdrukking is van de kuddediermoraal, specifiek met behulp van 'tekst 2' (die niet is meegeleverd in het Brein-record). Wat moet je kennen: Je moet het concept 'kuddediermoraal' van Nietzsche kennen, zoals dit zich uit in 'medelijden' en 'verzet tegen voorrecht', en hoe dit zich verhoudt tot revolutionaire bewegingen. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen en toepassen hoe de ISK, op basis van de kenmerken van 'kuddediermoraal' (medelijden, verzet tegen voorrecht), door Nietzsche zou worden geïnterpreteerd als een uitdrukking hiervan, specifiek verwijzend naar 'tekst 2'. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg specifiek koppelt aan de kenmerken van kuddediermoraal zoals 'medelijden' of 'verzet tegen voorrecht', en dat je dit expliciet verbindt met de ISK en de inhoud van 'tekst 2'. Zonder 'tekst 2' is het lastig om een volledig antwoord te formuleren, wat een beperking is van het Brein-record. Kernbegrippen: kuddediermoraal, medelijden, voorrecht Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – Vrijheid en zingeving door een taak (2 punten) Jezelf een taak geven, zoals strijden voor recht en rechtvaardigheid, zou je kunnen zien als iets wat je vrijheid beperkt of juist als een uiting van vrijheid. 2p 9 Geef een definitie van het begrip vrijheid. Beargumenteer vervolgens of jouw definitie aansluit bij de opvatting in tekst 2 dat je leven alleen zin heeft als je jezelf een taak stelt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een definitie van vrijheid en een argumentatie of deze definitie aansluit bij de opvatting dat je leven alleen zin heeft als je jezelf een taak stelt. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'vrijheid' kunnen definiëren en de relatie tussen 'vrijheid' en 'zingeving door een taak' kunnen begrijpen, zoals gesuggereerd in de vraagtekst en het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet een eigen definitie van vrijheid kunnen formuleren en deze definitie vervolgens kunnen toepassen en beargumenteren in relatie tot de stelling over zingeving door een taak uit de vraagtekst. Waar op letten: Let erop dat je zowel een duidelijke definitie van vrijheid geeft als een concrete argumentatie die deze definitie koppelt aan de opvatting over zingeving door een taak, zoals blijkt uit de twee elementen in het CV-antwoord. Kernbegrippen: vrijheid, zingeving Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – Mill, mensbeeld en ontplooiingsliberalisme (2 punten) Opgave 2 Digitale democratie In veel moderne democratieën wordt gezocht naar manieren om meer burgers te betrekken bij besluitvorming. In Barcelona gebeurt dit door digitale data van burgers te verzamelen en te gebruiken. Burgers hebben hiervoor zelf het initiatief genomen. In Barcelona hadden burgers geluidsoverlast en last van slechte luchtkwaliteit. Zij bedachten samen een oplossing en hingen sensoren op die meten hoeveel geluid er wordt geproduceerd door het verkeer. Vervolgens zochten zij contact met de gemeente en gaven zij toestemming om alle data van deze sensoren anoniem door te sturen naar het gemeentebestuur. Met die informatie besloot het gemeentebestuur sommige wijken autovrij te maken. Daardoor verminderde de geluidsoverlast en verbeterde de luchtkwaliteit. Volgens John Stuart Mill komen mensen tot bloei in een democratie. 2p 10 Geef het verband weer tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme. Leg vervolgens met dit verband uit dat Mill voorstander zou kunnen zijn van het initiatief in Barcelona. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het verband tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme weer te geven, en dit vervolgens toe te passen op het initiatief in Barcelona. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met John Stuart Mill, zijn mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet het verband tussen Mills mensbeeld en ontplooiingsliberalisme kunnen uitleggen en dit verband vervolgens kunnen toepassen op een concreet voorbeeld, zoals het initiatief in Barcelona, om Mills mogelijke standpunt te beargumenteren. Waar op letten: Let erop dat je zowel het verband tussen Mills mensbeeld en ontplooiingsliberalisme duidelijk weergeeft, als dat je dit verband expliciet gebruikt in je uitleg over Mills standpunt ten aanzien van het initiatief in Barcelona. Het CV benadrukt dat mensen zich ontwikkelen tot vrije/creatieve/zelfstandig denkende/autonome mensen door te leven vanuit eigen hartstochten/verlangens. Kernbegrippen: John Stuart Mill, mensbeeld, ontplooiingsliberalisme, autonome wezens, eigen hartstochten/verlangens Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Rousseau, vrijheid en data in Barcelona (3 punten) In Barcelona bepalen burgers welke data het gemeentebestuur mag gebruiken en ook waarvoor die data worden gebruikt. Bewoners delen niet zomaar al hun data, ze delen bijvoorbeeld niet bij welke verzekeringsmaatschappij ze verzekerd zijn. De data van hun luchtkwaliteitsmeter delen ze alleen als ze weten dat het gemeentebestuur die data gebruikt om het algemeen belang te dienen. Jean-Jacques Rousseau legt met de begrippen zelfliefde en eigenliefde uit dat mensen in de moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid zijn verloren. Deze natuurlijke vrijheid kunnen zij herwinnen als burgers (citoyen) in Rousseaus ideale samenleving. Leg met de begrippen zelfliefde en eigenliefde uit dat burgers in de moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid zijn verloren. Leg vervolgens uit dat burgers in Barcelona door het delen van data niet hun natuurlijke vrijheid herwinnen als citoyen. Geef tot slot met het voorbeeld van Barcelona een argument tegen de opvatting dat burgers in een moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid verliezen. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Rousseaus begrippen zelfliefde en eigenliefde in relatie tot het verlies van natuurlijke vrijheid, een analyse van de situatie in Barcelona vanuit Rousseaus concept van de citoyen, en tot slot een tegenargument tegen Rousseaus opvatting met het voorbeeld van Barcelona. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen zelfliefde, eigenliefde, natuurlijke vrijheid, citoyen en algemene wil van Jean-Jacques Rousseau kennen en kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen zelfliefde en eigenliefde kunnen uitleggen in de context van het verlies van natuurlijke vrijheid, de situatie in Barcelona kunnen vergelijken met Rousseaus ideaal van de citoyen en de algemene wil, en een argument tegen Rousseaus opvatting kunnen formuleren met het voorbeeld van Barcelona. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen zelfliefde en eigenliefde om verwarring te voorkomen. Zorg ervoor dat je de situatie in Barcelona duidelijk contrasteert met Rousseaus ideaal van de citoyen en de algemene wil, en geef in het laatste deel een argument tégen Rousseaus opvatting, niet ervoor. Kernbegrippen: zelfliefde, eigenliefde, natuurlijke vrijheid, citoyen, algemene wil Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van zelfliefde (amour de soi) en eigenliefde (amour propre). - Het niet duidelijk contrasteren van de situatie in Barcelona met Rousseau's ideaal van de citoyen en de algemene wil. - In het laatste deel een argument vóór Rousseau's opvatting geven in plaats van ertegen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – Estland, deliberatieve democratie en anarchisme (2 punten) Estland heeft zijn democratie gedigitaliseerd om het vertrouwen van burgers in de overheid te vergroten. Het Estse parlement gaf gehoor aan de oproep van burgers om gezamenlijk na te denken over het bestrijden van de vele corruptie in de politiek. Alle burgers van Estland konden digitaal voorstellen doen om corruptie tegen te gaan. Politieke experts gaven voordelen en nadelen aan en berekenden de kosten van elk voorstel. Vervolgens discussieerden burgers om te bepalen welke voorstellen het meest geschikt waren om de corruptie te bestrijden waar zij zoveel last van hadden. Het Estse parlement heeft deze voorstellen vertaald naar wetswijzigingen en deze wetten uitgevoerd. Alle burgers hadden online toegang tot het hele proces van voorstellen doen, overleg en besluitvorming. In het deliberatieve model van democratie heeft ‘legitimiteit van de wet’ een specifieke invulling. Leg met het begrip legitimiteit uit dat de digitalisering van Estland een voorbeeld is van het deliberatieve model van democratie. Beargumenteer vervolgens of het voorbeeld van het deliberatieve model van Estland volgens jou een goed antwoord is op de anarchistische uitdaging aan democratie. Wat kun je verwachten: Deze vraag vraagt je om de digitalisering van Estland te analyseren als voorbeeld van het deliberatieve model van democratie, specifiek met het begrip 'legitimiteit', en vervolgens te beargumenteren of dit een antwoord is op de 'anarchistische uitdaging' aan democratie. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'legitimiteit', 'deliberatief model' van democratie en de 'anarchistische uitdaging' aan democratie kennen en kunnen toepassen zoals beschreven in het Brein-record. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe de digitalisering van Estland past bij het deliberatieve model door het begrip legitimiteit te gebruiken, en vervolgens een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over de relatie tussen het Estse voorbeeld en de anarchistische uitdaging aan democratie. Waar op letten: Let erop dat je beide onderdelen van de vraag beantwoordt en dat je je argumentatie voor het tweede deel filosofisch onderbouwt met betrekking tot de anarchistische uitdaging, zonder het deliberatieve model te verwarren met directe democratie. Kernbegrippen: legitimiteit, deliberatief model, anarchistische uitdaging Veelgemaakte fouten: - Niet beide onderdelen van de vraag beantwoorden. - Een mening geven voor het tweede deel zonder filosofische onderbouwing gerelateerd aan de anarchistische uitdaging. - Deliberatieve democratie verwarren met directe democratie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 13 – Dahl, democratie en digitale bloei (2 punten) Volgens Robert Dahl komen mensen tot bloei in een democratie. Geef een reden waarom mensen volgens Dahl tot bloei komen in een democratie. Leg vervolgens met deze reden van Dahl uit dat de burgers van Estland door de digitalisering tot bloei komen. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een reden van Robert Dahl waarom mensen tot bloei komen in een democratie en om deze reden toe te passen op de digitalisering in Estland. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'democratie' en 'menselijke bloei' kennen in de context van Robert Dahl's visie, specifiek de voorwaarden die hij noemt zoals zelfstandigheid, betrokkenheid en verantwoordelijkheid. Wat moet je kunnen: Je moet de specifieke reden van Dahl voor menselijke bloei in een democratie kunnen uitleggen en deze vervolgens kunnen toepassen op de casus van de digitalisering in Estland, door uit te leggen hoe die digitalisering de door Dahl genoemde voorwaarden creëert. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de situatie in Estland beschrijft, maar expliciet de link legt met de specifieke reden van Dahl (zelfstandigheid, verantwoordelijkheid, etc.). Vermijd vage redenen voor 'tot bloei komen'. Kernbegrippen: democratie, menselijke bloei Veelgemaakte fouten: - Alleen de situatie in Estland beschrijven zonder de link te leggen met de reden van Dahl. - Een vage reden geven voor 'tot bloei komen' zonder de specifieke voorwaarden die Dahl noemt (zelfstandigheid, verantwoordelijkheid etc.) te benoemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Openheid over digitale gegevens: plicht en deugd (2 punten) Volgens data-deskundige Francesca Bria is het voor elke democratie belangrijk dat burgers zelf de baas zijn over hun eigen digitale gegevens. Bria wijst erop dat in veel democratische landen burgers niet weten welke digitale gegevens door wie en met welke reden worden bekeken. De overheid weet bijvoorbeeld hoeveel je verdient, wat je geloofsovertuiging is, in welk land je bent geboren, of je je hebt laten vaccineren en hoeveel verkeersboetes en schulden je hebt. Maar burgers weten vaak niet waarvoor de overheid deze gegevens gebruikt. Dat de overheid met deze informatie jou als mogelijke fraudeur kan zien, kun je als burger niet te weten komen. Volgens Bria moeten medewerkers van de overheid daarom open zijn over hoe met digitale gegevens van burgers wordt omgegaan. Deze openheid kan je opvatten als een plicht (Kant) en als een deugd (Aristoteles). Geef een argument voor Bria’s opvatting dat medewerkers van de overheid open moeten zijn over hoe er wordt omgegaan met digitale gegevens van burgers: – vanuit de plicht (plichtethiek), en – vanuit de deugd (deugdethiek). Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument voor de openheid van overheidsmedewerkers over digitale gegevens van burgers, zowel vanuit de plichtethiek (Kant) als vanuit de deugdethiek (Aristoteles). Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen van de plichtethiek (Kant, algemene wet, doel op zichzelf) en de deugdethiek (Aristoteles, juiste midden) kennen en kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet de principes van de plichtethiek en de deugdethiek kunnen toepassen op de casus van Francesca Bria over de openheid van de overheid over digitale gegevens van burgers. Waar op letten: Let erop dat je de ethische theorieën (plichtethiek en deugdethiek) correct toepast op de casus en de begrippen 'plicht' en 'deugd' niet alleen noemt, maar ook uitlegt hoe ze leiden tot de conclusie van Bria, zonder de twee theorieën door elkaar te halen. Kernbegrippen: plichtethiek, deugdethiek, Kant, Aristoteles, algemene wet, doel op zichzelf, juiste midden Veelgemaakte fouten: - De ethische theorieën (plichtethiek, deugdethiek) niet correct toepassen op de casus. - De begrippen 'plicht' en 'deugd' alleen noemen zonder uit te leggen hoe ze leiden tot de conclusie van Bria. - De twee theorieën door elkaar halen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Dahl en data-soevereiniteit (2 punten) Geef met twee van Dahls voordelen van democratie een argumentatie dat burgers zelf moeten kunnen beslissen over hun data. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie met twee van Dahls voordelen van democratie waarom burgers zelf moeten kunnen beslissen over hun data. Wat moet je kennen: Je moet de 'voordelen van democratie (Dahl)' kennen en het concept 'data-soevereiniteit' kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet twee specifieke voordelen van democratie van Dahl kunnen selecteren en deze kunnen koppelen aan en toepassen op de casus van burgers die zelf beslissen over hun data, om zo een argumentatie te vormen. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de voordelen van Dahl noemt, maar deze ook concreet en logisch toepast op de casus van data-soevereiniteit, en dat je dit voor twee verschillende voordelen doet om puntverlies te voorkomen. Kernbegrippen: voordelen van democratie (Dahl), data-soevereiniteit, argumentatie Veelgemaakte fouten: - Alleen de voordelen van Dahl noemen zonder ze toe te passen op de casus van data. - Slechts één voordeel noemen en toepassen in plaats van twee. - De toepassing van het voordeel op de casus is te vaag of onlogisch. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Dahl vs. Plato: Wetenschap van het Regeren en Data-ethiek (2 punten) Leg Dahls kritiek op Plato uit dat er geen wetenschap van het regeren bestaat. Beargumenteer of jij het eens bent met Dahl of met Plato. Ga daarbij in op Bria’s opvatting dat de overheid morele vragen moet stellen over het gebruiken van data van burgers. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Dahls kritiek op Plato over de 'wetenschap van het regeren' en een beargumenteerd standpunt, waarbij Bria's opvatting over data-ethiek wordt betrokken. Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van Dahl op Plato kennen, specifiek over het onderscheid tussen morele kennis en natuurwetenschappelijke kennis, en de opvatting van Bria over morele vragen bij het gebruik van data van burgers. Wat moet je kunnen: Je moet Dahls kritiek op Plato kunnen uitleggen en een eigen standpunt kunnen beargumenteren door Bria's opvatting over data-ethiek te koppelen aan de discussie tussen Dahl en Plato over de 'wetenschap van het regeren'. Waar op letten: Let erop dat je Dahls kritiek op Plato specifiek uitlegt als het verwarren van morele kennis met natuurwetenschappelijke kennis. Zorg er ook voor dat je de opvatting van Bria over morele vragen bij datagebruik expliciet betrekt in je argumentatie, ongeacht of je het eens bent met Dahl of Plato. Kernbegrippen: wetenschap van het regeren, morele kennis, natuurwetenschappelijke kennis, expertocratie, democratie Veelgemaakte fouten: - De kritiek van Dahl op Plato niet uitleggen als het verwarren van morele kennis met natuurwetenschappelijke kennis. - Een standpunt innemen zonder dit te beargumenteren. - De opvatting van Bria niet betrekken in de argumentatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 17 – Mill en jongerenparticipatie in democratie (1 punt) Volgens John Stuart Mill is democratie een meer rationele staatsvorm dan een regering van experts. Hij geeft daarvoor twee argumenten. Leg met een van deze twee argumenten uit dat het belangrijk is dat ook jongeren deelnemen aan politiek. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom jongerenparticipatie in de politiek belangrijk is, gebaseerd op één van Mills twee argumenten voor democratie als rationele staatsvorm. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'democratie', 'regering van experts', 'rationele staatsvorm' en de twee argumenten van Mill kennen: 'kwaliteit van beslissingen' en 'vrijheid van meningsuiting'. Wat moet je kunnen: Je moet een van de twee argumenten van Mill kunnen koppelen aan het belang van deelname van jongeren aan politiek, en dit uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen herhaalt dat jongeren moeten meedoen, maar dit specifiek koppelt aan één van de twee argumenten van Mill, zoals de 'kwaliteit van beslissingen' of 'vrijheid van meningsuiting'. Kernbegrippen: democratie, regering van experts, rationele staatsvorm, kwaliteit van beslissingen, vrijheid van meningsuiting Veelgemaakte fouten: - Alleen herhalen dat jongeren moeten meedoen zonder dit te koppelen aan een van de twee specifieke argumenten van Mill. - Beide argumenten van Mill noemen maar niet uitleggen hoe dit van toepassing is op jongeren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 18 – Schumpeter en democratische participatie (2 punten) Joseph Schumpeter vindt dat burgers zich niet te veel met politici moeten bemoeien. Volgens hem levert democratische participatie weinig op. Er zijn vier redenen waarom mensen niet zo rationeel zijn in politieke kwesties. Twee van deze redenen zijn groepsdruk en de rol van het onderbewuste. Geef een van de andere twee redenen weer. Beargumenteer vervolgens met deze reden of jij het eens bent met Schumpeters opvatting dat democratische participatie weinig oplevert. Gebruik daarbij tekst 3. Wat kun je verwachten: Je moet een van Schumpeters redenen voor irrationeel politiek gedrag benoemen en vervolgens beargumenteren of je het eens bent met zijn opvatting over democratische participatie, gebruikmakend van tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met Joseph Schumpeters opvatting over democratische participatie, zijn elitetheorie, en de redenen waarom hij burgers niet rationeel acht in politieke kwesties, zoals 'afstand tot politieke besluiten' of 'gebrek aan persoonlijke invloed'. Wat moet je kunnen: Je moet een van de ontbrekende redenen van Schumpeter kunnen weergeven en vervolgens een argumentatie kunnen opbouwen die jouw standpunt (eens/oneens) over Schumpeters opvatting over democratische participatie verbindt met deze reden en de inhoud van tekst 3. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen een standpunt geeft, maar dit ook expliciet beargumenteert door de gekozen reden van Schumpeter te koppelen aan een analyse van tekst 3. Zorg ervoor dat je tekst 3 concreet en diepgaand gebruikt in je argumentatie, en niet oppervlakkig. Kernbegrippen: democratische participatie, rationeel handelen in de politiek, Schumpeters elitetheorie Veelgemaakte fouten: - Alleen een standpunt geven zonder argumentatie. - De argumentatie niet verbinden met de eerder genoemde reden van Schumpeter. - Tekst 3 niet of oppervlakkig gebruiken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/18 ## Vraag 19 – Nozick en Kaulingfreks: Kritiek op de Staat (2 punten) Robert Nozick heeft kritiek op de democratie. Hij sluit daarbij aan op de anarchistische uitdaging aan de democratie. Geef een overeenkomst tussen Nozicks opvatting van democratie en Kaulingfreks’ opvatting van ontregelende politiek. Geef vervolgens met tekst 4 een verschil tussen Nozicks opvatting van democratie en Kaulingfreks’ opvatting van ontregelende politiek. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een overeenkomst en een verschil tussen de opvattingen van Nozick en Kaulingfreks over democratie en ontregelende politiek. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'legitimiteit van de staat', 'anarchisme' en 'ontregelende politiek' kennen, specifiek in relatie tot Nozick en Kaulingfreks. Wat moet je kunnen: Je moet een overeenkomst en een verschil kunnen uitleggen tussen Nozicks opvatting van democratie en Kaulingfreks’ opvatting van ontregelende politiek, waarbij je voor het verschil specifiek tekst 4 moet toepassen. Waar op letten: Let erop dat je de overeenkomst specifiek formuleert als kritiek op de 'legitimiteit van de staat' en het verschil scherp uitlegt door aan te geven dat Kaulingfreks 'nieuwe wetten en regels' wil, terwijl Nozick juist 'tegen wetten van de staat' pleit, zoals benadrukt in de valkuilen. Kernbegrippen: legitimiteit van de staat, anarchisme, ontregelende politiek Veelgemaakte fouten: - Het verschil onvoldoende scherp formuleren (bijv. alleen zeggen 'de een wil wel regels, de ander niet' zonder te specificeren wat voor regels en waarom). - De overeenkomst te vaag houden (bijv. 'beide zijn kritisch op de politiek' in plaats van specifiek op de legitimiteit van de staat). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Mill en de grenzen van ontregelende politiek (1 punt) Leg met het verhaal van de graanhandelaar uit wanneer ontregelende politiek volgens Mill niet meer in het belang is van democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg, aan de hand van het verhaal van de graanhandelaar, wanneer ontregelende politiek volgens Mill niet meer in het belang van democratie is. Wat moet je kennen: Je moet de visie van Mill op de vrijheid van meningsuiting en de grenzen daarvan kennen, specifiek in relatie tot het verhaal van de graanhandelaar en ontregelende politiek. Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Mill over de vrijheid van meningsuiting kunnen toepassen op het verhaal van de graanhandelaar om de grens van ontregelende politiek uit te leggen. Waar op letten: Let erop dat je specifiek de grens benoemt die Mill stelt: uitingen die onmiddellijk en vrijwel zeker tot geweld zullen leiden, moeten volgens Mill verboden worden, zoals ook blijkt uit het voorbeeld van de graanhandelaar. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – Kelsen en ontregelende politiek (1 punt) Geef met Kelsens relativistische wereldbeschouwing een argument voor het toelaten van deze ontregelende politiek binnen de democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument te formuleren voor het toelaten van 'ontregelende politiek' binnen een democratie, gebaseerd op Kelsens relativistische wereldbeschouwing. Wat moet je kennen: Je moet Kelsens 'relativistische wereldbeschouwing' en het concept 'democratie' kennen, specifiek de koppeling tussen Kelsens idee van de onmogelijkheid van absolute waarheid en de noodzaak om alle overtuigingen toe te laten. Wat moet je kunnen: Je moet Kelsens relativistische wereldbeschouwing kunnen toepassen op de casus van 'ontregelende politiek' binnen een democratie, door een argument te construeren dat deze twee verbindt. Waar op letten: Let erop dat je het relativisme (geen absolute waarheid) expliciet verbindt aan de conclusie dat alle meningen, inclusief 'ontregelende politiek', een plek moeten krijgen in de democratie, in plaats van alleen Kelsens theorie te beschrijven zonder toepassing. Kernbegrippen: relativistische wereldbeschouwing, democratie Veelgemaakte fouten: - Het niet verbinden van het relativisme (geen absolute waarheid) aan de conclusie dat alle meningen (dus ook ontregelende politiek) een plek moeten krijgen. - Alleen Kelsens theorie beschrijven zonder deze toe te passen op de casus van ontregelende politiek. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/21 ## Vraag 22 – Van den Bergh en de grens van vrijheid (1 punt) Leg met een van Bergs opvatting over de grens van de vrijheid van overtuigingen uit wanneer ontregelende politiek niet toegelaten zou moeten worden binnen de democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen wanneer ontregelende politiek niet is toegestaan in een democratie, gebaseerd op Van den Berghs opvatting over de grens van de vrijheid van overtuigingen. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'vrijheid van overtuigingen', 'gedachtewisseling' en 'democratie' kennen, specifiek in relatie tot Van den Berghs visie op de grens van de vrijheid van overtuigingen. Wat moet je kunnen: Je moet Van den Berghs opvatting over de grens van de vrijheid van overtuigingen kunnen toepassen op de context van ontregelende politiek binnen een democratie, door uit te leggen wanneer deze niet toegelaten zou moeten worden. Waar op letten: Let erop dat je expliciet de link legt tussen de grens van de vrijheid van overtuigingen en de bereidheid tot gedachtewisseling, zoals Van den Bergh die formuleert, om puntverlies te voorkomen. Kernbegrippen: vrijheid van overtuigingen, gedachtewisseling, democratie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 23 – Rawls: Modus Vivendi, Overlappende Consensus en Redelijk Pluralisme (3 punten) John Rawls onderzoekt hoe groepen die het niet eens zijn met bepaalde opvattingen binnen een democratie, toch kunnen instemmen met een democratische regering. Daarvoor maakt hij een onderscheid tussen overlappende consensus en een modus vivendi of manier van leven. Leg uit dat ontregelende politiek geen modus vivendi is. Leg vervolgens uit wat Rawls bedoelt met overlappende consensus. Beargumenteer ten slotte of ontregelende politiek volgens jou past bij wat Rawls het feit van redelijk pluralisme noemt. Wat kun je verwachten: Deze vraag vraagt je om de begrippen modus vivendi, overlappende consensus en het feit van redelijk pluralisme van John Rawls uit te leggen en te beargumenteren in relatie tot ontregelende politiek. Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'modus vivendi', 'overlappende consensus' en 'feit van redelijk pluralisme' van John Rawls kennen, evenals het concept 'ontregelende politiek'. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen dat ontregelende politiek geen modus vivendi is, de betekenis van overlappende consensus kunnen uitleggen en een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over de relatie tussen ontregelende politiek en het feit van redelijk pluralisme. Waar op letten: Let erop dat je modus vivendi niet verwart met overlappende consensus; bij modus vivendi is er sprake van voorlopige acceptatie, terwijl bij overlappende consensus burgers instemmen op basis van eigen, vaak verschillende overtuigingen. Zorg er ook voor dat je de argumentatie over redelijk pluralisme koppelt aan de definitie ervan, namelijk dat redelijke mensen in vrije omstandigheden tot verschillende inzichten komen. Kernbegrippen: modus vivendi, overlappende consensus, feit van redelijk pluralisme, ontregelende politiek Veelgemaakte fouten: - Verwarren van modus vivendi (strategische, voorlopige acceptatie) met overlappende consensus (principiële instemming vanuit eigen overtuiging). - De argumentatie over redelijk pluralisme niet koppelen aan de definitie ervan (onvermijdelijke diversiteit aan opvattingen in een vrije samenleving). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/23 ## Vraag 24 – Kaulingfreks en deliberatieve democratie (2 punten) Kaulingfreks stelt dat politici soms doen alsof ze naar kansarme jongeren luisteren, maar uiteindelijk vertellen ze jongeren vooral wat ze moeten doen. Ze pleit ervoor om jongeren als gelijkwaardige gesprekspartner te behandelen en meer oog te hebben voor machtsongelijkheid. Het deliberatieve model van democratie biedt vier voordelen bij het organiseren van instemming. Volgens het deliberatieve model is het niet goed om alleen maar te stemmen. Beargumenteer of jij het met Kaulingfreks eens bent dat jongeren in de politiek een gelijkwaardige gesprekspartner zouden moeten zijn. Gebruik in je argumentatie: – een van de drie nadelen van stemmen volgens het deliberatieve model, en – een van de vier voordelen van het deliberatieve model. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt je om een standpunt in te nemen over de stelling van Kaulingfreks over jongeren als gelijkwaardige gesprekspartner, en dit te beargumenteren met een nadeel van stemmen en een voordeel van het deliberatieve model van democratie. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'deliberatieve democratie', 'machtsongelijkheid' en 'gelijkwaardige gesprekspartner' kennen, evenals de specifieke nadelen van stemmen en voordelen van het deliberatieve model zoals genoemd in het Brein-record. Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van het deliberatieve model en de kritiek van Kaulingfreks kunnen toepassen om een beargumenteerd standpunt te formuleren over de gelijkwaardigheid van jongeren als gesprekspartner in de politiek. Waar op letten: Let erop dat je het eigen standpunt over Kaulingfreks' stelling duidelijk onderbouwt met zowel een nadeel van stemmen als een voordeel van het deliberatieve model, en dat je deze elementen niet verwart of onjuist weergeeft, zoals vermeld in de valkuilen. Kernbegrippen: deliberatieve democratie, machtsongelijkheid, gelijkwaardige gesprekspartner Veelgemaakte fouten: - Het eigen standpunt niet onderbouwen met de gevraagde elementen. - De nadelen van stemmen en voordelen van het deliberatieve model door elkaar halen of onjuist weergeven. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/24 ## Vraag 25 – Sandel en het Zombieprotest (2 punten) Kaulingfreks is hoopvol over de manier waarop de straten van een stad een alternatief politiek toneel kunnen vormen. Ze geeft als voorbeeld het ‘zombieprotest’ in Hamburg. Terwijl de politieke leiders van de twintig grootste economieën in de wereld vergaderden, liepen duizenden mensen verkleed als zombie door de straten. Met hun grijze vermomming wilden de betogers duidelijk maken dat mensen in de tegenwoordige samenleving als zombies langs elkaar leven leven. Het protest eindigde hoopvol. Een voor een verwijderden de betogers elkaars grijze kleding en kwam een bont palet aan verschillende kleuren tevoorschijn. De sombere zombies veranderden in uitbundige mensen, die samen door de straten dansten. Volgens Kaulingfreks kunnen mensen bij een dergelijk protest elkaar wakker schudden en zich uitspreken voor een kleurrijke en diverse gemeenschap waarin gewerkt kan worden aan nieuwe politieke verhoudingen. Michael Sandel heeft een communitaristische kijk op de gemeenschap en politieke verhoudingen. Hij bekritiseert het liberalisme. Leg Sandels kritiek op het liberalisme uit, met: − zijn opvatting dat neutraliteit onwenselijk is, en − het voorbeeld van het zombieprotest. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om Sandels communitaristische kritiek op het liberalisme uit te leggen, specifiek met betrekking tot zijn opvatting over neutraliteit en het voorbeeld van het zombieprotest. Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen liberalisme, communitarisme, neutraliteit, solidariteit en gemeenschap kennen, en specifiek Sandels kritiek op het liberalisme. Wat moet je kunnen: Je moet Sandels kritiek op het liberalisme kunnen uitleggen door zijn opvatting over neutraliteit te koppelen aan de ondermijning van solidariteit en burgerzin, en dit vervolgens te kunnen toepassen op het voorbeeld van het zombieprotest. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen het zombieprotest beschrijft, maar expliciet de link legt met Sandels kritiek op het liberalisme en zijn opvatting dat neutraliteit onwenselijk is, om puntverlies te voorkomen. Kernbegrippen: liberalisme, communitarisme, neutraliteit, solidariteit, gemeenschap Veelgemaakte fouten: - Alleen het zombieprotest beschrijven zonder de link te leggen met Sandels kritiek op het liberalisme. - De kritiek op neutraliteit uitleggen zonder het te verbinden aan de ondermijning van gemeenschapszin of solidariteit. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-2/vraag/25 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2025 tijd vak 2 vrijdag 20 juni 13.30 - 16.30 uur filosofie Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-0311-a-25-2-o ### Pagina 2 Opgave 1 Het socratsich gesprek Op veel scholen worden bij filosofielessen socratisch gesprekken gevoerd. Bij een socratsich gesprek gaat het niet om het verdedigen van je eigen gelijk, maar om een gezamenlijk onderzoek vanuit een filosofische vraag. Er is een gespreksleider die ervoor zorgt dat het gesprek een gezamenlijk onderzoek wordt. Een socratisch gesprek begint met het kiezen van een onderwerp. De gespreksleider vraagt aan leerlingen welk onderwerp hen het meest interesseert en spreekt zelf geen voorkeur uit. De keuze is aan de leerlingen en ze kunnen dus ook voor sociaal gevoelige thema's kiezen zoals discriminatie, seks en geweld. Vervolgens is het voor het gesprek noodzakelijk dat leerlingen een verhaal delen waarin hun persoonlijke ervaring met het onderwerp naar voren komt. Volgens socratisch gespreksleider Kristof van Rossem kan je met jongeren in een socratsich gesprek werken aan burgerschapsvorming: tekst 1 Je oefent er immers niet alleen de kritische houding maar ook dialoogvaardigheden als het zich helder kunnen uitdrukken, het zich kunnen verplaatsen in het standpunt van een ander, actief en onbevooroordeeld luisteren. bron: Kristof van Rossem, Socratsich filosoferen met jongeren, 2009 1p 1 Amy Gutmann maakt een onderscheid tussen onderwijs voor democratie en onderwijs door democratie. Leg uit dat er in tekst 1 sprake kan zijn van onderwijs door democratie. Sommige scholen gaan gesprekken over ervaringen van jongeren met discriminatie of seks liever uit de weg, bijvoorbeeld omdat ze op weerstand bij ouders stuiten of omdat ze geen onderdeel zijn van de verplichte leerstof. Volgens Gutmann moeten de staat, ouders en onderwijsprofessionals gedeelde zeggenschap over onderwijs hebben. Leg Gutmanns opvatting uit: — dat de staat geen volledige zeggenschap over onderwijs moet hebben, — dat ouders geen volledige zeggenschap over onderwijs moeten hebben, en — dat onderwijsprofessionals geen volledige zeggenschap over onderwijs moeten hebben. Beargumenteer vervolgens of ouders volgens jou mogen bepalen of sociaal gevoelige thema's bij een socratsich gesprek besproken worden. 4p 2 HA-0311-a-25-2-o 2 / 11 lees verder ### Pagina 3 Gert Biesta bekritiseert het idee dat onderwijs jongeren vormt tot democratische burgers. 1p 3 Leg uit dat burgerschapsonderwijs volgens Biesta uitgaat van een te individualistische benadering van onderwijs. In het socratisch gesprek gaat het niet alleen om het aanleren van vaardigheden, maar worden deelnemers ook gestimuleerd om zich op een bepaalde manier tot zichzelf en tot anderen te verhouden. 1p 4 Leg uit dat je het socratisch gesprek als een vorm van politiekExisteren kan zien. Gespreksleider Van Rossem geeft een voorbeeld van een socratisch gesprek in een klas. In dit gesprek vertelt Sofie erg openhartig over het uitgaansleven van een vriendin, waarop de andere leerlingen vrouwenvriendelijke opmerkingen maken en beledigingen roepen. Sofie vindt de beledigingen onterecht en ze legt de moeilijke omstandigheden van haar vriendin uit. Hierdoor stoppen de beledigingen en veroordelingen en wordt het stil. Sofies klasgenoten stellen vragen en trekken hun eerdere oordelen in twijfel. 3p 5 B hikhu Parekh vindt dat sommige uitingen verboden moeten worden als deze opzettelijk beledigend zijn. – Leg uit dat groepsbelediging volgens Parekh verboden moet worden, met: – zijn opvatting dat er een verschil is tussen kritiek en belediging, en – zijn opvatting dat je rekening moet houden met de machtspositie van een groep. Geef vervolgens een argument tegen Parekhs opvatting dat sommige beledigende uitingen verboden moeten worden. Ga daarbij in op het voorbeeld van vrouwenvriendelijke opmerkingen in het socratisch gesprek. De Duitse filosoof Leonard Nelson introduceerde het socratisch gesprek ongeveer een eeuw geleden, tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Volgens Nelson kon iedereen door het voeren van een socratisch gesprek, en het gebruik van het verstand, bepalen wat goede wetten zijn. Zo wilde Nelson het denken van mensen stimuleren en ze behoeden voor politieke waanideeën. 1p 6 John Stuart Mill geeft vier redenen voor volledige vrijheid van meningsuiting. Geef met een van deze redenen een argument voor het voeren van een socratisch gesprek. HA-0311-a-25-2-o 3 / 11 lees verder ### Pagina 4 Nelson was geen voorstander van democratie, maar hij geloofde in een maatschappij die volgens aristocratisch model zou worden ingericht. Hij richtte een politieke organisatie op, de Internationale Socialistische Kaderbond (ISK), die een soort scholingsorganisatie moest zijn voor de leiders van de toekomst. De leiders van de toekomst moesten strikt vegetarisch zijn en mochten niet roken of drinken. Ze mochten geen lid zijn van de kerk en er gold een verbod op liefdesrelaties. De strikte regels van de ISK lijken op Plato's maatregelen voor koning- filosofen. 1p 7 Leg uit dat er in een aristocratie volgens Plato maatregelen nodig zijn om ervoor te zorgen dat koning-filosofen de ideale heersers zijn. Een lid van de ISK beschrijft hoe de werken van Nelson hem ertoe bewogen om lid te worden van de ISK: tekst 2 Ik begon te beseffen dat mijn leven, dat het leven van ieder mens alleen zin heeft als iemand zichzelf een taak stelt, de juiste taak, en als hij zijn leven vervolgens daarnaar inricht. Ik begon de wereld en de werkelijkheid anders te zien dan voorheen; ik zag hoe onrecht heerste, hoe de armen uitgebuit en onderdrukt werden, en hoe weinig mensen bereid waren hen te helpen. Ik schaamde me dat ik mijn leven tot nu toe alleen maar met mezelf en met mijn neigingen bezig was geweest en niets tegen deze omstandigheden had gedaan. Ik wist dat mijn leven niet op de oude voet verder kon gaan. Nu vraag ik me bij alles wat ik doe van tevoren af: 'Dient dit ook onze taak, de strijd voor recht en rechtvaardigheid?' bron: Der Internationale Sozialistische Kampf-Bund (ISK) und seine Publikationen, 2006 De ISK kan worden opgevat als een van de revolutionaire bewegingen die zich volgens Friedrich Nietzsche zogenaamd tegen democratie uitlaten, maar ondertussen toch de kuddediermoraal uitdrukken. 1p 8 Leg met tekst 2 uit dat de ISK door Nietzsche kan worden opgevat als een uitdrukking van kuddediermoraal. Jezelf een taak geven, zoals strijden voor recht en rechtvaardigheid, zou je kunnen zien als iets wat je vrijheid beperkt of juist als een uiting van vrijheid. 2p 9 Geef een definitie van het begrip vrijheid. Beargumenteer vervolgens of jouw definitie aansluit bij de opvatting in tekst 2 dat je leven alleen zin heeft als je jezelf een taak stelt. HA-0311-a-25-2-o 4/11 lees verder ### Pagina 5 Opgave 2 Digitale democratie In veel moderne democratieën wordt gezocht naar manieren om meer burgers te betrekken bij besluitvorming. In Barcelona gebeurt dit door digitale data van burgers te verzamelen en te gebruiken. Burgers hebben hiervoor zelf het initiatief genomen. In Barcelona hadden burgers geluidsoverlast en last van slechte luchtkwaliteit. Zij bedachten samen een oplossing en hingen sensoren op die meten hoeveel geluid er wordt geproduceerd door het verkeer. Vervolgens zochten zij contact met de gemeente en gaven zij toestemming om alle data van deze sensoren anoniem door te sturen naar het gemeentebestuur. Met die informatie besloot het gemeentebestuur sommige wijken autovrij te maken. Daardoor verminderde de geluidsoverlast en verbeterde de luchtkwaliteit. Volgens John Stuart Mill komen mensen tot bloei in een democratie. Geef het verband weer tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme. Leg vervolgens met dit verband uit dat Mill voorstander zou kunnen zijn van het initiatief in Barcelona. In Barcelona bepalen burgers welke data het gemeentebestuur mag gebruiken en ook waarvoor die data worden gebruikt. Bewoners delen niet zomaar al hun data, ze delen bijvoorbeeld niet bij welke verzekeringsmaatschappij ze verzekerd zijn. De data van hun luchtkwaliteitsmeter delen ze alleen als ze weten dat het gemeentebestuur die data gebruikt om het algemeen belang te dienen. Jean-Jacques Rousseau legt met de begrippen zelfliefde en eigenliefde uit dat mensen in de moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid zijn verloren. Deze natuurlijke vrijheid kunnen zij herwinnen als burgers (citoyen) in Rousseau's ideale samenleving. Leg met de begrippen zelfliefde en eigenliefde uit dat burgers in de moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid zijn verloren. Leg vervolgens uit dat burgers in Barcelona door het delen van data niet hun natuurlijke vrijheid herwinnen als citoyen. Geef tot slot met het voorbeeld van Barcelona een argument tegen de opvatting dat burgers in een moderne samenleving hun natuurlijke vrijheid verliezen. 2p 10 3p 11 HA-0311-a-25-2-o 5 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 6 Estland heeft zijn democratie gedigitaliseerd om het vertrouwen van burgers in de overheid te vergroten. Het Estse parlement gaf gehoor aan de oproep van burgers om gezamenlijk na te denken over het bestrijden van de vele corruptie in de politiek. Alle burgers van Estland konden digitaal voorstellen doen om corruptie tegen te gaan. Politieke experts gaven voordelen en nadelen aan en berekenden de kosten van elk voorstel. Vervolgens discussieerden burgers om te bepalen welke voorstellen het meest geschikt waren om de corruptie te bestrijden waar zij zoveel last van hadden. Het Estse parlement heeft deze voorstellen vertaald naar wetswijzigingen en deze wetten uitgevoerd. Alle burgers hadden online toegang tot het hele proces van voorstellen doen, overleg en besluitvorming. In het deliberatieve model van democratie heeft ‘legitimiteit van de wet’ een specifieke invulling. 2p 12 Leg met het begrip legitimiteit uit dat de digitalisering van Estland een voorbeeld is van het deliberatieve model van democratie. Beargumenteer vervolgens of het voorbeeld van het deliberatieve model van Estland volgens jou een goed antwoord is op de anarchistische uitdaging aan democratie. Volgens Robert Dahl komen mensen tot bloei in een democratie. 2p 13 Geef een reden waarom mensen volgens Dahl tot bloei komen in een democratie. Leg vervolgens met deze reden van Dahl uit dat de burgers van Estland door de digitalisering tot bloei komen. Volgens data-deskundige Francesca Bria is het voor elke democratie belangrijk dat burgers zelf de baas zijn over hun eigen digitale gegevens. Bria wijst erop dat in veel democratische landen burgers niet weten welke digitale gegevens door wie en met welke reden worden bekeken. De overheid weet bijvoorbeeld hoeveel je verdient, wat je geloofsovertuiging is, in welk land je bent geboren, of je je hebt laten vaccineren en hoeveel verkeersboetes en schulden je hebt. Maar burgers weten vaak niet waarvoor de overheid deze gegevens gebruikt. Dat de overheid met deze informatie jou als mogelijke fraudeur kan zien, kun je als burger niet te weten komen. Volgens Bria moeten medewerkers van de overheid daarom open zijn over hoe met digitale gegevens van burgers wordt omgegaan. Deze openheid kan je opvatten als een plicht (Kant) en als een deugd (Aristoteles). 2p 14 Geef een argument voor Bria’s opvatting dat medewerkers van de overheid open moeten zijn over hoe er wordt omgegaan met digitale gegevens van burgers: – vanuit de plicht (plichttethiek), en – vanuit de deugd (deugdethiek). HA-0311-a-25-2-o 6 / 11 lees verder ### Pagina 7 Als burgers niet weten wat de overheid met hun gegevens doet, kunnen burgers die overheid niet controleren. Bria vindt dat de overheid dan te veel macht krijgt. Zij vindt dat ondemocratisch. Dahl benoemt tien voordelen waardoor democratie wenselijker is dan welk alternatief ook. 2p 15 Geef met twee van Dahls voordelen van democratie een argumentatie dat burgers zelf moeten kunnen beslissen over hun data. Volgens Bria moet de overheid van een goede digitale democratie zichzelf morele vragen stellen over privacy, veiligheid en openheid als zij digitale gegevens van burgers gebruikt. Volgens Plato moet een regering bestaan uit politieke experts. Dahl is dit niet met hem eens. Volgens hem bestaat er geen wetenschap van het regeren. 2p 16 Leg Dahls kritiek op Plato uit dat er geen wetenschap van het regeren bestaat. Beargumenteer of jij het eens bent met Dahl of met Plato. Ga daarbij in op Bria's opvatting dat de overheid morele vragen moet stellen over het gebruiken van data van burgers. HA-0311-a-25-2-0 7 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 8 Opgave 3 Straatpolitiek In Nederland brengen veel jongeren tussen de 18 en 25 jaar geen stem uit tijdens verkiezingen. Uit onderzoek blijkt dat deze groep weinig vertrouwen heeft in de politiek. Ze vinden dat politici op een ontoegankelijke manier spreken en niet begrijpen wat er in de samenleving speelt. Volgens John Stuart Mill is democratie een meer rationele staatsvorm dan een regering van experts. Hij geeft daarvoor twee argumenten. 1p 17 Leg met een van deze twee argumenten uit dat het belangrijk is dat ook jongeren deelnemen aan politiek. Als je politieke betrokkenheid opvat als het gebruiken van je stemrecht, dan is de politieke betrokkenheid onder jongeren laag. Politiek filosoof Femke Kaulingfreks heeft kritiek op deze stelling. Volgens haar zijn jongeren vaak afgehaakt van de formele politiek van politici, maar maken ze zich wel druk over maatschappelijke thema's. tekst 3 Een jongere zei in een interview [...]: ‘Politiek interesseert mij helemaal geen klap, boeit me niks, dat gaat niet over mij. Ik ben met hele andere dingen bezig.’ Hij bleek hiphopmuziek te maken, en toen hij wat van zijn teksten liet zien, bleken die allemaal over maatschappelijke thema's te gaan: de wooncrisis, racisme, waarom [Nelson] Mandela een voorbeeld is. Maar die jongere zei: ‘Dit is toch geen politiek, dit is wat ik vind.’ bron: Femke Kaulingfreks, Beschouw jongeren als expert, 2023 Joseph Schumpeter vindt dat burgers zich niet te veel met politici moeten bemoeien. Volgens hem levert democratische participatie weinig op. Er zijn vier redenen waarom mensen niet zo rationeel zijn in politieke kwesties. Twee van deze redenen zijn groepsdruk en de rol van het onderbewuste. 2p 18 Geef een van de andere twee redenen weer. Beargumenteer vervolgens met deze reden of jij het eens bent met Schumpeters opvatting dat democratische participatie weinig oplevert. Gebruik daarbij tekst 3. HA-0311-a-25-2-0 8 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 9 In onder andere Nederland en Frankrijk braken de afgelopen jaren verschillende rellen van kansarme jongeren uit. Door de straat op te gaan eisten deze jongeren aandacht op voor hun uitzichtloze situatie. In haar boek Straatpolitiek beschrijft Kaulingfreks dit soort rellen als een alternatieve vorm van politieke betrokkenheid van jongeren. Ze noemt deze rellen ‘ontregelende politiek’. tekst 4 Ontregelende politiek impliceert [...] kritiek op de legitimiteit van de staat. Ontregelende politiek duidt niet op een verlangen naar wetteloosheid, maar eerder op een verlangen naar andere regels en wetten. Ontregelende politiek is niet gericht op het creëren van een staat van totale anarchie, maar wordt ingegeven door het verlangen naar een andere, meer inclusieve en rechtvaardige inrichting van de samenleving. bron: Femke Kaulingfreks, Straatpolitiek, 2017 19 Robert Noziick heeft kritiek op de democratie. Hij sluit daarbij aan op de anarchistische uitdaging van de democratie. Geef een overeenkomst tussen Noziicks opvatting van democratie en Kaulingfreks' opvatting van ontregelende politiek. Geef vervolgens met tekst 4 een verschil tussen Noziicks opvatting van democratie en Kaulingfreks' opvatting van ontregelende politiek. 2p 19 20 Met ontregelende politiek dagen jongeren de autoriteiten uit, verstoren ze de openbare orde en overtreden ze soms de wet. Dit leidt tot oproepen om daar hard tegen op te treden. Mill vindt volledige vrijheid van meningsuiting in het belang van democratie. 1p 20 Leg met het verhaal van de graanhandelaar uit wanneer ontregelende politiek volgens Mill niet meer in het belang is van democratie. 21 Hans Kelsen en George van den Bergh hebben verschillende opvattingen over hoe een democratie om moet gaan met antidemocratische bewegingen. Je kan hun argumenten toepassen op de ontregelende politiek van de kansarme jongeren die door rellen aandacht proberen op te eisen voor hun uitzichtloze situatie. Geef met Kelsens relativistische wereldbeschouwing een argument voor het toelaten van deze ontregelende politiek binnen de democratie. 1p 21 22 Leg met Van den Berghs opvatting over de grens van de vrijheid van overtuigingen uit wanneer ontregelende politiek niet toegelaten zou moeten worden binnen de democratie. 1p 22 HA-0311-a-25-2-o 9/11 lees verder ►►► ### Pagina 10 John Rawls onderzoekt hoe groepen die het niet eens zijn met bepaalde opvattingen binnen een democratie, toch kunnen instemmen met een democratische regering. Daarvoor maakt hij een onderscheid tussen overlappende consensus en een modus vivendi of manier van leven. 3p 23 Leg uit dat ontregelende politiek geen modus vivendi is. Leg vervolgens uit wat Rawls bedoelt met overlappende consensus. Beargumenteer ten slotte of ontregelende politiek volgens jou past bij wat Rawls het feit van redelijk pluralisme noemt. Kaulingfreks stelt dat politici soms doen alsof ze naar karsarme jongeren luisteren, maar uiteindelijk vertellen ze jongeren vooral wat ze moeten doen. Ze pleit ervoor om jongeren als gelijkwaardige gesprekspartner te behandelen en meer oog te hebben voor machtsongelijkheid. Het deliberatieve model van democratie biedt vier voordelen bij het organiseren van instemming. Volgens het deliberatieve model is het niet goed om alleen maar te stemmen. 2p 24 Beargumenteer of jij het met Kaulingfreks eens bent dat jongeren in de politiek een gelijkwaardige gesprekspartner zouden moeten zijn. Gebruik in je argumentatie: – een van de drie nadelen van stemmen volgens het deliberatieve model, en – een van de vier voordelen van het deliberatieve model. [FIGUUR: Een zwart-wit foto van een groep mensen die als zombies verkleed zijn en zich in de menigte voortbewegen.] [FIGUUR: Een zwart-wit foto van een groep mensen die als zombies verkleed zijn en op de grond liggen.] Kaulingfreks is hoopvol over de manier waarop de straten van een stad een alternatief politiek toneel kunnen vormen. Ze geeft als voorbeeld het ‘zombieprotest’ in Hamburg. Terwijl de politieke leiders van de twintig grootste economieën in de wereld vergaderden, liepen duizenden mensen verkleed als zombies door de straten. Met hun grijze kleding wezen ze op de vervuiling en de schadelijke gevolgen van de consumptiemaatschappij. Ze wilden de politiek duidelijk maken dat mensen in de tegenwoordige samenleving als zombies langs elkaar heen leven. Het protest eindigde hoopvol. Een voor een verwijderden de betogers elkaars grijze kleding en kwam een bont palet aan verschillende kleuren tevoorschijn. De sombere zombies veranderden in uitbundige mensen, die samen door de straten dansten. HA-0311-a-25-2-0 10 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 11 Volgens Kaulingsfreks kunnen mensen bij een dergelijk protest elkaar wakker schudden en zich uitspreken voor een kleurrijke en diverse gemeenschap waarin gewerkt kan worden aan nieuwe politieke verhoudingen. Michael Sandel heeft een communistische kijk op de gemeenschap en politieke verhoudingen. Hij bekritiseert het liberalisme. 2p 25 Leg Sandels kritiek op het liberalisme uit, met: zijn opvatting dat neutraliteit onwenselijk is, en het voorbeeld van het zombieprotest. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-0311-a-25-2-0 11/11 einde