# Eindexamen Filosofie HAVO 2025 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1

## Vraag 1 – Plato's mensbeeld en de ideale heerser

Opgave 1 Hobbits, Hooligans en Vulcans

Tegen democratie is een boek van de Amerikaanse filosoof Jason Brennan. Daarin schrijft hij dat je tijdens verkiezingen burgers in drie soorten kiezers kan opdelen. Hij noemt ze Hobbits, Hooligans en Vulcans. Elk van deze groepen kiezers heeft kenmerkende eigenschappen:

tekst 1

− Hobbits weten niet veel van politiek en laten de boze buitenwereld het liefst voor wat die is.
− Hooligans verdiepen zich alleen in politiek om hun eigen mening bevestigd te krijgen. Ze zijn overtuigd van hun eigen gelijk.
− Vulcans denken als enige rationeel en filosofisch na over politiek en denken niet alleen vanuit zichzelf.

bron: Jason Brennan, Against Democracy, 2016

De Vulcans vormen de kleinste groep. De Hobbits en Hooligans vormen volgens Brennan bijna de hele Amerikaanse bevolking. Toch kunnen ze volgens hem beter niet deelnemen aan politiek.
Ook Plato verdeelt de samenleving in drie groepen: mensen die moeten leidinggeven, mensen die de staat moeten bewaken en mensen die moeten werken.
2p 1 Leg uit dat Plato’s verdeling in drie groepen voortkomt uit zijn mensbeeld. Leg vervolgens uit dat Plato Vulcans ideale heersers zou vinden.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe Plato's driedeling van de ziel leidt tot zijn maatschappelijke indeling en waarom hij Vulcans als ideale leiders zou zien.

Wat moet je kennen: Je moet Plato's driedeling van de ziel (rede, gemoed, begeerte) en zijn idee van de filosoof-koning kennen.

Wat moet je kunnen: Je koppelt Plato's mensbeeld aan zijn maatschappijvisie en past dit toe op de beschrijving van de 'Vulcans' uit de brontekst.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de link tussen Plato's driedeling van de ziel en zijn maatschappelijke indeling uitlegt, als de reden waarom hij Vulcans als ideale heersers zou beschouwen, waarbij je verwijst naar hun rationele/filosofische denkwijze.

Kernbegrippen: Plato's mensbeeld, Plato's driedeling van de ziel, Filosoof-koning

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 2 – Brennan en Schumpeter over kiezerskennis

Brennan is tegen democratie. Volgens hem hebben burgers niet genoeg kennis om te participeren in politiek. Brennan schrijft:

tekst 2

Je zou kunnen tegenwerpen: ‘Kiezers hoeven geen politiek expert te zijn. Ze moeten niet genoeg weten om de zittende klojo’s eruit te gooien wanneer ze hun werk slecht doen.’ Maar om te weten of de klojo’s hun werk slecht doen, heb je een heleboel sociaalwetenschappelijke kennis nodig. Kiezers moeten weten wie de zittende klojo’s zijn, wat ze gedaan hebben, wat ze hadden kunnen doen […], en of de nieuwe uitdagers wel beter zullen zijn dan de zittende klojo’s. Over het algemeen hebben kiezers hier geen enkele kennis van. Ze weten meestal niet wie de macht heeft, of wat voor macht deze mensen hebben. […] Vaak weten ze zelfs niet of zaken (zoals criminaliteitscijfers of de economie) beter of slechter zijn geworden.

bron: Jason Brennan, Against Democracy, 2016

Joseph Schumpeter is niet tegen democratie, maar zou het wel met Brennan eens kunnen zijn dat kiezers niet genoeg kennis hebben om deel te nemen aan politiek. Schumpeter geeft vier redenen waarom participatie volgens hem weinig oplevert.
2p 2 Geef een argumentatie voor Brennans opvatting in tekst 2 dat kiezers onvoldoende kennis hebben om deel te nemen aan politiek. Gebruik daarbij twee van Schumpeters redenen waarom participatie volgens hem weinig oplevert.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie voor Brennans opvatting dat kiezers onvoldoende kennis hebben, door twee specifieke redenen van Schumpeter te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Jason Brennan uit tekst 2 kennen over het gebrek aan kennis bij burgers en twee van Schumpeters redenen waarom participatie weinig oplevert: groepsdruk, invloed van het onderbewuste, afstand tot politieke besluiten, of tekort aan persoonlijke invloed.

Wat moet je kunnen: Je moet twee van Schumpeters redenen kunnen koppelen aan en toepassen op Brennans argumentatie over het gebrek aan kennis bij kiezers, zoals beschreven in tekst 2.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet twee van Schumpeters redenen gebruikt en deze duidelijk verbindt met Brennans stelling dat kiezers onvoldoende kennis hebben, zoals het voorbeeld van 'afstand tot politieke besluiten' en 'invloed van het onderbewuste' laat zien.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 3 – Schumpeter: Participatie in democratie als markt

In het model van democratie als markt is democratische participatie van burgers volgens Schumpeter wel nodig.
1p 3 Leg dit uit.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg waarom democratische participatie van burgers nodig is binnen Schumpeters model van democratie als markt.

Wat moet je kennen: Je moet Schumpeters model van democratie als markt kennen en begrijpen wat de rol van burgers daarin is, specifiek met betrekking tot 'strijd om stemmen' en 'concurrentie'.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe de participatie van burgers essentieel is voor het functioneren van Schumpeters model van democratie als markt, door de relatie tussen burgers, stemmen en concurrentie te beschrijven.

Waar op letten: Let erop dat je de uitleg specifiek koppelt aan de noodzaak van participatie voor de 'strijd om stemmen' en 'concurrentie' binnen Schumpeters model, zoals benoemd in het CV-antwoord, en niet aan andere aspecten van democratie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/3

## Vraag 4 – Schumpeters kritiek op Mill en Rousseau

Schumpeter wil met zijn model van democratie als markt een realistische beschrijving van democratie bieden en noemt vier voordelen van dat model. Schumpeter heeft kritiek op het democratische ideaal van John Stuart Mill en Jean-Jacques Rousseau.
2p 4 Leg deze kritiek van Schumpeter uit.
Beargumenteer vervolgens met een van de voordelen van democratie als markt of jij het eens bent met deze kritiek.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Schumpeters kritiek op het democratische ideaal van Mill en Rousseau, gevolgd door een beargumenteerde mening over deze kritiek met behulp van een voordeel van democratie als markt.

Wat moet je kennen: Je moet Schumpeters kritiek op het democratische ideaal van Mill en Rousseau kennen, specifiek over het bestaan van een 'volkswil' of 'algemeen belang'. Daarnaast moet je de vier voordelen van Schumpeters model van democratie als markt kennen om je argumentatie te onderbouwen.

Wat moet je kunnen: Je moet Schumpeters kritiek op Mill en Rousseau kunnen uitleggen en vervolgens een van de voordelen van democratie als markt kunnen toepassen om je eigen standpunt over deze kritiek te beargumenteren.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt waarom Schumpeter kritiek heeft op het idee van een volkswil of algemeen belang bij Mill en Rousseau. Zorg er ook voor dat je argumentatie voor of tegen Schumpeters kritiek expliciet verwijst naar één van de vier voordelen van democratie als markt, zoals genoemd in het CV: onderscheid tussen democratische en niet-democratische regimes, de rol van leiderschap, competitie en het meerderheidsbeginsel, of de relatie tussen democratie en individuele vrijheid.

Kernbegrippen: democratie als markt, volkswil, algemeen belang, Mill, Rousseau, Schumpeter

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/4

## Vraag 5 – Brennan, Mill en politieke participatie

Volgens Brennan denken veel filosofen dat een ongeïnteresseerde en onwetende Hobbit door mee te doen aan politiek in een rationele Vulcan kan veranderen, die wel inhoudelijk over politiek kan nadenken en oordelen. Brennan is het daar niet mee eens. Hij stelt dat Hobbits hooguit in Hooligans kunnen veranderen. Net zoals de meest fanatieke supporters hebben Hooligans een zeer uitgesproken mening en bekijken ze alles vanuit hun eigen perspectief. Ze lijken vaak neer op mensen die een andere opvatting hebben, stelt Brennan.
Mill is voor betrokken burgerschap en legt zijn kritiekpunten op een regering van experts uit aan de hand van het idee van een goede despoot.
2p 5 Beargumenteer met twee van Mills kritiekpunten op een regering van experts of jij het met Brennan eens bent dat Hobbits niet betrokken moeten worden bij politiek.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt je om met twee kritiekpunten van Mill op een regering van experts te beargumenteren of je het eens bent met Brennans stelling dat Hobbits niet betrokken moeten worden bij politiek.

Wat moet je kennen: Je moet de kritiekpunten van Mill op een regering van experts kennen, specifiek: het onvermogen van experts om alle informatie te bezitten, de superioriteit van een democratisch systeem qua informatie en doordachtheid, en het risico op passiviteit bij een regering van experts. Daarnaast moet je Brennans standpunt over Hobbits en Hooligans begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet twee van Mills kritiekpunten op een regering van experts kunnen toepassen om een argumentatie te vormen voor of tegen Brennans stelling over de politieke participatie van Hobbits.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet twee verschillende kritiekpunten van Mill gebruikt en dat je argumentatie duidelijk een standpunt inneemt ten opzichte van Brennans opvatting over Hobbits die hooguit in Hooligans kunnen veranderen.

Kernbegrippen: regering van experts, democratie, politieke participatie, passiviteit

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/5

## Vraag 6 – Nozick en kritiek op democratie

tekst 3

Stel je voor dat een docent tegen haar klas van 210 miljoen leerlingen zegt: ‘Over drie maanden hebben jullie een toets. Je zal geen persoonlijk cijfer krijgen. In plaats daarvan zal ik al jullie cijfers optellen en krijgen jullie allemaal het gemiddelde.’
Niemand zal gaan leren voor zo’n toets en het gemiddelde cijfer zal een onvoldoende zijn.

bron: Jason Brennan, Against Democracy, 2016

Robert Nozick heeft kritiek op democratie als staatsvorm.
1p 6 Geef met Nozicks opvatting en tekst 3 een argument tegen democratie.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument tegen democratie, gebaseerd op de opvattingen van Robert Nozick en de analogie uit tekst 3.

Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Robert Nozick over democratie kennen, specifiek zijn kritiek op het verlies van autonomie door de macht van de meerderheid, zoals geïllustreerd in tekst 3.

Wat moet je kunnen: Je moet de analogie uit tekst 3 kunnen koppelen aan Nozicks kritiek op democratie om een argument te formuleren over het verlies van autonomie van burgers.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de link legt tussen de invloed van de meerderheid op het cijfer in tekst 3 en de invloed van de meerderheid op de autonomie van de burger in een democratie, zoals Nozick die ziet.

Kernbegrippen: autonomie, democratie, macht van de meerderheid

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – Democratie: Vrijheid als Kernwaarde

Democratie wordt vaak gedefinieerd op basis van de kernwaarde gelijkheid. Democratie en het stemrecht dat daarbij hoort, geven uitdrukking aan het idee dat alle burgers gelijk zijn.
Democratie kan ook worden gedefinieerd op basis van de kernwaarde vrijheid.
2p 7 Geef een definitie van democratie waarbij je ingaat op vrijheid als kernwaarde.
Geef vervolgens een vooronderstelling bij deze definitie.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een definitie van democratie gebaseerd op vrijheid en een bijbehorende vooronderstelling.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'democratie' kunnen definiëren vanuit het perspectief van 'vrijheid' als kernwaarde, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet een definitie van democratie kunnen formuleren die vrijheid als kernwaarde centraal stelt en hierbij een logische vooronderstelling kunnen koppelen, zoals gevraagd in de vraagtekst en geïllustreerd in het CV-antwoord.

Waar op letten: Let erop dat je zowel een definitie van democratie met vrijheid als kernwaarde geeft als een expliciete vooronderstelling bij die specifieke definitie, aangezien beide elementen een punt waard zijn volgens het CV.

Kernbegrippen: democratie, vrijheid, gelijkheid

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – Epistocratie en Mills stemrecht

Brennan stelt als alternatief voor democratie een epistocratie voor. Een epistocratie is een nieuw bedachte staatsvorm waarbij de macht in handen is van mensen met politieke kennis. Kiezers die goed geïnformeerd zijn over de politiek moeten daarbij meer invloed hebben dan kiezers die dat niet zijn.
Brennans epistocratie sluit aan bij Mills opvatting over stemrecht.
1p 8 Leg dit uit.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg hoe Brennans epistocratie aansluit bij Mills opvatting over stemrecht.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'epistocratie' en 'stemrecht' kennen, en de opvatting van Mill over stemrecht zoals beschreven in het Brein-record, namelijk dat onwetendheid en kennis niet tot gelijk stemrecht zouden moeten leiden.

Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Brennan over epistocratie kunnen koppelen aan de opvatting van Mill over stemrecht, door uit te leggen waarom ongelijk stemrecht op basis van kennis een overeenkomst is.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek de link legt tussen het onderscheid in kennis bij Brennan's epistocratie en Mills opvatting dat onwetendheid en kennis niet tot gelijk stemrecht moeten leiden, en dat de stem van mensen met meer kennis zwaarder moet wegen.

Kernbegrippen: epistocratie, stemrecht

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 9 – Democratie vs. Epistocratie: Dahl en Brennan

Robert Dahl geeft tien voordelen van een democratie.
2p 9 Beargumenteer of jij het eens bent met Brennan dat de democratie in een epistocratie moet veranderen. Ga daarbij in op twee door Dahl genoemde voordelen van democratie.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt je te beargumenteren of je het eens bent met Brennans standpunt over epistocratie, door twee voordelen van democratie volgens Dahl te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'democratie' en 'epistocratie' kennen, evenals de standpunten van Robert Dahl over de voordelen van democratie en Brennans kritiek hierop.

Wat moet je kunnen: Je moet de standpunten van Brennan en Dahl kunnen koppelen en toepassen in een beargumenteerd antwoord, waarbij je twee specifieke voordelen van democratie volgens Dahl gebruikt om je argumentatie te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet twee door Dahl genoemde voordelen van democratie benoemt en deze daadwerkelijk gebruikt in je argumentatie over Brennans standpunt, zoals het voorkomen van kwaadaardige autocraten of het garanderen van fundamentele rechten.

Kernbegrippen: democratie, epistocratie, Robert Dahl, Brennan

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/9

## Vraag 10 – Plato en democratie in het onderwijs

Opgave 2 De Platoschool

De documentaire De Platoschool gaat over een basisschool in Amsterdam die in 1983 werd opgericht door een groep ouders. Op deze school kregen kinderen naast de gebruikelijke basisschoolstof ook les in Indiase taal, dans en meditatie. De school was behalve op spirituele uitgangspunten ook gebaseerd op ideeën uit de filosofie en kreeg de naam ‘Platoschool’.
In de documentaire wordt duidelijk dat de Platoschool streng werd geleid. De docent bepaalde alles en duldde geen tegenspraak. Kinderen kregen vanaf de kleuterklas veel huiswerk om goed te presteren.
Paul van Oyen, een betrokkene bij de oprichting van de school, vertelt:

tekst 4

De hele school was een buitenbeentje. Zeker in die tijd: een tijd van democratisering in het onderwijs, een tijd van vrijheid, blijheid. Het ging overal om ‘persoonlijke ontwikkeling’ en ‘alles zelf doen’. Er mocht in het onderwijs vooral geen hiërarchie zijn, vooral geen gezag. Het heersende idee over onderwijs was: leerlingen moeten het allemaal zelf uitzoeken. Dat was bij ons op de Platoschool niet aan de orde.

bron: 2Doc, De Platoschool, 2023

Van Oyen zou het eens kunnen zijn met Plato’s opvatting dat democratie een negatief effect heeft op het karakter van mensen.
1p 10 Leg uit dat tekst 4 aansluit bij deze opvatting van Plato.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe de kritiek op 'democratisering in het onderwijs' in tekst 4 aansluit bij Plato's negatieve opvatting over democratie en het effect daarvan op het karakter van mensen.

Wat moet je kennen: Je moet Plato's opvatting over het negatieve effect van democratie op het karakter van mensen kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord, en de kritiek op 'democratisering in het onderwijs' uit tekst 4.

Wat moet je kunnen: Je moet de kritiek op 'democratisering in het onderwijs' in tekst 4 kunnen koppelen aan Plato's opvatting over het negatieve effect van democratie op het karakter van mensen, door te laten zien hoe 'vrijheid, blijheid' en 'alles zelf doen' overeenkomen met het verlies van ontzag voor autoriteit of het overheersen van onderbuikgevoelens in een democratie.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek de link legt tussen de 'vrijheid, blijheid' en het 'zelf uitzoeken' in tekst 4 en Plato's idee dat democratie leidt tot te bandige mensen die hun onderbuikgevoelens volgen en ontzag voor autoriteit verliezen, zoals benoemd in het CV-antwoord.

Kernbegrippen: Plato, democratie, karakter

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – Onderwijs voor en door democratie op de Platoschool

Opgave 2 De Platoschool

De documentaire De Platoschool gaat over een basisschool in Amsterdam die in 1983 werd opgericht door een groep ouders. Op deze school kregen kinderen naast de gebruikelijke basisschoolstof ook les in Indiase taal, dans en meditatie. De school was behalve op spirituele uitgangspunten ook gebaseerd op ideeën uit de filosofie en kreeg de naam ‘Platoschool’.
In de documentaire wordt duidelijk dat de Platoschool streng werd geleid. De docent bepaalde alles en duldde geen tegenspraak. Kinderen kregen vanaf de kleuterklas veel huiswerk om goed te presteren.
Paul van Oyen, een betrokkene bij de oprichting van de school, vertelt:

tekst 4

De hele school was een buitenbeentje. Zeker in die tijd: een tijd van democratisering in het onderwijs, een tijd van vrijheid, blijheid. Het ging overal om ‘persoonlijke ontwikkeling’ en ‘alles zelf doen’. Er mocht in het onderwijs vooral geen hiërarchie zijn, vooral geen gezag. Het heersende idee over onderwijs was: leerlingen moeten het allemaal zelf uitzoeken. Dat was bij ons op de Platoschool niet aan de orde.

bron: 2Doc, De Platoschool, 2023

Amy Gutmann maakt een onderscheid tussen onderwijs voor democratie en onderwijs door democratie.
Je kunt je afvragen of op de Platoschool onderwijs door democratie mogelijk is.
2p 11 Geef weer wat onderwijs voor democratie inhoudt.
Geef vervolgens met tekst 4 een argument dat op de Platoschool geen onderwijs door democratie mogelijk is.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van 'onderwijs voor democratie' en een argument uit tekst 4 waarom 'onderwijs door democratie' niet mogelijk is op de Platoschool.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'onderwijs voor democratie' en 'onderwijs door democratie' van Amy Gutmann kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'onderwijs voor democratie' en 'onderwijs door democratie' kunnen uitleggen en vervolgens het concept 'onderwijs door democratie' kunnen toepassen op de situatie van de Platoschool aan de hand van tekst 4.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen 'onderwijs voor democratie' (promoten van democratische waarden) en 'onderwijs door democratie' (oefenen van democratische vaardigheden door mee te denken over lesstof), en dat je argument voor het tweede deel specifiek verwijst naar tekst 4 en de afwijzing van democratisering door Van Oyen.

Kernbegrippen: onderwijs voor democratie, onderwijs door democratie

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – Onderwijs, gelijke kansen en democratisch burgerschap (4 punten)

Gutmann en Gert Biesta hebben verschillende opvattingen over het vraagstuk of onderwijs leerlingen moet opvoeden tot democratische burgers. Gutmann pleit voor gedeelde zeggenschap van staat, ouders en onderwijsprofessionals. Biesta pleit voor ruimte om op school politiek te existeren.
Beargumenteer of jij het eens bent met de uitspraak in tekst 5 dat onderwijs leerlingen gelijke kansen moet bieden. Ga daarbij in op:
– Gutmanns opvatting dat ouders niet als enige zeggenschap over onderwijs moeten hebben,
– Biesta’s opvatting over politiek existeren,
– het spanningsveld tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid, en
– het voorbeeld van de Platoschool.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een beargumenteerd standpunt over de uitspraak in tekst 5 dat onderwijs leerlingen gelijke kansen moet bieden, waarbij specifiek ingegaan moet worden op de opvattingen van Gutmann en Biesta, het spanningsveld tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid, en het voorbeeld van de Platoschool.

Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Gutmann over gedeelde zeggenschap en de rol van de staat, ouders en onderwijsprofessionals kennen, evenals Biesta's opvatting over politiek existeren. Daarnaast moet je het spanningsveld tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid kunnen plaatsen in de context van onderwijs en het voorbeeld van de Platoschool kunnen gebruiken.

Wat moet je kunnen: Je moet de opvattingen van Gutmann en Biesta kunnen koppelen aan het vraagstuk van gelijke kansen in het onderwijs en het spanningsveld tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid kunnen uitleggen aan de hand van deze opvattingen en het voorbeeld van de Platoschool.

Waar op letten: Let erop dat je alle vier de gevraagde elementen (Gutmann, Biesta, spanningsveld, Platoschool) expliciet en correct betrekt in je argumentatie om alle punten te behalen. Zorg ervoor dat je argumentatie een duidelijk standpunt inneemt ten opzichte van de uitspraak in tekst 5.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – Friedman over overheidsbemoeienis met onderwijs (2 punten)

Volgens Milton Friedman moet de overheid onderwijs financieren vanwege externe effecten van onderwijs.
Leg met **een** extern effect uit in welk opzicht de overheid zich volgens Friedman **wel** met het onderwijs op de Platoschool mag bemoeien.
Leg vervolgens uit in welk opzicht de overheid zich volgens Friedman **niet** mag bemoeien met wat er op de Platoschool wordt onderwezen.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen in welk opzicht de overheid zich volgens Friedman wel en niet mag bemoeien met onderwijs, specifiek de Platoschool, aan de hand van externe effecten.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'extern effect', 'overheidsbemoeienis' en 'onderwijsvrijheid' kennen in de context van Milton Friedman's visie op onderwijs.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe een extern effect van onderwijs overheidsbemoeienis met de kwaliteit van onderwijs rechtvaardigt, en tegelijkertijd kunnen uitleggen waarom de overheid zich volgens Friedman niet mag bemoeien met de invulling/organisatie van onderwijs op de Platoschool.

Waar op letten: Let erop dat je het onderscheid tussen 'kwaliteit van onderwijs' (wel bemoeienis) en 'invulling/organisatie van onderwijs' (geen bemoeienis) duidelijk maakt en dit koppelt aan een concreet extern effect en de vrijheid van burgers, zoals beschreven in het CV.

Kernbegrippen: extern effect, overheidsbemoeienis, onderwijsvrijheid

Veelgemaakte fouten:
- Alleen uitleggen wat een extern effect is zonder dit toe te passen op de Platoschool.
- Het onderscheid tussen 'kwaliteit' (wel bemoeienis) en 'invulling' (geen bemoeienis) niet duidelijk maken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 14 – Mill over kwetsende gedichtenbundel (1 punt)

Deze gedichten werden door de directeur gebundeld. De bundel werd verspreid onder ouders en leerlingen. Ook mensen van buiten de school konden de bundel kopen. Leerlingen werden daarin bij naam genoemd en er werd openlijk om ze gelachen.
Pas in de documentaire durven sommige oud-leerlingen te vertellen dat de bundel met gedichten kwetsend was en dat ze daar nog altijd last van hebben.
Volgens John Stuart Mill moeten kwetsende meningen niet verboden worden.
14 Geef met deze opvatting van Mill een argument voor het verspreiden van de bundel met kwetsende gedichten.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument voor het verspreiden van de kwetsende gedichtenbundel, gebaseerd op de opvatting van John Stuart Mill dat kwetsende meningen niet verboden moeten worden.

Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van John Stuart Mill over vrijheid van meningsuiting kennen, specifiek dat kwetsende meningen niet verboden moeten worden, en de onderliggende utilitaristische rechtvaardiging hiervoor, zoals het vergroten van maatschappelijk welzijn of het beschermen van individuele burgers.

Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Mill over het niet verbieden van kwetsende meningen kunnen toepassen op de casus van de gedichtenbundel, door een argument te formuleren dat het verspreiden van de bundel rechtvaardigt vanuit het perspectief van maatschappelijk welzijn.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen het standpunt van Mill noemt (kwetsende meningen niet verbieden), maar ook de utilitaristische rechtvaardiging (het dient een groter maatschappelijk belang) specifiek toepast op de casus van de gedichtenbundel op de Platoschool, zoals het opvoeden van burgers.

Kernbegrippen: vrijheid van meningsuiting, utilitarisme, maatschappelijk welzijn

Veelgemaakte fouten:
- Alleen het standpunt van Mill noemen (kwetsende meningen niet verbieden) zonder de utilitaristische rechtvaardiging (het dient een groter maatschappelijk belang).
- Het argument niet specifiek toepassen op de casus van de gedichtenbundel op de Platoschool.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Mill en inperking vrijheid van meningsuiting (1 punt)

Geef aan wanneer er volgens Mill een reden zou zijn om de vrijheid van meningsuiting in te perken.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt naar de specifieke voorwaarde waaronder John Stuart Mill de vrijheid van meningsuiting zou inperken.

Wat moet je kennen: Je moet het schadebeginsel van Mill kennen, specifiek de toepassing ervan op de vrijheid van meningsuiting, en de criteria van 'onmiddellijk' en 'vrijwel zeker overgaan in geweld'.

Wat moet je kunnen: Je moet de specifieke voorwaarden van Mill's schadebeginsel kunnen toepassen op de context van de vrijheid van meningsuiting, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Waar op letten: Let erop dat je niet een te algemene interpretatie van het schadebeginsel geeft; de inperking is alleen gerechtvaardigd bij een openlijke aansporing tot direct geweld met onmiddellijke gevolgen, en niet bij enkel kwetsende meningen.

Kernbegrippen: schadebeginsel, vrijheid van meningsuiting

Veelgemaakte fouten:
- Een te algemene interpretatie van het schadebeginsel geven, zonder de nadruk te leggen op de onmiddellijkheid en zekerheid van geweld.
- Verwarren van 'kwetsende meningen' met directe oproepen tot geweld als reden voor inperking.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Rousseau: Zelfliefde, Eigenliefde en Verlies van Vrijheid (2 punten)

Volgens Jean-Jacques Rousseau is er een onderscheid tussen ‘zelfliefde’ en ‘eigenliefde’.
Leg uit dat mensen volgens Rousseau door het samenleven hun natuurlijke vrijheid zijn verloren, met:
– Rousseaus begrippen ‘zelfliefde’ en ‘eigenliefde’, en
– tekst 7.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe mensen volgens Rousseau hun natuurlijke vrijheid verliezen door samenleven, aan de hand van de begrippen 'zelfliefde' en 'eigenliefde' en tekst 7.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'zelfliefde' en 'eigenliefde' van Rousseau kennen en begrijpen hoe deze zich verhouden tot het verlies van natuurlijke vrijheid door samenleven, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'zelfliefde' en 'eigenliefde' kunnen koppelen aan het verlies van natuurlijke vrijheid en deze uitleg kunnen toepassen op de situatie in tekst 7, zoals gevraagd in de vraagtekst en het CV-antwoord.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de begrippen 'zelfliefde' en 'eigenliefde' correct uitlegt in relatie tot het verlies van vrijheid, als een specifieke koppeling maakt met tekst 7, waarbij je de 'knedende' regels van de school en het verlies van autonomie benoemt, zoals aangegeven in het CV-antwoord.

Kernbegrippen: zelfliefde, eigenliefde, natuurlijke vrijheid, samenleven, autonomie

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Relativisme en de Platoschool (2 punten)

Op een gegeven moment komt de Platoschool slecht in het nieuws vanwege een onveilige sfeer voor leerlingen en docenten. De directeur en twee docenten worden bestraft door de rechter en moeten een boete betalen, maar de school met een ondemocratische levensovertuiging wordt niet verboden.
Volgens Hans Kelsen veronderstelt democratie een relativistische wereldbeschouwing.
Geef weer wat een relativistische wereldbeschouwing inhoudt.
Leg vervolgens uit dat het verbieden van de Platoschool niet past bij een relativistische wereldbeschouwing.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een weergave van een relativistische wereldbeschouwing en een uitleg waarom het verbieden van de Platoschool hier niet bij past.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'relativistische wereldbeschouwing' en 'absolute waarheid' kennen zoals beschreven in het Brein-record.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van een relativistische wereldbeschouwing kunnen uitleggen en deze vervolgens kunnen toepassen op de casus van de Platoschool om te beargumenteren waarom een verbod niet passend is.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen het verbieden van een levensovertuiging of school en het bestraffen van strafbaar handelen, zoals de directeur en docenten van de Platoschool overkwam.

Kernbegrippen: relativistische wereldbeschouwing, absolute waarheid

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Menselijke bloei: Platoschool en Dahl (1 punt)

Je kunt zeggen dat de Platoschool gebaseerd was op de volgende definitie van menselijke bloei: kinderen laten uitgroeien tot gelukkige mensen met een spiritueel en filosofisch bewustzijnsniveau.
Dahl gaat er in zijn opvatting over menselijke bloei vanuit dat mensen zelfstandig, verantwoordelijk en betrokken zijn.
Beargumenteer of de definitie van menselijke bloei van de Platoschool volgens jou aansluit bij Dahls opvatting over menselijke bloei.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie of de definitie van menselijke bloei van de Platoschool aansluit bij Dahls opvatting over menselijke bloei.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'menselijke bloei' volgens de Platoschool (gelukkige mensen met spiritueel en filosofisch bewustzijn) en volgens Dahl (zelfstandig, verantwoordelijk, betrokken) kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van menselijke bloei van de Platoschool kunnen koppelen aan of contrasteren met Dahls opvatting over menselijke bloei, en dit beargumenteren.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen 'ja' of 'nee' antwoordt, maar je standpunt beargumenteert door de twee definities van menselijke bloei met elkaar te verbinden, in plaats van ze los van elkaar te bespreken.

Kernbegrippen: menselijke bloei, Dahl, zelfstandigheid, verantwoordelijkheid, betrokkenheid

Veelgemaakte fouten:
- Enkel een 'ja' of 'nee' antwoord geven zonder onderbouwing.
- De argumentatie verbindt de twee definities niet met elkaar, maar bespreekt ze los van elkaar.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – Deugd volgens Aristoteles en Fosca (2 punten)

Geef weer wat het begrip ‘deugd’ inhoudt volgens Aristoteles.
Leg vervolgens Aristoteles’ begrip ‘deugd’ uit met een voorbeeld uit Fosca’s leven.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een definitie van 'deugd' volgens Aristoteles en de toepassing daarvan op een voorbeeld uit Fosca's leven.

Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'deugd' kennen zoals Aristoteles dat definieert, namelijk als 'het juiste midden tussen twee extremen' of 'een goede karakterhouding'.

Wat moet je kunnen: Je moet Aristoteles' begrip 'deugd' kunnen uitleggen en toepassen op een concreet voorbeeld, zoals het leven van Fosca, door het juiste midden tussen extremen te identificeren.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de algemene definitie van 'deugd' volgens Aristoteles correct weergeeft als een specifiek, passend voorbeeld uit Fosca's leven geeft dat de toepassing van het 'juiste midden' illustreert. Beide delen zijn 1 punt waard.

Kernbegrippen: deugd, Aristoteles, juiste midden, karakterhouding

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 20 – Communitarisme en liberalisme in Carmona (2 punten)

In het middeleeuwse Italië regeert de onsterfelijke Fosca over de stadstaat Carmona. De inwoners van Carmona, die familie of vrienden van elkaar zijn, hebben een sterke voorkeur om op hun eigen, gezamenlijke manier te leven. Ze zijn bereid om de stad met gevaar voor eigen leven te verdedigen.
Fosca verliest juist de wil om zich voor de stad in te zetten. Voor hem is Carmona slechts een verzameling individuen. Hij vindt dat een rechtvaardige leider zich alleen zou moeten inzetten voor de toename van individuele vrijheid en welvaart.
Michael Sandel heeft vanuit het communitarisme kritiek op het liberalisme. Leg met het voorbeeld van Fosca en de andere inwoners van Carmona uit:
– wat het communitarisme inhoudt, en
– wat het liberalisme inhoudt.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van communitarisme en liberalisme, gekoppeld aan het voorbeeld van Fosca en de inwoners van Carmona.

Wat moet je kennen: Je moet de kernbegrippen 'communitarisme' en 'liberalisme' kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen communitarisme en liberalisme kunnen uitleggen en toepassen op de personages Fosca en de inwoners van Carmona uit de vraagtekst.

Waar op letten: Let erop dat je de twee ideologieën niet verwart en correct toewijst aan de personages, en dat je de uitleg specifiek koppelt aan het voorbeeld van Fosca en de inwoners van Carmona, zoals benoemd in de valkuilen.

Kernbegrippen: communitarisme, liberalisme

Veelgemaakte fouten:
- De twee ideologieën verwarren en verkeerd toewijzen aan de personages.
- Een algemene definitie geven van communitarisme en liberalisme zonder de koppeling te maken met het specifieke voorbeeld van Fosca en de inwoners van Carmona, zoals de vraag vereist.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/20

## Vraag 21 – Sandel en de neutraliteit van Fosca's leider (1 punt)

Volgens Sandel is neutraliteit in een democratie niet mogelijk.
Leg uit dat Fosca’s idee van een rechtvaardige leider volgens Sandel niet neutraal is.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom Fosca's idee van een rechtvaardige leider, die mogelijk individuele vrijheid benadrukt, volgens Sandel niet neutraal is.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'neutraliteit' en 'het goede leven' kennen, specifiek in de context van Sandels kritiek op het liberalisme en zijn communitarisme.

Wat moet je kunnen: Je moet Sandels kritiek op neutraliteit kunnen toepassen op een concreet voorbeeld, namelijk Fosca's idee van een rechtvaardige leider, door uit te leggen waarom de nadruk op individuele vrijheid niet neutraal is.

Waar op letten: Let erop dat je niet simpelweg stelt dat 'Sandel tegen neutraliteit is', maar specifiek uitlegt waarom de nadruk op individuele vrijheid volgens Sandel een opvatting over 'het goede leven' is en daarmee niet neutraal, om puntverlies te voorkomen.

Kernbegrippen: neutraliteit, goede leven, communitarisme, liberalisme

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van Sandels positie met een liberale positie.
- Niet uitleggen waarom de nadruk op vrijheid volgens Sandel niet neutraal is.
- Simpelweg stellen dat 'Sandel tegen neutraliteit is' zonder dit toe te passen op Fosca's idee.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 22 – Sandel over neutraliteit in een democratie (1 punt)

Sandel vindt neutraliteit in een democratie niet alleen onmogelijk, maar ook onwenselijk.
Leg dit uit.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg waarom Sandel neutraliteit in een democratie als onwenselijk beschouwt.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'neutraliteit', 'solidariteit' en 'democratie' kennen in de context van Sandels filosofie, specifiek zijn argument over het ondermijnen van solidariteit.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe Sandel de onwenselijkheid van neutraliteit koppelt aan het ondergraven van solidariteit in een democratie.

Waar op letten: Let erop dat je de directe link legt tussen de onwenselijkheid van neutraliteit en het ondermijnen van solidariteit, zoals benoemd in het CV-antwoord, om het punt te scoren.

Kernbegrippen: neutraliteit, solidariteit, democratie

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/22

## Vraag 23 – Nietzsche: Slavenmoraal en de Übermensch (2 punten)

Volgens Friedrich Nietzsche is de moraal van het christendom een 'slavenmoraal'.
Leg dit uit.
Leg vervolgens uit dat Karel V volgens Nietzsche geen Übermensch is.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Nietzsches concept van 'slavenmoraal' in relatie tot het christendom en waarom Karel V geen 'Übermensch' is volgens Nietzsche.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'slavenmoraal' en 'Übermensch' van Friedrich Nietzsche kennen, inclusief de relatie tot christelijke waarden en zelfvertrouwen versus vertrouwen op God.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen waarom Nietzsche de moraal van het christendom een 'slavenmoraal' noemt en vervolgens kunnen uitleggen waarom Karel V volgens Nietzsche geen 'Übermensch' is, door zijn vertrouwen op God te contrasteren met het zelfvertrouwen van een Übermensch.

Waar op letten: Let erop dat je voor de 'slavenmoraal' specifiek benoemt dat de christelijke waarden in het belang van de zwakke mensen zijn, en voor de 'Übermensch' uitlegt dat Karel V niet op zichzelf maar op God vertrouwt, wat in strijd is met het kenmerk van een Übermensch.

Kernbegrippen: slavenmoraal, Übermensch

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/23

## Vraag 24 – Inhuldiging staatshoofd in lekenstaat en multicultureel model (2 punten)

Leg uit of een inhuldiging van een staatshoofd door een paus mogelijk is in een lekenstaat. Beargumenteer vervolgens of jij vindt dat een inhuldiging van een staatshoofd door een paus mogelijk is in het multiculturele model.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg over de mogelijkheid van een inhuldiging van een staatshoofd door een paus in een lekenstaat en een beargumenteerd standpunt over deze mogelijkheid in het multiculturele model.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'lekenstaat' en 'multiculturele model' kennen, inclusief hun kenmerken met betrekking tot de rol van religie in het publieke domein.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen waarom een religieuze inhuldiging niet mogelijk is in een lekenstaat en vervolgens een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over de mogelijkheid hiervan in het multiculturele model, waarbij je het gelijkheidsbeginsel kunt toepassen.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen de 'lekenstaat' en het 'multiculturele model' om verwarring te voorkomen, en zorg ervoor dat je standpunt over het multiculturele model consistent en beargumenteerd is, zoals vermeld in de valkuilen en het CV-antwoord.

Kernbegrippen: lekenstaat, multiculturele model

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de lekenstaat met het multiculturele model.
- Het geven van een onbeargumenteerd standpunt voor het tweede deel van de vraag.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/24

## Vraag 25 – Rousseau: Vrijheid en Gelijkheid in het Sociaal Contract (2 punten)

Een van de laatste politieke avonturen van Fosca speelt zich af rond de Franse Revolutie waar het vrijheidsideaal wordt verbonden aan het idee van een sociaal contract.
Volgens Rousseau worden in een directe democratie vrijheid en gelijkheid met elkaar verzoend door het sociaal contract.
Leg uit dat burgers in een directe democratie volgens Rousseau vrij kunnen zijn, met:
– het begrip ‘sociaal contract’, en
– de verhouding van vrijheid en gelijkheid.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe burgers in een directe democratie volgens Rousseau vrij kunnen zijn, specifiek met behulp van het begrip 'sociaal contract' en de verhouding tussen vrijheid en gelijkheid.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Rousseau kennen met betrekking tot het 'sociaal contract', 'directe democratie', 'vrijheid' en 'gelijkheid', en hoe deze begrippen met elkaar samenhangen.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe het 'sociaal contract' volgens Rousseau leidt tot vrijheid, en hoe 'vrijheid' en 'gelijkheid' met elkaar verzoend worden binnen een directe democratie.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de begrippen noemt, maar de relatie tussen 'gelijkheid' (gelijke verplichting) en 'vrijheid' duidelijk uitlegt, en het concept van 'jezelf de wet stellen' als bron van vrijheid niet vergeet, zoals vermeld in de valkuilen en het CV-antwoord.

Kernbegrippen: sociaal contract, directe democratie, vrijheid, gelijkheid, Rousseau

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de begrippen noemen zonder de relatie uit te leggen.
- De link tussen 'gelijkheid' (gelijke verplichting) en 'vrijheid' niet duidelijk maken.
- Het concept van 'jezelf de wet stellen' als bron van vrijheid vergeten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/25

## Vraag 26 – Parekh en het verbod op groepsbelediging (2 punten)

Geef Parekhs verdediging weer tegen **een** van die drie bezwaren.
Leg met deze verdediging uit dat het boek *De tweede sekse* volgens Parekh **niet** verboden zou moeten worden.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om Parekhs verdediging tegen een bezwaar tegen een verbod op groepsbelediging weer te geven en deze toe te passen op het boek *De tweede sekse*.

Wat moet je kennen: Je moet Parekhs argumenten over 'groepsbelediging', het onderscheid tussen 'kritiek vs belediging' en het concept van 'kwetsbare groepen' kennen, zoals beschreven in het Brein-record.

Wat moet je kunnen: Je moet Parekhs verdediging tegen een bezwaar tegen een verbod op groepsbelediging kunnen uitleggen en deze vervolgens logisch kunnen toepassen op de casus van *De tweede sekse* om te beargumenteren waarom het boek niet verboden zou moeten worden.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de algemene verdediging van Parekh als de specifieke toepassing op *De tweede sekse* geeft, en dat deze twee logisch met elkaar verbonden zijn om puntverlies te voorkomen.

Kernbegrippen: groepsbelediging, kritiek vs belediging, kwetsbare groepen

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de toepassing op De tweede sekse geven zonder de algemene verdediging van Parekh uit te leggen.
- De verdediging en de toepassing niet logisch met elkaar verbinden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2025/tijdvak-1/vraag/26

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2025
tijdvak 1
dinsdag 13 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0311-a-25-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Hobbits, Hooligans en Vulcans

[FIGUUR: Een illustratie van een persoon met een hoed en veer, een cartoon van een persoon met een masker en knuppel, en een portret van een persoon met spitse oren.]

Tegen democratie is een boek van de Amerikaanse filosoof Jason Brennan. Daarin schrijft hij dat je tijdens verkiezingen burgers in drie soorten kiezers kan opdelen. Hij noemt ze Hobbits, Hooligans en Vulcans. Elk van deze groepen kiezers heeft kenmerkende eigenschappen:

tekst 1
– Hobbits weten niet veel van politiek en laten de boze buitenwereld het liefst voor wat die is.
– Hooligans verdiepen zich alleen in politiek om hun eigen mening bevestigd te krijgen. Ze zijn overtuigd van hun eigen gelijk.
– Vulcans denken als enige rationeel en filosofisch na over politiek en denken niet alleen vanuit zichzelf.

bron: Jason Brennan, Against Democracy, 2016

De Vulcans vormen de kleinste groep. De Hobbits en Hooligans vormen volgens Brennan bijna de hele Amerikaanse bevolking. Toch kunnen ze volgens hem beter niet deelnemen aan politiek.
Ook Plato verdeelt de samenleving in drie groepen: mensen die moeten leidinggeven, mensen die de staat moeten bewaken en mensen die moeten werken.
Leg uit dat Plato’s verdeling in drie groepen voortkomt uit zijn mensbeeld.
Leg vervolgens uit dat Plato Vulcans ideale heersers zou vinden.

2p 1

HA-0311-a-25-1-o 2 / 11 lees verder

### Pagina 3

Brennan is tegen democratie. Volgens hem hebben burgers niet genoeg
kennis om te participeren in politiek. Brennan schrijft:

tekst 2

Je zou kunnen tegenwerpen: ‘Kiezers hoeven geen politiek expert te zijn. Ze
moeten net genoeg weten om de zittende klojo’s eruit te gooien wanneer ze
hun werk slecht doen.’ Maar om te weten of de klojo’s hun werk slecht doen,
heb je een heleboel sociaalwetenschappelijke kennis nodig. Kiezers moeten
weten wie de zittende klojo’s zijn, wat ze gedaan hebben, wat ze hadden
kunnen doen [...], en of de nieuwe uitdagers wel beter zullen zijn dan de
zittende klojo’s. Over het algemeen hebben kiezers hier geen enkele kennis
van. Ze weten meestal niet wie de macht heeft, of wat voor macht deze
mensen hebben. [...] Vaak weten ze zelfs niet of zaken [zoals
criminaliteitscijfers of de economie] beter of slechter zijn geworden.

bron: Jason Brennan, Against Democracy, 2016

Joseph Schumpeter is niet tegen democratie, maar zou het wel met
Brennan eens kunnen zijn dat kiezers niet genoeg kennis hebben om deel
te nemen aan politiek. Schumpeter geeft vier redenen waarom participatie
volgens hem weinig oplevert.

2p 2 Geef een argumentatie voor Brennans opvatting in tekst 2 dat kiezers
onvoldoende kennis hebben om deel te nemen aan politiek. Gebruik
daarbij twee van Schumpeters redenen waarom participatie volgens hem
weinig oplevert.

1p 3 In het model van democratie als markt is democratische participatie van
burgers volgens Schumpeter wel nodig.
Leg dit uit.

Schumpeter wil met zijn model van democratie als markt een realistische
beschrijving van democratie bieden en noemt vier voordelen van dat
model. Schumpeter heeft kritiek op het democratische ideaal van
John Stuart Mill en Jean-Jacques Rousseau.

2p 4 Leg deze kritiek van Schumpeter uit.
Beargumenteer vervolgens met een van de voordelen van democratie als
markt of jij het eens bent met deze kritiek.

HA-0311-a-25-1-o 3 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Volgens Brennan denken veel filosofen dat een oninteresseerde en onwetende Hobbit door mee te doen aan politiek in een rationele Vulcan kan veranderen, die wel inhoudelijk over politiek kan nadenken en oordelen. Brennan is het daar niet mee eens. Hij stelt dat Hobbits hooguit in Hooligans kunnen veranderen. Net zoals de meeste fanatieke supporters hebben Hooligans een zeer uitgesproken mening en bekijken ze alles vanuit hun eigen perspectief. Ze kijken vaak neer op mensen die een andere opvatting hebben, stelt Brennan.
Mill is voor betroken, burgerschap en legt zijn kritiekpunten op een regering van experts uit aan de hand van het idee van een goede despoot.

2p 5 Beargumenteer met twee van Mills kritiekpunten op een regering van experts of jij het met Brennan eens bent dat Hobbits niet betrokken moeten worden bij politiek.

Brennan legt zijn kritiek op democratie uit door de uitkomst van verkiezingen te vergelijken met het halen van een cijfer voor een toets.

tekst 3

Stel je voor dat een docent tegen haar klas van 210 miljoen leerlingen zegt: ‘Over drie maanden hebben jullie een toets. Je zal geen persoonlijk cijfer krijgen. In plaats daarvan zal ik al jullie cijfers optellen en krijgen jullie allemaal het gemiddelde.’
Niemand zal gaan leren voor zo'n toets en het gemiddelde cijfer zal een onvoldoende zijn.

bron: Jason Brennan, Against Democracy, 2016

1p 6 Robert Nozick heeft kritiek op democratie als staatsvorm.
Geef met Nozicks opvatting en tekst 3 een argument tegen democratie.

Democratie wordt vaak gedefinieerd op basis van de kernwaarde gelijkheid. Democratie en het stemrecht dat daarbij hoort, geven uitdrukking aan het idee dat alle burgers gelijk zijn.
Democratie kan ook worden gedefinieerd op basis van de kernwaarde vrijheid.

2p 7 Geef een definitie van democratie waarbij je ingaat op vrijheid als kernwaarde.
Geef vervolgens een vooronderstelling bij deze definitie.

HA-0311-a-25-1-0 4 / 11 lees verder

### Pagina 5

8 1p Leg dit uit.
Brennan stelt als alternatief voor democratie een epistocratie voor. Een
epistocratie is een nieuw bedachte staatsvorm waarbij de macht in
handen is van mensen met politieke kennis. Kiezers die goed
geïnformeerd zijn over de politiek moeten daarbij meer invloed hebben
dan kiezers die dat niet zijn.
Brennans epistocratie sluit aan bij Mills opvatting over stemrecht.

9 2p Robert Dahl geeft tien voordelen van een democratie.
Beargumenteer of jij het eens bent met Brennan dat de democratie in een
epistocratie moet veranderen. Ga daarbij in op twee door Dahl genoemde
voordelen van democratie.

HA-0311-a-25-1-o 5 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 2 De Platoschool

De documentaire *De Platoschool* gaat over een basisschool in Amsterdam die in 1983 werd opgericht door een groep ouders. Op deze school kregen kinderen naast de gebruikelijke basisschoolstof ook les in Indiase taal, dans en meditatie. De school was behalve op spirituele uitgangspunten ook gebaseerd op ideeën uit de filosofie en kreeg de naam 'Platoschool'.
In de documentaire wordt duidelijk dat de Platoschool streng werd geleid. De docent bepaalde alles en duldde geen tegenspraak. Kinderen kregen vanaf de kleuterklas veel huiswerk om goed te presteren.
Paul van Oyen, een betrokkene bij de oprichting van de school, vertelt:

tekst 4

De hele school was een buitenbeentje. Zeker in die tijd: een tijd van democratisering in het onderwijs, een tijd van vrijheid, blijheid. Het ging overal om 'persoonlijke ontwikkeling' en 'alles zelf doen'. Er mocht in het onderwijs vooral geen hiërarchie zijn, vooral geen gezag. Het heersende idee over onderwijs was: leerlingen moeten het allemaal zelf uitzoeken. Dat was bij ons op de Platoschool niet aan de orde.

bron: 2Doc, De Platoschool, 2023

Van Oyen zou het eens kunnen zijn met Plato's opvatting dat democratie
1p 10 een negatief effect heeft op het karakter van mensen.
Leg uit dat tekst 4 aansluit bij deze opvatting van Plato.

Amy Gutmann maakt een onderscheid tussen onderwijs voor democratie
en onderwijs door democratie.
Je kunt je afvragen of op de Platoschool onderwijs door democratie
mogelijk is.
2p 11 Geef weer wat onderwijs voor democratie inhoudt.
Geef vervolgens met tekst 4 een argument dat op de Platoschool geen
onderwijs door democratie mogelijk is.

HA-0311-a-25-1-o 6 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 7

Dit is een examenpagina met tekstfragmenten die dienen als bronmateriaal voor vragen. Het betreft tekst 5, getiteld 'zijn die eigen initiatieven van ouders wel zo'n goed idee?'. De tekst behandelt de Platoschool en de meningen van Gutmann, Biesta en Friedman over onderwijs en de rol van de overheid daarin. Visuele elementen zijn afwezig, behalve een kader rondom tekst 5 en genummerde vragen (12 en 13) met puntentelling (4p en 2p). De wiskundige/wetenschappelijke concepten zijn gerelateerd aan onderwijsfilosofie, pedagogiek en de rol van overheidsfinanciering. Van de student wordt gevraagd om argumenten te formuleren over de uitspraken van de genoemde auteurs en deze te relateren aan de Platoschool. Dit omvat het vergelijken van visies op gelijke kansen, de rol van ouders en de overheid in het onderwijs.

### Pagina 8

Als leerlingen op de Platoschool iets deden wat niet mocht, bijvoorbeeld
op hun stoel wippen, dan bedacht de directeur een kwetsend gedicht dat
die leerling moest overschrijven. Bijvoorbeeld:

tekst 6

De schedelinhoud van John
leek wel enen ballon
toen hij leuk op de trappen
wat keet stond te trappen.
bron: 2Doc, De Platoschool, 2023

Deze gedichten werden door de directeur gebundeld. De bundel werd
verspreid onder ouders en leerlingen. Ook mensen van buiten de school
konden de bundel kopen. Leerlingen werden daarin bij naam genoemd en
er werd openlijk om ze gelachen.
Pas in de documentaire durven sommige oud-leerlingen te vertellen dat
de bundel met gedichten kwetsend was en dat ze daar nog altijd last van
hebben.
Volgens John Stuart Mill moeten kwetsende meningen niet verboden
worden.
1p 14 Geef met deze opvatting van Mill een argument voor het verspreiden van
de bundel met kwetsende gedichten.
1p 15 Geef aan wanneer er volgens Mill een reden zou zijn om de vrijheid van
meningsuiting in te perken.
Een jongen die op de Platoschool heeft gezeten, zegt in de documentaire:

tekst 7

Ik ging als kind met volle energie de wereld tegemoet en die wereld wilde mij
op de Platoschool kneden op een manier waar ik moeite mee had. Het gevoel
‘ik mag zijn wie ik ben’ – dat mocht niet.
bron: 2Doc, De Platoschool, 2023

Volgens Jean-Jacques Rousseau is er een onderscheid tussen ‘zelfliefde’
en ‘eigenliefde’.
2p 16 Leg uit dat mensen volgens Rousseau door het samenleven hun
natuurlijke vrijheid zijn verloren, met:
– Rousseau begrippen ‘zelfliefde’ en ‘eigenliefde’, en
– tekst 7.

HA-0311-a-25-1-0
8 / 11
lees verder

### Pagina 9

Op een gegeven moment komt de Platoschool slecht in het nieuws
vanwege een onveilige sfeer voor leerlingen en docenten. De directeur en
twee docenten worden bestraft door de rechter en moeten een boete
betalen, maar de school met een ondemocratische levensovertuiging
wordt niet verboden.
Volgens Hans Kelsen veronderstelt democratie een relativistische
wereldbeschouwing.
17 Geef weer wat een relativistische wereldbeschouwing inhoudt.
Leg vervolgens uit dat het verbieden van de Platoschool niet past bij een
relativistische wereldbeschouwing.
Uiteindelijk loopt het leerlingenaantal van de Platoschool terug en sluit de
school in 2002 haar deuren. Ondanks alles wat er is meegegaan op de
Platoschool kijken sommige oud-leerlingen ook positief op de basisschool
terug. Ze geven bijvoorbeeld aan dat ze de meditatie-, zang- en
danslessen als culturele verrijking hebben ervaren. Ouders geven aan dat
de school positief heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van hun
kinderen.
Je kunt zeggen dat de Platoschool gebaseerd was op de volgende
definitie van menselijke bloei: kinderen laten uitgroeien tot gelukkige
mensen met een spiritueel en filosofisch bewustzijnsniveau.
Dahl gaat er in zijn opvatting over menselijke bloei vanuit dat mensen
zelfstandig, verantwoordelijk en betrokken zijn.
18 Beargumenteer of de definitie van menselijke bloei van de Platoschool
volgens jou aansluit bij Dahls opvatting over menselijke bloei.
HA-0311-a-25-1-0
9/11
lees verder

### Pagina 10

Opgave 3 Alle mensen zijn sterfelijk

De roman Alle mensen zijn sterfelijk van de filosoof Simone de Beauvoir gaat over een man, genaamd Fosca, die in de dertiende eeuw in Italië is geboren. Door het drinken van een magisch drankje is hij onsterfelijk geworden. Tijdens zijn eeuwenlange leven doet hij veel ervaring op met politiek en macht. Hij moet strijden als heerser van een stadstaat, hij trekt de oceaan over met de legers van de keizer en hij raakt betrokken bij de Franse Revolutie. Gedurende zijn leven worstelt hij met het aangaan van relaties met de sterfelijke mensen om hem heen. Enerzijds wil hij hen met alle kennis die hij heeft beschermen en anderzijds moet hij hen vrij laten om hun eigen leven te leiden. Zijn lange leven dreigt hem soms onverschillig te maken, maar hij blijft zoeken naar een goede manier om met het leven om te gaan.
Aristoteles beantwoordt de vraag naar het goede leven met het begrip deugd.

2p 19 Geef weer wat het begrip ‘deugd’ inhoudt volgens Aristoteles.
Leg vervolgens Aristoteles’ begrip ‘deugd’ uit met een voorbeeld uit
Fosca’s leven.

In het middeleeuwse Italië regeert de onsterfelijke Fosca over de
stadstaat Carmona. De inwoners van Carmona, die familie of vrienden
van elkaar zijn, hebben een sterke voorkeur om op hun eigen,
gezamenlijke manier te leven. Ze zijn bereid om de stad met gevaar voor
eigen leven te verdedigen.
Fosca verliest juist de wil om zich voor de stad in te zetten. Voor hem is
Carmona slechts een verzameling individuen. Hij vindt dat een
rechtvaardige leider zich alleen zou moeten inzetten voor de toename van
individuele vrijheid en welvaart.
2p 20 Michael Sandel heeft vanuit het communitarisme kritiek op het liberalisme.
Leg met het voorbeeld van Fosca en de andere inwoners van Carmona
uit:
– wat het communitarisme inhoudt, en
– wat het liberalisme inhoudt.

Volgens Sandel is neutraliteit in een democratie niet mogelijk.
1p 21 Leg uit dat Fosca’s idee van een rechtvaardige leider volgens Sandel niet
neutraal is.

Sandel vindt neutraliteit in een democratie niet alleen onmogelijk, maar
1p 22 ook onwenselijk. Leg dit uit.

HA-0311-a-25-1-o 10/11 lees verder ►►►

### Pagina 11

Een paar eeuwen later dient Fosca de christelijke keizer Karel V als
politiek adviseur. Fosca haalt Karel V over om zijn rijk snel en met al het
nodige geweld uit te breiden. De christelijke Karel V blijft twijfelen of hij
wel naar de wil van God handelt. Hij vraagt zich af wat God van al dat
bloedvergeten zou vinden.
Volgens Friedrich Nietzsche is de moraal van het christendom een
‘slavenmoraal’.
23 Leg dit uit.
Leg vervolgens uit dat Karel V volgens Nietzsche geen Übermensch is.

Fosca is erbij als Karel V door de paus ingehuldigd wordt tot keizer van
het Heilige Roomse Rijk.
Niet iedereen vindt het goed dat een staatshoofd door een religieuze
leider zoals een paus kan worden ingehuldigd.
Paul Cliteur maakt een onderscheid tussen het multiculturele model en de
lekenstaat.
24 Leg uit of een inhuldiging van een staatshoofd door een paus mogelijk is
in een lekenstaat.
Beargumenteer vervolgens of jij vindt dat een inhuldiging van een
staatshoofd door een paus mogelijk is in het multiculturele model.

Een van de laatste politieke avonturen van Fosca speelt zich af rond de
Franse Revolutie waar het vrijheidsideaal wordt verbonden aan het idee
van een sociaal contract.
Volgens Rousseau worden in een directe democratie vrijheid en gelijkheid
met elkaar verzoend door het sociaal contract.
25 Leg uit dat burgers in een directe democratie volgens Rousseau vrij
kunnen zijn, met:
- het begrip ‘sociaal contract’, en
- de verhouding van vrijheid en gelijkheid.

De schrijver van de roman over Fosca, De Beauvoir, staat vooral bekend
om haar feministische boek De tweede sekse. In dit boek bekritiseert ze
de door mannen gedomineerde maatschappij waarin vrouwen worden
onderdrukt. Het boek veroorzaakte in de jaren 50 van de vorige eeuw een
schandaal. Het Vaticaan plaatste het zelfs op een lijst met verboden
boeken. De mannelijke collega's van De Beauvoir waren woedend, omdat
zij met haar feministische opvattingen de Franse mannen zou hebben
beledigd.
Volgens Bhikhu Parekh zou in sommige gevallen een verbod op
groepsbelediging gerechtvaardigd zijn. Er zijn verschillende bezwaren
tegen een verbod op groepsbelediging. Parekh verdedigt zich tegen drie
van deze bezwaren.
26 Geef Parekhs verdediging weer tegen een van die drie bezwaren.
Leg met deze verdediging uit dat het boek De tweede sekse volgens
Parekh niet verboden zou moeten worden.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-0311-a-25-1-o
11/11
einde ■