# Eindexamen Filosofie HAVO 2024 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2 ## Vraag 1 – Rousseau en de algemene wil in Asterix (1 punt) Opgave 1 Asterix en Obelix De kleine, slimme Asterix en de grote, sterke Obelix zijn de helden uit de stripreeks Asterix en Obelix. Deze strips spelen in de tijd dat een groot gedeelte van West-Europa wordt overheerst door de Romeinen. Het fictieve dorpje van Asterix en Obelix houdt dapper stand tegen de Romeinse overheersing. De bewoners hebben hun eigen democratische organisatie. Belangrijke beslissingen in het algemeen belang van de dorpsbewoners worden gezamenlijk genomen op een vergadering waar iedereen zijn zegje kan doen. Op basis van alle meningen zoeken de dorpsbewoners naar consensus en nemen ze gezamenlijk een besluit dat geldt als wet voor iedereen. Volgens Jean-Jacques Rousseau is het vaststellen van de algemene wil de juiste manier om vrijheid en gelijkheid met elkaar te verzoenen. 1p 1 Leg uit dat bij het vaststellen van de algemene wil in het dorp van Asterix vrijheid en gelijkheid met elkaar worden verzoend. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe het vaststellen van de algemene wil in het dorp van Asterix vrijheid en gelijkheid verzoent, vanuit het perspectief van Jean-Jacques Rousseau. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Jean-Jacques Rousseau over de 'algemene wil' kennen en de begrippen 'vrijheid' en 'gelijkheid' in deze context kunnen plaatsen, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Rousseau over de algemene wil kunnen toepassen op de beschrijving van de besluitvorming in het dorp van Asterix en uitleggen hoe dit leidt tot een verzoening van vrijheid en gelijkheid. Waar op letten: Let erop dat je specifiek uitlegt hoe de gezamenlijke besluitvorming in het dorp van Asterix zowel de vrijheid (door zelfgekozen wetten) als de gelijkheid (wetten die voor iedereen gelijk zijn) waarborgt, zoals benadrukt in het CV-antwoord. Kernbegrippen: algemene wil, vrijheid, gelijkheid, directe democratie, Jean-Jacques Rousseau Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Rousseau en uniformiteit in Asterix (1 punt) In een van de verhalen moet een besluit worden genomen over het openen van nieuwe winkels. Er zijn namelijk plotseling veel Romeinen die in het dorp boodschappen komen doen. Tijdens een vergadering blijken alle dorpsbewoners het in het algemeen belang te vinden om nieuwe winkels te mogen openen, zodat ze geld kunnen verdienen aan de Romeinen. Rousseaus directe democratie gaat uit van uniformiteit. 1p 2 Leg met de vergadering over het openen van nieuwe winkels uit wat Rousseau bedoelt met 'uniformiteit'. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Rousseaus begrip 'uniformiteit' aan de hand van de gegeven situatie over het openen van nieuwe winkels. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'uniformiteit' zoals Rousseau dat bedoelt kennen, en kunnen herkennen dat dit verwijst naar het ontbreken van grote verschillen in opvattingen of belangen binnen een samenleving, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet Rousseaus begrip 'uniformiteit' kunnen uitleggen en dit kunnen toepassen op de situatie van de dorpsbewoners die unaniem besluiten nieuwe winkels te openen, zoals gevraagd in de vraagtekst en uitgewerkt in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg van 'uniformiteit' direct koppelt aan de specifieke situatie van de vergadering en het gezamenlijke belang van de dorpsbewoners om geld te verdienen, zoals benadrukt in het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Dahl, Plato en de vermogens van gewone mensen (2 punten) Naarmate er meer winkels in het dorp worden geopend, neemt de onrust toe. Veel bewoners zijn namelijk tegen het openen van viswinkels. Er wordt een nieuwe vergadering gehouden over de situatie. De redenering van veel dorpsbewoners luidt: ‘Viswinkels stinken en als er naast mijn winkel een nieuwe viswinkel komt, dan lopen mijn klanten weg en verdien ik niks.’ Iedereen roept door elkaar en de gemoederen lopen hoog op over de vraag of het mogen openen van nieuwe winkels ook betekent dat je een stinkende viswinkel mag beginnen. In Robert Dahls analyse van Plato ontbreekt het gewone mensen aan drie deugden of vermogens. 2p 3 Beargumenteer voor **twee** van deze vermogens of gewone mensen die volgens jou hebben. Gebruik bij **beide** vermogens het voorbeeld van het openen van nieuwe viswinkels. Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of gewone mensen twee van de drie vermogens, zoals geanalyseerd door Robert Dahl over Plato, bezitten, en dit toepassen op het voorbeeld van het openen van viswinkels. Wat moet je kennen: Je moet de drie vermogens of deugden kennen die volgens Robert Dahl in Plato's analyse ontbreken bij gewone mensen: het intellectuele vermogen om eigen belang te scheiden van algemeen belang, de morele gesteldheid om het algemeen belang na te streven, en de technische kennis om het algemeen belang te realiseren. Wat moet je kunnen: Je moet voor twee van de drie vermogens kunnen beargumenteren of gewone mensen deze bezitten, en bij beide argumentaties het voorbeeld van het openen van nieuwe viswinkels uit de vraagtekst kunnen toepassen. Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de twee gekozen vermogens een duidelijke argumentatie geeft en het voorbeeld van de viswinkels concreet gebruikt. Het is belangrijk om te beargumenteren of gewone mensen de vermogens 'wel' of 'niet' hebben, en dit te onderbouwen met het gegeven voorbeeld. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Mill over rationaliteit, vrijheid van meningsuiting en besluitvorming (4 punten) Stel, na hevige discussie komt de vergadering tot het gezamenlijke besluit dat het openen van alle soorten winkels is toegestaan, behalve het openen van een viswinkel. De reden is dat dit in de toekomst tot de minste irritatie zal leiden. Volgens John Stuart Mill neemt de rationaliteit van beslissingen toe door de vrijheid van meningsuiting. 4p 4 Leg deze opvatting van Mill uit met: – zijn kritiek op een regering van experts, en – zijn opvatting over ongelijk stemrecht. Geef vervolgens een argument voor Mills opvatting dat de rationaliteit van beslissingen toeneemt door vrijheid van meningsuiting. Gebruik daarbij: – het voorbeeld van de vergadering over de viswinkels, en – het begrippenpaar 'gevoel en verstand'. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van John Stuart Mills opvatting dat de rationaliteit van beslissingen toeneemt door vrijheid van meningsuiting, gekoppeld aan zijn kritiek op een regering van experts en zijn opvatting over ongelijk stemrecht, en vervolgens een argumentatie met het viswinkelvoorbeeld en het begrippenpaar 'gevoel en verstand'. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van John Stuart Mill kennen over vrijheid van meningsuiting, zijn kritiek op een regering van experts, zijn opvatting over ongelijk stemrecht, en het begrippenpaar 'gevoel en verstand' in relatie tot zijn filosofie. Wat moet je kunnen: Je moet Mills opvattingen kunnen uitleggen en toepassen op een concreet voorbeeld (de viswinkelvergadering) en een begrippenpaar ('gevoel en verstand') om zijn argumentatie over de toename van rationaliteit door vrijheid van meningsuiting te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je alle vier de gevraagde elementen (kritiek op experts, ongelijk stemrecht, viswinkelvoorbeeld, gevoel en verstand) expliciet en correct koppelt aan Mills opvatting over de toename van rationaliteit door vrijheid van meningsuiting, zoals beschreven in het CV. Kernbegrippen: vrijheid van meningsuiting, rationaliteit van beslissingen, regering van experts, ongelijk stemrecht, gevoel en verstand Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 5 – Democratie: vooronderstelling en implicatie (2 punten) Asterix en Obelix zijn Galliërs, oorspronkelijke bewoners van West-Europa. In het boek De erfenis van Asterix beschrijven twee docenten van de Universiteit van Amsterdam de gewoonten en gebruiken van de Galliërs. Over de democratie van de Galliërs schrijven zij: tekst 1 Organiseren is een zaak van iedereen en van geheimzinnigheid of afspraken achter de schermen houdt niemand. bron: René van Royen en Sunnyva van der Vegt, De erfenis van Asterix, 2003 Ga uit van de volgende definitie van democratie: 'een staatsvorm waarin organiseren een zaak is van iedereen'. 2p 5 Geef bij deze definitie van democratie een vooronderstelling. Beargumenteer vervolgens of volgens jou de stelling 'van geheimzinnigheid of afspraken achter de schermen houdt niemand' een implicatie is van deze definitie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een vooronderstelling bij een gegeven definitie van democratie en een beargumenteerde analyse of een stelling een implicatie is van die definitie. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'vooronderstelling' en 'implicatie' kunnen toepassen op de gegeven definitie van democratie ('een staatsvorm waarin organiseren een zaak is van iedereen'). Wat moet je kunnen: Je moet een vooronderstelling kunnen formuleren bij de definitie van democratie en vervolgens kunnen beargumenteren of de stelling 'van geheimzinnigheid of afspraken achter de schermen houdt niemand' een implicatie is van deze definitie. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen een vooronderstelling (wat moet waar zijn om de definitie te kunnen stellen) en een implicatie (wat volgt logischerwijs uit de definitie). Zorg ervoor dat je argumentatie voor de implicatie direct terugslaat op de gegeven definitie van democratie en niet op algemene opvattingen over democratie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/5 ## Vraag 6 – Culturele diversiteit: democratie vs. keizerrijk (2 punten) Een andere kwestie die de schrijvers van De erfenis van Asterix belichten is die van culturele diversiteit. In de strips dragen de Galliërs broeken en de Romeinen toga's, een soort lange jurken. Dit was ook in werkelijkheid zo. Galliërs en Romeinen leefden op steeds meer plekken samen in het Romeinse Rijk. Zo reisden Galliërs bijvoorbeeld naar Rome, waar ze dan in hun broeken probeerden om werk te vinden tussen de Romeinen in toga's. Niet alle Romeinen waren hiervan gediend en de Romeinse machthebbers namen wetten aan die het dragen van broeken in de straten van Rome verboden. Het Romeinse Rijk was in die tijd geen democratie maar een keizerrijk waarin de keizer de macht had. 2p 6 Geef een argument voor de opvatting dat er in een democratie meer ruimte is voor culturele diversiteit dan in een keizerrijk. Gebruik daarbij: – de begrippen 'eenheid' en 'verscheidenheid', en – het voorbeeld van de wet over broeken dragen. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument voor meer ruimte voor culturele diversiteit in een democratie dan in een keizerrijk, gebruikmakend van de begrippen 'eenheid' en 'verscheidenheid' en het voorbeeld van de wet over broeken dragen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'eenheid' en 'verscheidenheid' kennen en kunnen toepassen, evenals het voorbeeld van de wet over broeken dragen uit de vraagtekst. Wat moet je kunnen: Je moet een argument kunnen formuleren dat de relatie tussen democratie, keizerrijk, culturele diversiteit, 'eenheid' en 'verscheidenheid' uitlegt, en dit argument kunnen onderbouwen met het voorbeeld van de wet over broeken dragen. Waar op letten: Let erop dat je zowel de begrippen 'eenheid' en 'verscheidenheid' als het voorbeeld van de wet over broeken dragen expliciet en correct in je argument verwerkt, zoals aangegeven in het CV-antwoord. Kernbegrippen: eenheid, verscheidenheid, culturele diversiteit, democratie, keizerrijk Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 7 – Mill, mensbeeld en ontplooiingsliberalisme (2 punten) Opgave 2 GrondFest GrondFest is een festival voor de democratie. De organisatoren vinden het zorgelijk dat we in een tijd leven waarin de democratische cultuur wereldwijd onder druk staat en niet iedereen het belang van democratie vanzelfsprekend vindt. Met het festival willen ze stimuleren dat zoveel mogelijk mensen meehelpen met het bouwen aan een open samenleving en een open democratie. Dat willen ze doen door op het festival zoveel mogelijk mensen samen te brengen, van jong tot oud, van links tot rechts, met verschillende meningen en achtergronden en vanuit alle hoeken van onze samenleving. GrondFest is een festival om te experimenteren met ideeën over democratie en met manieren waarop mensen kunnen samenleven, juist ook voor wie zich in het dagelijks leven niet met democratie bezighoudt. Volgens John Stuart Mill is het goed om je in te zetten voor democratie. 2p 7 Leg uit wat het verband is tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme. Leg vervolgens met dit verband uit dat Mill voorstander zou kunnen zijn van GrondFest. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het verband tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme uit te leggen en dit vervolgens te gebruiken om te verklaren waarom Mill GrondFest zou steunen. Wat moet je kennen: Je moet het mensbeeld van John Stuart Mill kennen, inclusief het streven naar genot/vermijden van pijn en het potentieel voor autonomie, vrijheid, creativiteit en zelfstandig denken, en zijn ontplooiingsliberalisme, gericht op de ontwikkeling van mensen met karakter en eigen verlangens. Wat moet je kunnen: Je moet het verband tussen Mills mensbeeld en ontplooiingsliberalisme kunnen uitleggen en dit verband vervolgens kunnen toepassen op de context van GrondFest om Mills mogelijke steun te verklaren. Waar op letten: Let erop dat je zowel het mensbeeld als het ontplooiingsliberalisme van Mill correct uitlegt en dat je het verband tussen beide helder formuleert voordat je dit verband gebruikt om de link met GrondFest te leggen. Zorg dat je de democratische participatie en open politieke discussie van GrondFest expliciet koppelt aan de ontwikkeling tot autonome wezens. Kernbegrippen: John Stuart Mill, mensbeeld, ontplooiingsliberalisme, autonome wezens, democratische participatie, open politieke discussie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/7 ## Vraag 8 – Schumpeter en GrondFest: Democratie als Markt (2 punten) GrondFest wil door mensen met verschillende meningen in discussie te laten gaan, bijdragen aan begrip voor elkaar en het vinden van een algemene wil. Joseph Schumpeter ziet democratie daarentegen als een markt. Volgens hem neemt de rationaliteit van gewone mensen in hun rol als burger af ten opzichte van hun alledaagse rationaliteit. 2p 8 Leg uit dat GrondFest volgens Schumpeters opvatting van democratie niet bijdraagt aan democratie, met: – een van Schumpeters redenen dat de rationaliteit van mensen in hun rol als burger afneemt, en – het voordeel van het model van democratie als markt dat competitie bepaalt welke leider geaccepteerd wordt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom GrondFest, dat streeft naar begrip en een algemene wil, volgens Schumpeters opvatting van democratie niet bijdraagt aan democratie. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Joseph Schumpeter over democratie als een markt kennen, inclusief zijn redenen voor de afnemende rationaliteit van burgers en het voordeel van competitie in zijn model. Wat moet je kunnen: Je moet Schumpeters opvatting van democratie kunnen toepassen om te verklaren waarom een initiatief als GrondFest, gericht op het vinden van een algemene wil, niet past binnen zijn visie op democratie. Waar op letten: Let erop dat je specifiek één van Schumpeters redenen noemt voor de afnemende rationaliteit van burgers (afstand tot politieke besluiten / tekort aan persoonlijke invloed) en duidelijk het voordeel van competitie in zijn marktmodel van democratie uitlegt, namelijk dat het gaat om het winnen van verkiezingen en niet om het vinden van een algemene wil. Kernbegrippen: democratie als markt, rationaliteit van gewone mensen, algemene wil, competitie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – Cliteur, lekenstaat en culturele diversiteit (3 punten) Omdat de democratie wereldwijd onder druk staat, wil GrondFest ruimte bieden aan een democratische cultuur. Onderdeel van een democratische cultuur is hoe je op een goede manier met culturele diversiteit omgaat. Daarom besteedt GrondFest aandacht aan de kloof tussen mensen met verschillende overtuigingen. Overtuigingen kunnen gebaseerd zijn op verschillende bronnen, zoals geloof, wetenschap of sociale media. Om recht te doen aan deze verschillende overtuigingen en bronnen, vindt GrondFest elkaar respecteren belangrijk. tekst 2 We zijn een festival waarbij de volgende elementen centraal staan: Meedoen: jouw inbreng doet ertoe en kan het verschil maken. Het maakt niet uit wat je achtergrond is, iedere stem telt. Leren: leer over de aspecten van de democratie en over hoe wij daar een rol in spelen, maar leer vooral ook van andere bezoekers en deelnemers. Ontmoeten: ontmoet gelijkgestemden, maar juist ook mensen die je anders niet spreekt en die misschien wel een andere mening hebben. Delen: deel jouw mening of kennis en neem kennis van de informatie, standpunten en meningen van anderen. bron: grondfest.com/over-grondfest Ook volgens Paul Cliteur vormt culturele diversiteit een uitdaging voor de democratie. Deze uitdaging moet volgens hem worden opgelost met de invoering van een lekenstaat. Cliteur verdedigt zich tegen drie bezwaren bij het idee van de lekenstaat. 3p 9 Geef een van deze drie bezwaren weer. Geef vervolgens Cliteurs verdediging tegen dit bezwaar weer. Beargumenteer tot slot wat volgens jou de beste oplossing is voor de uitdaging van culturele diversiteit: de lekenstaat of de regels van GrondFest. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het weergeven van een bezwaar tegen Cliteurs lekenstaat, zijn verdediging hiertegen, en een beargumenteerde keuze tussen de lekenstaat en de regels van GrondFest als oplossing voor culturele diversiteit. Wat moet je kennen: Je moet de drie bezwaren tegen Cliteurs lekenstaat kennen, evenals Cliteurs verdediging tegen elk van deze bezwaren, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet een van de drie bezwaren tegen de lekenstaat kunnen weergeven, Cliteurs verdediging hiertegen kunnen uitleggen, en tot slot een beargumenteerde keuze kunnen maken tussen de lekenstaat en de regels van GrondFest als oplossing voor culturele diversiteit. Waar op letten: Let erop dat je zowel een bezwaar als de bijbehorende verdediging van Cliteur correct weergeeft, en dat je argumentatie voor de beste oplossing (lekenstaat of GrondFest) duidelijk en consistent is, zoals gespecificeerd in het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – GrondFest en Sandel over neutraliteit (1 punt) GrondFest vindt dat je altijd met elkaar in gesprek moet kunnen gaan. Je moet je standpunten onderbouwen zodat er ruimte is voor gesprek, je moet elkaar de mogelijkheid geven om argumenten toe te lichten en je moet naar elkaar luisteren zodat je argumenten kunt afwegen. Volgens GrondFest moet je de volgende basishouding aannemen: accepteren dat er geen absolute waarheid is, ongeacht of je gelijk hebt gekregen of niet. Michael Sandel heeft de opvatting dat neutraliteit in een democratie onwenselijk is. 1p 10 Geef een argument dat de basishouding van GrondFest aansluit bij deze opvatting van Sandel. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument dat de basishouding van GrondFest verbindt met de opvatting van Michael Sandel over onwenselijke neutraliteit. Wat moet je kennen: Je moet de basishouding van GrondFest kennen, de opvatting van Michael Sandel over neutraliteit en de relatie tussen neutraliteit, burgerzin en het goede leven zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van GrondFest over het gesprek en het accepteren van geen absolute waarheid kunnen koppelen aan Sandels kritiek op neutraliteit, specifiek door te argumenteren dat neutraliteit burgerzin ondermijnt of dat opvattingen over rechtvaardigheid verbonden zijn met opvattingen over het goede leven. Waar op letten: Let erop dat je een duidelijk argument geeft dat de aansluiting tussen GrondFest en Sandel expliciet maakt, waarbij je de kern van Sandels kritiek op neutraliteit (ondermijning van burgerzin/betrokkenheid, zoektocht naar gezamenlijke waarden) verbindt met de dialoog- en acceptatiehouding van GrondFest. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Mill over vrijheid van meningsuiting en communicatieregels (2 punten) GrondFest heeft, om de democratie te bevorderen, ook regels voor de communicatie op hun eigen sociale kanalen. tekst 3 GrondFest tolereert op de sociale kanalen geen: 1 Grof taalgebruik, kwetsende scheldwoorden of het uitschelden van personen. 2 Racisme, seksisme, homofobie en andere vormen van haatzaaien of bijdragen die zo kunnen worden geïnterpreteerd. [...]. 3 Het niet onderbouwd diskwalificeren van andere meningen of belachelijk maken van een standpunt. bron: grondfest.com/grondhouding Volgens Mill is volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie. Hij geeft hier vier redenen voor. Daarnaast geeft hij twee redenen waarom het uiten van meningen die als kwetsend worden ervaren niet verboden moet worden. 2p 11 Leg uit in welk opzicht Mill zich niet in de regels voor communicatie in tekst 3 zou kunnen vinden, met: – een van de vier redenen van Mill dat volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie is, en – een van Mills redenen dat het uiten van meningen die als kwetsend worden ervaren niet verboden moet worden. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom Mill zich niet zou kunnen vinden in de communicatieregels van GrondFest, door twee specifieke redenen van Mill te gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de vier redenen van Mill voor volledige vrijheid van meningsuiting kennen, en zijn twee redenen waarom kwetsende meningen niet verboden moeten worden, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet Mills filosofie over vrijheid van meningsuiting kunnen toepassen op de concrete communicatieregels van GrondFest in tekst 3 en uitleggen waarom er een discrepantie is. Waar op letten: Let erop dat je zowel een van de vier algemene redenen van Mill voor vrijheid van meningsuiting als een van zijn twee specifieke redenen tegen het verbieden van kwetsende meningen gebruikt, en deze duidelijk koppelt aan de regels van GrondFest. Kernbegrippen: vrijheid van meningsuiting, feilbaarheid van de mens, gevaar van dogmatisme, waarde van discussie, maatschappelijk welzijn Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – Gutmann en democratisch onderwijs via GrondFest (1 punt) De doelstelling van GrondFest is om ruimte te bieden aan een democratische cultuur en om mensen samen te laten bouwen aan een open samenleving. Scholieren zouden kunnen deelnemen aan GrondFest. Amy Gutmann is voorstander van onderwijs voor democratie. 1p 12 Leg uit dat deelname door scholieren aan GrondFest aansluit bij Gutmanns opvatting over onderwijs voor democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe deelname van scholieren aan GrondFest aansluit bij de opvatting van Amy Gutmann over onderwijs voor democratie. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Amy Gutmann over onderwijs voor democratie kennen, specifiek gericht op het aanleren van democratische vaardigheden en het actief meedenken over de samenleving. Wat moet je kunnen: Je moet de doelstellingen van GrondFest kunnen koppelen aan de kernprincipes van Gutmanns opvatting over onderwijs voor democratie, zoals het aanleren van democratische vaardigheden. Waar op letten: Let erop dat je specifiek uitlegt welke democratische vaardigheden scholieren kunnen aanleren door deelname aan GrondFest, en hoe dit direct aansluit bij Gutmanns idee dat scholen leerlingen moeten aanmoedigen om actief mee te denken en te spreken, zoals vermeld in het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 13 – Friedman over overheidsrol in onderwijs en GrondFest (2 punten) De overheid zou scholieren kunnen verplichten om voor burgerschapsonderwijs naar GrondFest te gaan. Milton Friedman vindt dat de overheid vanuit democratisch burgerschap eisen mag stellen aan onderwijs. 2p 13 Leg deze opvatting van Friedman uit. Geef vervolgens met deze opvatting van Friedman een argument tegen een door de overheid verplichte deelname van scholieren aan GrondFest. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het uitleggen van Friedmans opvatting over de rol van de overheid in onderwijs en het toepassen van deze opvatting om een argument te formuleren tegen verplichte deelname aan GrondFest. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Milton Friedman over de rol van de overheid in democratisch burgerschap en onderwijs kennen, specifiek dat democratie geletterdheid, kennis en gedeelde waarden vereist, en dat de overheid wel eisen mag stellen aan de kwaliteit, maar niet de inhoud van onderwijs mag bepalen om indoctrinatie te voorkomen. Wat moet je kunnen: Je moet Friedmans opvatting over de rol van de overheid in onderwijs kunnen uitleggen en vervolgens deze opvatting kunnen toepassen om een argument te formuleren tegen een door de overheid verplichte deelname van scholieren aan GrondFest. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen de twee delen van de vraag: eerst de uitleg van Friedmans opvatting en daarna het argument tegen GrondFest, waarbij je expliciet Friedmans ideeën gebruikt. Een veelvoorkomende valkuil is het niet expliciet koppelen van het argument tegen GrondFest aan Friedmans specifieke opvatting over het tegengaan van indoctrinatie en de beperkte rol van de overheid in de inhoud van onderwijs. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Tocqueville: Zachtmoedig Despotisme vs. Fascisme (2 punten) Opgave 3 De fascistische uitdaging aan de democratie Het fascisme was een politieke beweging, die aan het begin van de twintigste eeuw ontstond in Italië. Mussolini, de leider van de fascistische beweging, trok alle macht naar zich toe en dwong gehoorzaamheid af. Hij liet tegenstanders opsluiten en vermoorden en verbood alle andere partijen. Zo wierp hij met geweld de jonge Italiaanse democratie omver en vestigde een dictatuur. Alexis de Tocqueville wijst op het gevaar van zachtmoedig despotisme. 2p 14 Leg uit dat volgens Tocqueville in een democratie zachtmoedig despotisme kan ontstaan. Leg vervolgens het verschil uit tussen zachtmoedig despotisme en het fascisme. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van het ontstaan van zachtmoedig despotisme in een democratie volgens Tocqueville, en een vergelijking hiervan met fascisme. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Alexis de Tocqueville over zachtmoedig despotisme kennen, inclusief de rol van individualisme en de toenemende macht van de staat, en de kenmerken van fascisme zoals beschreven in de vraagtekst (Mussolini, geweld, onderdrukking). Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe zachtmoedig despotisme ontstaat volgens Tocqueville en vervolgens het verschil tussen zachtmoedig despotisme en fascisme kunnen uitleggen op basis van hun aard (verzorgend vs. onderdrukkend) en grondslagen (gelijkheid/individualisme vs. ongelijkheid/gehoorzaamheid). Waar op letten: Let erop dat je duidelijk het verschil uitlegt tussen de 'verzorgende' aard van zachtmoedig despotisme en de 'onderdrukkende' aard van fascisme, en dat je de rol van individualisme als oorzaak van zachtmoedig despotisme benoemt, zoals aangegeven in het CV. Kernbegrippen: zachtmoedig despotisme, individualisme, fascisme, democratie, staat Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Mill en kritiek op fascisme (1 punt) tekst 4 Het fascisme is een veel betere vorm van staatsbestuur dan de democratie. Goedkoper, sneller, efficiënter [...] Om te besturen heb je iemand nodig die vastberaden handelt en absoluut niet aarzelt om zijn mensen met zich mee te slepen, waarbij hij eventuele obstakels uit de weg ruimt met alle middelen die hij tot zijn beschikking heeft. [...] Het is veel efficiënter om alle macht te bundelen in handen van een sterke man die weet wat er moet gebeuren dan om een zwak bestuur voortdurend te laten kletsen over niks. bron: Michela Murgia, Fascist worden, 2020 De fictieve voorstander van het fascisme wijst op een gebrek aan daadkracht in een democratie. Een krachtige fascistische leider zou dat gebrek oplossen. John Stuart Mill heeft kritiek op een regering van een goede despoot. 1p 15 Leg uit dat Mills kritiek op een regering van een goede despoot ook van toepassing is op het pleidooi voor fascisme in tekst 4. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe de kritiek van John Stuart Mill op een regering van een goede despoot ook van toepassing is op het pleidooi voor fascisme in tekst 4. Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van John Stuart Mill op een regering van een goede despoot kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord, en de argumenten voor fascisme in tekst 4. Wat moet je kunnen: Je moet de kritiek van Mill op een goede despoot kunnen koppelen aan en toepassen op de argumenten voor fascisme in tekst 4, specifiek de suggestie van een 'sterke man' die 'precies weet wat er moet gebeuren'. Waar op letten: Let erop dat je specifiek de kritiek van Mill op de 'goede despoot' (niet alwetend zijn of het begrenzen van de capaciteiten van de bevolking) verbindt met de kenmerken van de fascistische leider in tekst 4, en niet alleen een algemene kritiek op dictatuur geeft. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Plato over democratie, vrijheid en gelijkheid (2 punten) Volgens de fictieve voorstander van het fascisme is een ander argument tegen democratie dat een democratie leidt tot onvrede. tekst 5 In een democratie is het volk mondig, de mensen eisen dat er naar ze geluisterd wordt, ze protesteren tegen besluiten die ze niet bevallen, ze hebben geen respect voor autoriteit, ze demonstreren en klagen, ze zijn niet dankbaar, noch gehoorzaam. bron: Michela Murgia, Fascist worden, 2020 In Het bestel geeft Plato een aantal voorbeelden van hoe een democratie ten onder zal gaan. Bijvoorbeeld, jongeren zullen zich in een democratie niet de mindere voelen van ouderen. 2p 16 Leg uit dat volgens Plato een democratie ten onder zal gaan, met: − tekst 5 en het begrip 'vrijheid', − tekst 5 en het begrip 'gelijkheid'. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe volgens Plato een democratie ten onder zal gaan, door tekst 5 te koppelen aan de begrippen 'vrijheid' en 'gelijkheid'. Wat moet je kennen: Je moet de visie van Plato op het ten onder gaan van een democratie kennen, specifiek in relatie tot de begrippen 'vrijheid' en 'gelijkheid'. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'vrijheid' en 'gelijkheid' kunnen toepassen op de kenmerken van democratische burgers zoals beschreven in tekst 5, en dit kunnen uitleggen vanuit het perspectief van Plato's theorie over het verval van democratie. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg specifiek koppelt aan zowel de inhoud van tekst 5 als aan de begrippen 'vrijheid' en 'gelijkheid' afzonderlijk, zoals gevraagd in de twee deelvragen van het CV-antwoord. Een veelvoorkomende fout is het niet expliciet maken van de link tussen Plato's ideeën en de specifieke voorbeelden uit tekst 5. Kernbegrippen: vrijheid, gelijkheid, democratie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 17 – Nozick over democratie en vrijheid (1 punt) Zowel Robert Nozick als Robert Dahl vindt dat democratie geen volledige individuele vrijheid kan bieden. Ze verschillen van mening of dit een fundamenteel probleem voor de democratie is. 1p 17 Leg Nozicks opvatting uit dat democratie niet leidt tot vrijheid. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Robert Nozicks opvatting dat democratie niet leidt tot individuele vrijheid. Wat moet je kennen: Je moet de specifieke kritiek van Robert Nozick op democratie kennen, namelijk dat het een vorm van tirannie of slavernij is. Wat moet je kunnen: Je moet Nozicks opvatting kunnen uitleggen dat democratie niet leidt tot vrijheid door te benoemen dat een meerderheid de macht heeft over het leven van de burger. Waar op letten: Let erop dat je specifiek de redenatie van Nozick uitlegt, namelijk dat de meerderheid de macht heeft over de burger, wat hij als tirannie of slavernij beschouwt, en niet een algemene kritiek op democratie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 18 – Democratie, vrijheid en Dahl (4 punten) Zowel Robert Nozick als Robert Dahl vindt dat democratie geen volledige individuele vrijheid kan bieden. Ze verschillen van mening of dit een fundamenteel probleem voor de democratie is. 4p 18 Beargumenteer of jij het eens bent met de opvatting dat democratie niet tot vrijheid leidt, met: − een van Dahls voordelen van democratie, − het begrip 'positieve vrijheid', − het begrip 'negatieve vrijheid', en − tekst 6. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een beargumenteerd standpunt over de stelling dat democratie niet tot vrijheid leidt, waarbij je een voordeel van Dahl, positieve vrijheid, negatieve vrijheid en tekst 6 moet gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'positieve vrijheid' en 'negatieve vrijheid' kennen, evenals een van de voordelen van democratie volgens Robert Dahl, en de inhoud van tekst 6. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'positieve vrijheid' en 'negatieve vrijheid' kunnen toepassen, een voordeel van Dahl kunnen koppelen aan je argumentatie, en de inhoud van tekst 6 kunnen gebruiken om je standpunt te beargumenteren over de relatie tussen democratie en vrijheid. Waar op letten: Let erop dat je alle vier de gevraagde elementen (Dahls voordeel, positieve vrijheid, negatieve vrijheid en tekst 6) expliciet en correct in je argumentatie verwerkt, en dat je argumentatie consistent is met je gekozen standpunt over de stelling dat democratie niet tot vrijheid leidt. Kernbegrippen: positieve vrijheid, negatieve vrijheid, democratie, Robert Dahl Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/18 ## Vraag 19 – Parekh over vrijheid van meningsuiting en belediging (3 punten) Volgens Murgia hoeft het fascisme geen instituten omver te werpen om weer de macht te krijgen. Het kan de democratie van binnenuit aantasten. Bijvoorbeeld door het beïnvloeden van taal. De fictieve voorstander van het fascisme legt dit uit: tekst 7 De vijand [moet] worden aangeduid met ontsierende en liefst ontmenselijkende termen [...] Heel geschikt zijn termen als parasiet, ezel, worm, haai, teef, aasgier, varken, rat, orang-oetan, kakkerlak. [...] Mocht er verontwaardiging rijzen, dan hoef je alleen maar te antwoorden dat het een grapje was en dat dergelijk taalgebruik past binnen het recht op vrije meningsuiting. In een democratie is daarmee meestal de kous af. Intussen heeft iedereen wel die verminkte naam [...] in zijn hoofd zitten en is degene die tot gisteren nog een respectabele tegenstander leek nu verworden tot een onderwerp van spot, minachting en haat. Met andere woorden, een echte vijand. bron: Michela Murgia, Fascist worden, 2020 Bhikhu Parekh vindt dat de vrijheid van meningsuiting beperkt moet worden. 3p 19 Leg met een voorbeeld uit tekst 7 uit: − Parekhs onderscheid tussen kritiek en belediging, − een van Parekhs redenen dat traditionele argumenten voor vrijheid van meningsuiting ontoereikend zijn, en − Parekhs opvatting dat belediging moet worden tegengegaan. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van drie specifieke opvattingen van Parekh over vrijheid van meningsuiting en belediging, telkens met een voorbeeld uit tekst 7. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Bhikhu Parekh kennen over het onderscheid tussen kritiek en belediging, zijn kritiek op traditionele argumenten voor vrijheid van meningsuiting, en zijn standpunt over het tegengaan van belediging. Wat moet je kunnen: Je moet de opvattingen van Parekh kunnen uitleggen en deze kunnen toepassen door concrete voorbeelden uit tekst 7 te koppelen aan elk van zijn standpunten. Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de drie gevraagde onderdelen (onderscheid kritiek/belediging, ontoereikendheid traditionele argumenten, tegengaan belediging) een specifiek voorbeeld uit tekst 7 gebruikt. Het ontbreken van een voorbeeld of een incorrect voorbeeld leidt tot puntverlies. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Biesta over democratie, onderwijs en politiek existeren (3 punten) Een andere stelling van de fictieve voorstander van het fascisme is dat democratisch onderwijs een vorm van indoctrinatie is. Die indoctrinatie bestaat volgens de fictieve voorstander van het fascisme uit de erkenning van rechten voor minderheden en de gelijkheid van mannen en vrouwen. Volgens Gert Biesta kan het onderwijs niet alleen verantwoordelijk gehouden worden voor burgerschap in een democratie. 3p 20 Leg deze opvatting van Biesta uit. Leg vervolgens uit dat Biesta kritiek heeft op een individualistische visie op democratie. Leg tot slot uit dat politiek existeren volgens Biesta tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid in staat. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van drie specifieke opvattingen van Gert Biesta over de verantwoordelijkheid van onderwijs voor burgerschap, zijn kritiek op een individualistische visie op democratie, en de positie van politiek existeren tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Gert Biesta kennen over de verantwoordelijkheid van het onderwijs voor burgerschap, zijn kritiek op een individualistische visie op democratie, en zijn concept van politiek existeren in relatie tot indoctrinatie en vrijblijvendheid, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet de drie genoemde opvattingen van Biesta kunnen uitleggen en met elkaar in verband kunnen brengen, waarbij je de nuances tussen 'indoctrinatie' en 'vrijblijvendheid' en het belang van 'pluraliteit' correct toepast. Waar op letten: Let erop dat je de drie onderdelen van de vraag (verantwoordelijkheid onderwijs, kritiek individualistische visie, politiek existeren) afzonderlijk en volledig uitlegt, zoals gespecificeerd in de drie punten van het CV-antwoord, om puntverlies te voorkomen. Zorg ervoor dat je de rol van de samenleving als geheel benadrukt bij de verantwoordelijkheid voor democratie en dat je 'pluraliteit' correct koppelt aan Biesta's kritiek op een individualistische visie op democratie. Kernbegrippen: burgerschap, democratie, pluraliteit, politiek existeren, indoctrinatie, vrijblijvendheid Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – Deliberatief model en 'no platform'-principe (2 punten) Tegenstanders van het fascisme vinden dat het fascisme wezenlijk verschilt van andere vormen van politiek. Fascisten zouden niet geïnteresseerd zijn in de uitwisseling van ideeën, maar vooral in het promoten van fascistische denkbeelden en het creëren van ophef. Pogingen tot een redelijk debat werken daarom in het voordeel van het fascisme en zorgen alleen maar voor meer media-aandacht. Daarom pleiten tegenstanders voor het 'no platform'-principe: fascistische ideeën moeten geen platform krijgen in de media en mensen met fascistische ideeën moeten worden uitgesloten van het publieke debat. Het deliberatieve model van democratie vat democratie op als een gesprek of deliberatie. Dat heeft volgens voorstanders vier voordelen. 2p 21 Geef met een van de voordelen van het deliberatieve model van democratie een argument voor het 'no platform'-principe. Geef vervolgens met een ander voordeel van het deliberatieve model van democratie een argument tegen het 'no platform'-principe. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het toepassen van twee verschillende voordelen van het deliberatieve model van democratie om argumenten voor én tegen het 'no platform'-principe te formuleren. Wat moet je kennen: Je moet de voordelen van het deliberatieve model van democratie kennen, zoals genoemd in het CV: 'deliberatie zorgt voor nieuwe oplossingen', 'het drukt respect uit voor de minderheid', 'er is sprake van een redelijk meningsverschil', en 'het drukt respect uit voor de medeburger'. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om twee verschillende voordelen van het deliberatieve model van democratie te koppelen aan het 'no platform'-principe, door één voordeel te gebruiken als argument vóór en een ander voordeel als argument tégen dit principe. Waar op letten: Let erop dat je voor het argument vóór en het argument tégen het 'no platform'-principe twee *verschillende* voordelen van het deliberatieve model van democratie gebruikt, zoals expliciet gevraagd in de vraagtekst ('met een van de voordelen' en 'met een *ander* voordeel'). Kernbegrippen: deliberatief model van democratie, 'no platform'-principe Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/21 ## Vraag 22 – Van den Bergh en het 'no platform'-principe (1 punt) Hans Kelsen en George van den Bergh onderzoeken allebei de vraag of een verbod op antidemocratische partijen past binnen een democratie. 1p 22 Leg uit dat het 'no platform'-principe aansluit bij Van den Berghs opvatting over een partijverbod. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe het 'no platform'-principe aansluit bij de opvatting van George van den Bergh over een partijverbod. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van George van den Bergh over een partijverbod kennen, specifiek de grens van de vrijheid van overtuigingen en de bereidheid tot gedachtewisseling, zoals genoemd in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Van den Bergh kunnen koppelen aan en uitleggen in relatie tot het 'no platform'-principe, door de overeenkomst tussen beide te benoemen. Waar op letten: Let erop dat je de kern van Van den Berghs opvatting, namelijk dat de grens van vrijheid van overtuigingen ligt in de bereidheid tot gedachtewisseling, duidelijk verbindt met de uitsluiting van groepen die niet bereid zijn tot deze gedachtewisseling, zoals het 'no platform'-principe voorstelt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 23 – Kelsen en het 'no platform'-principe (1 punt) Hans Kelsen en George van den Bergh onderzoeken allebei de vraag of een verbod op antidemocratische partijen past binnen een democratie. 1p 23 Geef met Kelsens opvatting over een partijverbod een argument tegen het 'no platform'-principe. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument tegen het 'no platform'-principe, gebaseerd op Kelsens opvatting over een partijverbod. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Hans Kelsen over een partijverbod kennen, specifiek dat een democratie ophoudt een democratie te zijn bij een verbod op antidemocratische opvattingen, en het concept van een relativistische wereldbeschouwing in een democratie. Wat moet je kunnen: Je moet Kelsens opvatting over een partijverbod kunnen toepassen om een argument te formuleren tegen het 'no platform'-principe. Waar op letten: Let erop dat je expliciet Kelsens idee gebruikt dat een democratie ophoudt te bestaan als antidemocratische partijen worden verboden, en dit direct koppelt aan het 'no platform'-principe, in plaats van een algemeen argument te geven. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-2/vraag/23 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2024 tijdvak 2 vrijdag 21 juni 13.30 - 16.30 uur filosofie Dit examen bestaat uit 23 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-0311-a-24-2-o ### Pagina 2 Opgave 1 Asterix en Obelix [FIGUUR: Boekomslag met de titel 'Erfenis van Asterix' van René van Royen en Sunnyva van H.] De kleine, slimme Asterix en de grote, sterke Obelix zijn de helden uit de stripreeks Asterix en Obelix. Deze strips spelen in de tijd dat een groot gedeelte van West-Europa wordt overheerst door de Romeinen. Het fictieve dorpje van Asterix en Obelix houdt dapper stand tegen de Romeinse overheersing. De bewoners hebben hun eigen democratische organisatie. Belangrijke beslissingen in het algemeen belang van de dorpsbewoners worden gezamenlijk genomen op een vergadering waar iedereen zijn zegje kan doen. Op basis van alle meningen zoeken de dorpsbewoners naar consensus en nemen ze gezamenlijk een besluit dat geldt als wet voor iedereen. Volgens Jean-Jacques Rousseau is het vaststellen van de algemene wil de juiste manier om vrijheid en gelijkheid met elkaar te verzoenen. Leg uit dat bij het vaststellen van de algemene wil in het dorp van Asterix vrijheid en gelijkheid met elkaar worden verzoend. 1p 1 In een van de verhalen moet een besluit worden genomen over het openen van nieuwe winkels. Er zijn namelijk plotseling veel Romeinen die in het dorp boodschappen komen doen. Tijdens een vergadering blijken alle dorpsbewoners het in het algemeen belang te vinden om nieuwe winkels te mogen openen, zodat ze geld kunnen verdienen aan de Romeinen. Rousseaus directe democratie gaat uit van uniformiteit. Leg met de vergadering over het openen van nieuwe winkels uit wat Rousseau bedoelt met 'uniformiteit'. 1p 2 Naarmate er meer winkels in het dorp worden geopend, neemt de onrust toe. Veel bewoners zijn namelijk tegen het openen van viswinkels. Er wordt een nieuwe vergadering gehouden over de situatie. De redenering van veel dorpsbewoners luidt: ‘Viswinkels stinken en als er naast mijn winkel een nieuwe viswinkel komt, dan lopen mijn klanten weg en verdien ik niks.’ ledereen roept door elkaar en de gemoederen lopen hoog op over de vraag of het mogen openen van nieuwe winkels ook betekent dat je een stinkende viswinkel mag beginnen. In Robert Dahls analyse van Plato ontbreekt het gewone mensen aan drie deugden of vermogens. Beargumenteer voor twee van deze vermogens of gewone mensen die volgens jou hebben. Gebruik bij beide vermogens het voorbeeld van het openen van nieuwe viswinkels. 2p 3 HA-0311-a-24-2-o 2 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 3 4p 4 Stel, na hevige discussie komt de vergadering tot het gezamenlijke besluit dat het openen van alle soorten winkels is toegestaan, behalve het openen van een viswinkel. De reden is dat dit in de toekomst tot de minste irritatie zal leiden. Volgens John Stuart Mill neemt de rationaliteit van beslissingen toe door de vrijheid van meningsuiting. Leg deze opvatting van Mill uit met: - zijn kritiek op een regering van experts, en - zijn opvatting over ongelijk stemrecht. Geef vervolgens een argument voor Mills opvatting dat de rationaliteit van beslissingen toeneemt door vrijheid van meningsuiting. Gebruik daarbij: - het voorbeeld van de vergadering over de viswinkels, en - het begrippenpaar 'gevoel en verstand'. Asterix en Obelix zijn Galliërs, oorspronkelijke bewoners van West- Europa. In het boek De erfenis van Asterix beschrijven twee docenten van de Universiteit van Amsterdam de gewoonten en gebruiken van de Galliërs. Over de democratie van de Galliërs schrijven zij: tekst 1 Organiseren is een zaak van iedereen en van geheimzinnigheid of afspraken achter de schermen houdt niemand. bron: René van Royen en Sunnyva van der Vegt, De erfenis van Asterix, 2003 2p 5 Ga uit van de volgende definitie van democratie: 'een staatsvorm waarin organiseren een zaak is van iedereen'. Geef bij deze definitie van democratie een vooronderstelling. Beargumenteer vervolgens of volgens jou de stelling 'van geheimzinnigheid of afspraken achter de schermen houdt niemand' een implicatie is van deze definitie. HA-0311-a-24-2-0 3 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 4 Een andere kwestie die de schrijvers van *De erfenis van Asterix* belichten is die van culturele diversiteit. In de strips dragen de Galliërs broeken en de Romeinen toga's, een soort lange jurken. Dit was ook in werkelijkheid zo. Galliërs en Romeinen leefden op steeds meer plekken samen in het Romeinse Rijk. Zo reisden Galliërs bijvoorbeeld naar Rome, waar ze dan in hun broeken probeerden om werk te vinden tussen de Romeinen in toga's. Niet alle Romeinen waren hiervan gediend en de Romeinse machthebbers namen wetten aan die het dragen van broeken in de straten van Rome verboden. Het Romeinse Rijk was in die tijd geen democratie maar een keizerrijk waarin de keizer de macht had. 2p 6 Geef een argument **voor** de opvatting dat er in een democratie meer ruimte is voor culturele diversiteit dan in een keizerrijk. Gebruik daarbij: – de begrippen ‘eenheid’ en ‘verscheidenheid’, en – het voorbeeld van de wet over broeken dragen. HA-0311-a-24-2-o 4 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 5 Opgave 2 GrondFest [FIGUUR: Logo van GrondFest met diverse symbolen die samen een cirkel vormen.] GrondFest is een festival voor de democratie. De organisatoren vinden het zorgelijk dat we in een tijd leven waarin de democratische cultuur wereldwijd onder druk staat en niet iedereen het belang van democratie vanzelfsprekend vindt. Met het festival willen ze stimuleren dat zoveel mogelijk mensen meehelpen met het bouwen aan een open samenleving en een open democratie. Dat willen ze doen door op het festival zoveel mogelijk mensen samen te brengen, van jong tot oud, van links tot rechts, met verschillende meningen en achtergronden en vanuit alle hoeken van onze samenleving. GrondFest is een festival om te experimenteren met ideeën over democratie en met manieren waarop mensen kunnen samenleven, juist ook voor wie zich in het dagelijks leven niet met democratie bezighoudt. 2p 7 Volgens John Stuart Mill is het goed om je in te zetten voor democratie. Leg uit wat het verband is tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme. Leg vervolgens met dit verband uit dat Mill voorstander zou kunnen zijn van GrondFest. GrondFest wil door mensen met verschillende meningen in discussie te laten gaan, bijdragen aan begrip voor elkaar en het vinden van een algemene wil. Joseph Schumpeter ziet democratie daarentegen als een markt. Volgens hem neemt de rationaliteit van gewone mensen in hun rol als burger af ten opzichte van hun alledaagse rationaliteit. 2p 8 Leg uit dat GrondFest volgens Schumpeters opvatting van democratie niet bijdraagt aan democratie, met: een van Schumpeters redenen dat de rationaliteit van mensen in hun rol als burger afneemt, en het voordeel van het model van democratie als markt dat competitie bepaalt welke leider geaccepteerd wordt. HA-0311-a-24-2-o 5 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 6 Omdat de democratie wereldwijd onder druk staat, wil GrondFest ruimte bieden aan een democratische cultuur. Onderdeel van een democratische cultuur is hoe je op een goede manier met culturele diversiteit omgaat. Daarom besteedt GrondFest aandacht aan de kloof tussen mensen met verschillende overtuigingen. Overtuigingen kunnen gebaseerd zijn op verschillende bronnen, zoals geloof, wetenschap of sociale media. Om recht te doen aan deze verschillende overtuigingen en bronnen, vindt GrondFest elkaar respecteren belangrijk: tekst 2 [FIGUUR: een kader met daarin vier bullet points die de elementen van GrondFest beschrijven: Meedoen, Leren, Ontmoeten, Delen. Er is ook een bronvermelding.] We zijn een festival waarbij de volgende elementen centraal staan: Meedoen: jouw inbreng doet ertoe en kan het verschil maken. Het maakt niet uit wat je achtergrond is, iedere stem telt. Leren: leer over de aspecten van de democratie en over hoe wij daar een rol in spelen, maar leer vooral ook van andere bezoekers en deelnemers. Ontmoeten: ontmoet gelijkgestemden, maar juist ook mensen die je anders niet spreekt en die misschien wel een andere mening hebben. Delen: deel jouw mening of kennis en neem kennis van de informatie, standpunten en meningen van anderen. bron: grondfest.com/over-grondfest Ook volgens Paul Cliteur vormt culturele diversiteit een uitdaging voor de democratie. Deze uitdaging moet volgens hem worden opgelost met de invoering van een lekenstaat. Cliteur verdedigt zich tegen drie bezwaren bij het idee van de lekenstaat. 3p 9 Geef een van deze drie bezwaren weer. Geef vervolgens Cliteurs verdediging tegen dit bezwaar weer. Beargumenteer tot slot wat volgens jou de beste oplossing is voor de uitdaging van culturele diversiteit: de lekenstaat of de regels van GrondFest. GrondFest vindt dat je altijd met elkaar in gesprek moet kunnen gaan. Je moet je standpunten onderbouwen zodat er ruimte is voor gesprek, je moet elkaar de mogelijkheid geven om argumenten toe te lichten en je moet naar elkaar luisteren zodat je argumenten kunt afwegen. Volgens GrondFest moet je de volgende basishouding aannemen: accepteren dat er geen absolute waarheid is, ongeacht of je gelijk hebt gekregen of niet. Michael Sandel heeft de opvatting dat neutraliteit in een democratie onwenselijk is. 1p 10 Geef een argument dat de basishouding van GrondFest aansluit bij deze opvatting van Sandel. HA-0311-a-24-2-o 6 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 7 GrondFest heeft, om de democratie te bevorderen, ook regels voor de communicatie op hun eigen sociale kanalen: tekst 3 GrondFest tolereert op de sociale kanalen geen: 1 Grof taalgebruik, kwetsende scheldwoorden of het uitschelden van personen. 2 Racisme, seksisme, homofobie en andere vormen van haatzaaien of bijdragen die zo kunnen worden geinterpreteerd. [...] 3 Het niet onderbouwd diskwalificeren van andere meningen of belachelijk maken van een standpunt. bron: grondfest.com/grondhouding Volgens Mill is volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie. Hij geeft hier vier redenen voor. Daarnaast geeft hij twee redenen waarom het uiten van meningen die als kwetsend worden ervaren niet verboden moet worden. 2p 11 Leg uit in welk opzicht Mill zich niet in de regels voor communicatie in tekst 3 zou kunnen vinden, met: een van de vier redenen van Mill dat volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie is, en een van Mills redenen dat het uiten van meningen die als kwetsend worden ervaren niet verboden moet worden. De doelstelling van GrondFest is om ruimte te bieden aan een democratische cultuur en om mensen samen te laten bouwen aan een open samenleving. Scholieren zouden kunnen deelnemen aan GrondFest. 1p 12 Leg uit dat deelnams door scholieren aan GrondFest aansluit bij Amy Gutmann is voorstander van onderwijs door democratie. Gutmanns opvatting over onderwijs door democratie. De overheid zou scholieren kunnen verplichten om voor burgerschapsonderwijs naar GrondFest te gaan. Milton Friedman vindt dat de overheid vanuit democratisch burgerschap eisen mag stellen aan onderwijs. 2p 13 Leg deze opvatting van Friedman uit. Geef vervolgens met deze opvatting van Friedman een argument tegen een door de overheid verplichte deelname van scholieren aan GrondFest. HA-0311-a-24-2-0 7/11 lees verder ### Pagina 8 Opgave 3 De fascistische uitdaging aan de democratie Het fascisme was een politieke beweging, die aan het begin van de twintigste eeuw ontstond in Italië. Mussolini, de leider van de fascistische beweging, trok alle macht naar zich toe en dwong gehoorzaamheid af. Hij liet tegenstanders opsluiten en vermoorden en verbood alle andere partijen. Zo wierp hij met geweld de jonge Italiaanse democratie omver en vestigde een dictatuur. Alexis de Tocqueville wijst op het gevaar van zachtmoedig despotisme. Leg uit dat volgens Tocqueville in een democratie zachtmoedig despotisme kan ontstaan. Leg vervolgens het verschil uit tussen zachtmoedig despotisme en het fascisme. De Italiaanse politiek activiste Michela Murgia stelt dat het fascisme een blijvend gevaar vormt voor de democratie. Haar boek Fascist worden is een gedachte-experiment. Daarin laat zij een fictieve voorstander van het fascisme verschillende argumenten voor het fascisme geven. Haar doel is om juist daardoor de democratie weerbaarder te maken tegen fascistische argumenten. De fictieve voorstander van het fascisme zegt: tekst 4 Het fascisme is een veel betere vorm van staatsbestuur dan de democratie. Goedkoper, sneller, efficiënter [. .. ] Om te besturen heb je iemand nodig die vastberaden handelt en absoluut niet aarzelt om zijn mensen met zich mee te slepen, waarbij hij eventuele obstakels uit de weg ruimt met alle middelen die hij tot zijn beschikking heeft. [...] Het is veel efficiënter om alle macht te bundelen in handen van een sterke man die weet wat er moet gebeuren dan om een zwak bestuur voortdurend te laten kletsen over niks. bron: Michela Murgia, Fascist worden, 2020 De fictieve voorstander van het fascisme wijst op een gebrek aan daadkracht in een democratie. Een krachtige fascistische leider zou dat gebrek oplossen. John Stuart Mill heeft kritiek op een regering van een goede despoot. Leg uit dat Mills kritiek op een regering van een goede despoot ook van toepassing is op het pleidooi voor fascisme in tekst 4. HA-0311-a-24-2-0 8 / 11 ### Pagina 9 Dit document is een opgavenpagina van een examen. Het bevat drie teksten (tekst 5 en tekst 6, en een ongenummerd stuk onderaan) die de studenten moeten analyseren en waarop ze vragen moeten beantwoorden. Tekst 5, afkomstig van Michela Murgia, beschrijft hoe in een democratie mensen protest aantekenen tegen besluiten die ze niet bevallen, en geen respect hebben voor autoriteit. Een fictieve voorstander van fascisme stelt dat dit leidt tot onvrede. Tekst 6, een fragment van 'decorrespondent.nl', bekritiseert de overdaad aan keuzes in democratieën, vergelijkbaar met het kiezen van pindakaas. Er is een vraag (vraag 16) die vraagt om de relatie tussen democratie en de begrippen 'vrijheid' en 'gelijkheid' uit te leggen, verwijzend naar Plato en tekst 5. Verderop wordt gevraagd om Nozicks opvatting over democratie en vrijheid te leggen (vraag 17) en te beargumenteren of democratie wel of niet tot vrijheid leidt, met verwijzing naar Dahl, 'positieve vrijheid', 'negatieve vrijheid' en tekst 6 (vraag 18). Er zijn geen grafieken of tabellen, maar er wordt wel gevraagd om concepten als democratie, fascisme, vrijheid (positief/negatief) en gelijkheid te analyseren. ### Pagina 10 Volgens Murgia hoeft het fascisme geen instituten omver te werpen om weer de macht te krijgen. Het kan de democratie van binnenuit aantasten. Bijvoorbeeld door het beïnvloeden van taal. De fictieve voorstander van het fascisme legt dit uit: tekst 7 De vijand [moet] worden aangeduid met ontsierende en liefst ontmenselijkende termen [...] Heel geschikt zijn termen als parasiet, ezel, worm, haai, teef, aasgier, varken, rat, oranje-oetan, kakkerlak. [...] Mocht er verontwaardiging rijzen, dan hoef je alleen maar te antwoorden dat het een grapje was en dat dergelijk taalgebruik past binnen het recht op vrije meningsuiting. In een democratie is daarmee meestal de kous af. Intussen heeft iedereen wel die verminkte naam [...] in zijn hoofd zitten en is degene die tot gisteren nog een respectabele tegenstander leek nu verwoven tot een onderwerp van spot, minachting en haat. Met andere woorden, een echte vijand. bron: Michela Murgia, Fascist worden, 2020 4p 19 Bhikhu Parekh vindt dat de vrijheid van meningsuiting beperkt moet worden. Leg met een voorbeeld uit tekst 7 uit: – Parekhs onderscheid tussen kritiek en belediging. – een van Parekhs redenen dat traditionele argumenten voor vrijheid van meningsuiting ontoereikend zijn, en – Parekhs opvatting dat belediging moet worden tegengegaan. Een andere stelling van de fictieve voorstander van het fascisme is dat democratisch onderwijs een vorm van indoctrinatie is. Die indoctrinatie bestaat volgens de fictieve voorstander van het fascisme uit de erkenning van rechten voor minderheden en de gelijkheid van mannen en vrouwen. Volgens Gert Biesta kan het onderwijs niet alleen verantwoordelijk gehouden worden voor burgerschap in een democratie. 3p 20 Leg deze opvatting van Biesta uit. Leg vervolgens uit dat Biesta kritiek heeft op een individualistische visie op democratie. Leg tot slot uit dat politiekExisteren volgens Biesta tussen indoctrinatie en vrijblijvendheid in staat. HA-0311-a-24-2-0 10 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 Tegenstanders van het fascisme vinden dat het fascisme wezenlijk verschilt van andere vormen van politiek. Fascisten zouden niet geïnteresseerd zijn in de uitwisseling van ideeën, maar vooral in het promoten van fascistische denkbeelden en het creëren van ophef. Pogingen tot een redelijk debat werken daarom in het voordeel van het fascisme en zorgen alleen maar voor meer media-aandacht. Daarom pleiten tegenstanders voor het ‘no platform’-principe: fascistische ideeën moeten geen platform krijgen in de media en mensen met fascistische ideeën moeten worden uitgesloten van het publieke debat. Het deliberatieve model van democratie vat democratie op als een gesprek of deliberatie. Dat heeft volgens voorstanders vier voordelen. 21 Geef met een van de voordelen van het deliberatieve model van democratie een argument voor het ‘no platform’-principe. Geef vervolgens met een ander voordeel van het deliberatieve model van democratie een argument tegen het ‘no platform’-principe. 22 Leg uit dat het ‘no platform’-principe aansluit bij Van den Berghs opvatting over een partijverbod. 23 Geef met Kelsens opvatting over een partijverbod een argument tegen het ‘no platform’-principe. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-0311-a-24-2-0 11 / 11 einde ■