# Eindexamen Filosofie HAVO 2024 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Onderwijs door democratie in groep 5 (1 punt) Opgave 1 Please vote for me In de documentaire Please vote for me uit 2007 wordt een democratisch experiment in het communistische China gehouden. Voor het eerst in de geschiedenis wordt de klassenvertegenwoordiger van groep 5 van basisschool Evergreen in Wuhan niet aangewezen door de juf, maar gekozen door de klas. Drie kandidaten zijn geselecteerd voor deze invloedrijke positie. Cheng Cheng en Xu Xiaofei nemen het hierbij op tegen de zittende klassenvertegenwoordiger Luo Lei. Door te debatteren en te speechen moeten zij hun klasgenoten zien te overtuigen dat zij de beste persoon zijn voor de positie. Op deze manier maakt de hele klas voor het eerst kennis met democratische verkiezingen. Gutmann pleit voor onderwijs door democratie. 1p 1 Leg met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5 uit wat Gutmann bedoelt met onderwijs door democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Gutmanns concept 'onderwijs door democratie' aan de hand van het voorbeeld van de klassenvertegenwoordigerverkiezing in groep 5. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'onderwijs door democratie' van Gutmann kennen en de betekenis ervan kunnen verbinden met de praktijk van democratische vaardigheden. Wat moet je kunnen: Je moet Gutmanns idee van 'onderwijs door democratie' kunnen uitleggen en toepassen op de specifieke situatie van de verkiezing in groep 5, waarbij je de nadruk legt op het aanleren van democratische vaardigheden zoals debatteren en speechen. Waar op letten: Let erop dat je uitleg van 'onderwijs door democratie' direct gekoppeld is aan de democratische vaardigheden die de leerlingen in groep 5 oefenen, zoals in het openbaar spreken en naar elkaar luisteren, en niet alleen een algemene definitie geeft. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Gutmann over zeggenschap en ouderlijke bemoeienis (2 punten) De ouders van de jonge kandidaten spelen een grote rol tijdens de verkiezingscampagne. Ze dwingen hun kinderen om tot ’s avonds laat te oefenen op hun speeches en de debatten voor te bereiden. Als de kinderen zich vanwege de grote druk uit de verkiezing willen terugtrekken, blijven de ouders op ze inpraten. Amy Gutmann pleit voor gedeelde zeggenschap over onderwijs. Zij geeft verschillende argumenten waarom niet de staat of ouders of onderwijsprofessionals volledige zeggenschap over het onderwijs zouden moeten hebben. 2p 2 Leg Gutmanns argument uit dat ouders geen volledige zeggenschap over het onderwijs moeten hebben. Leg vervolgens uit dat Gutmann geen bezwaar zou hebben tegen de bemoeienis door de ouders in Please vote for me. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Amy Gutmanns argument tegen volledige ouderlijke zeggenschap over onderwijs en een toepassing van haar visie op de ouderlijke bemoeienis in de context van 'Please vote for me'. Wat moet je kennen: Je moet de visie van Amy Gutmann op gedeelde zeggenschap over onderwijs kennen, specifiek haar argument dat ouders geen volledige zeggenschap mogen hebben en de reden waarom zij tolerantie als voorwaarde voor maatschappelijke vrijheid ziet. Wat moet je kunnen: Je moet Gutmanns argument over ouderlijke zeggenschap kunnen uitleggen en vervolgens haar theorie kunnen toepassen op een concrete situatie, zoals de bemoeienis van ouders in 'Please vote for me', om te bepalen of zij hier bezwaar tegen zou hebben. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen het claimen van volledige zeggenschap over de inhoud van het onderwijs (waar Gutmann bezwaar tegen heeft) en het aanmoedigen van kinderen binnen een bredere context (waar Gutmann geen bezwaar tegen heeft, zolang het de tolerantie niet ondermijnt). Kernbegrippen: Amy Gutmann, gedeelde zeggenschap over onderwijs, tolerantie, maatschappelijke vrijheid Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Nozick over democratie en vrijheid (1 punt) Cheng Cheng ontdekt in een gesprek met zijn stiefvader dat hij helemaal niet weet wat democratie betekent. tekst 1 Cheng Cheng: Ik wil de klassenvertegenwoordiger worden, omdat je anderen dan kan vertellen wat ze moeten doen. Wat betekent 'democratie' eigenlijk? Stiefvader: Democratie betekent dat mensen hun eigen meester zijn. bron: Please vote for me, 2007 De stiefvader van Cheng Cheng geeft een definitie van democratie. Robert Nozick en Jean-Jacques Rousseau hebben allebei een andere opvatting van democratie. 1p 3 Geef een argument tegen de definitie van democratie in tekst 1 met Nozicks opvatting van democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument tegen de definitie van democratie in tekst 1, gebaseerd op de opvatting van Robert Nozick. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Robert Nozick over democratie kennen, specifiek zijn kritiek op de vrijheid van het individu binnen een democratie. Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Robert Nozick kunnen toepassen om een argument te formuleren tegen de definitie van democratie zoals gegeven door de stiefvader in tekst 1 ('mensen hun eigen meester zijn'). Waar op letten: Let erop dat je expliciet het argument van Nozick koppelt aan de definitie van de stiefvader en uitlegt waarom Nozick deze definitie zou tegenspreken, met nadruk op het aspect van 'onvrijheid' of 'slavernij' door de meerderheid. Kernbegrippen: democratie, Robert Nozick, vrijheid, slavernij Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Rousseau en de definitie van democratie (1 punt) Cheng Cheng ontdekt in een gesprek met zijn stiefvader dat hij helemaal niet weet wat democratie betekent. tekst 1 Cheng Cheng: Ik wil de klassenvertegenwoordiger worden, omdat je anderen dan kan vertellen wat ze moeten doen. Wat betekent ‘democratie’ eigenlijk? Stiefvader: Democratie betekent dat mensen hun eigen meester zijn. bron: Please vote for me, 2007 De stiefvader van Cheng Cheng geeft een definitie van democratie. Robert Nozick en Jean-Jacques Rousseau hebben allebei een andere opvatting van democratie. 1p 4 Geef een argument voor de definitie van democratie in tekst 1 met Rousseaus opvatting van democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument voor de definitie van democratie uit tekst 1, gebaseerd op de opvatting van Jean-Jacques Rousseau. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van democratie uit tekst 1 kennen ('mensen hun eigen meester zijn') en de opvatting van Jean-Jacques Rousseau over democratie, specifiek zijn idee van de burger die zichzelf de wet stelt in een directe democratie. Wat moet je kunnen: Je moet Rousseaus opvatting van democratie kunnen koppelen aan en gebruiken als argument voor de definitie van democratie in tekst 1. Waar op letten: Let erop dat je specifiek een argument geeft dat de definitie van de stiefvader ('mensen hun eigen meester zijn') ondersteunt met Rousseaus idee van de burger die zichzelf de wet stelt, en niet alleen een algemene uitleg van Rousseau's democratie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Tocqueville: Zelfbestuur tegen gevaren democratie (3 punten) Alexis de Tocqueville wijst op de gevaren van democratie, zoals die van individualisme en zachtmoedig despotisme. Deze gevaren kunnen volgens Tocqueville worden verkleind door zelfbestuur. 3p 5 Leg uit dat tekst 2 een voorbeeld is van wat Tocqueville bedoelt met zelfbestuur. Leg vervolgens uit dat Tocqueville zelfbestuur belangrijk vindt, met: – het gevaar van individualisme, en – het gevaar van zachtmoedig despotisme. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe een specifieke tekst past bij Tocqueville's idee van zelfbestuur en waarom zelfbestuur belangrijk is om individualisme en zachtmoedig despotisme te bestrijden. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'zelfbestuur', 'individualisme' en 'zachtmoedig despotisme' kennen in de context van Alexis de Tocqueville, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe een concreet voorbeeld (tekst 2) past bij Tocqueville's concept van zelfbestuur en vervolgens kunnen uitleggen hoe zelfbestuur de gevaren van individualisme en zachtmoedig despotisme tegengaat, zoals gevraagd in de vraagtekst en gespecificeerd in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de drie onderdelen (tekst 2 als voorbeeld van zelfbestuur, zelfbestuur tegen individualisme, zelfbestuur tegen zachtmoedig despotisme) een aparte en correcte uitleg geeft, zoals gespecificeerd in de drie elementen van het CV-antwoord. Kernbegrippen: zelfbestuur, individualisme, zachtmoedig despotisme Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Biesta en politiek existeren (2 punten) Luo Lei gooit alles in de strijd om zijn positie als klassenvertegenwoordiger te behouden. Hij koopt klasgenoten om en probeert de verkiezing te beïnvloeden door de hele klas te trakteren op een uitje naar de plaatselijke monorail. Tijdens zijn speech belooft hij een betere klassenvertegenwoordiger te zijn en zijn klasgenoten niet langer te slaan. Na afloop deelt hij opnieuw cadeaus uit. Uiteindelijk wint hij met een overtuigende meerderheid. De documentaire eindigt met beelden van Luo Lei die opnieuw met harde hand de klas leidt. Het enige verschil is dat de klas daar dit keer zelf voor gekozen heeft. Het experiment in groep 5 roept de vraag op of jonge kinderen die niet opgegroeid zijn in een democratische cultuur, tot democratie in staat zijn. Volgens Gert Biesta is de hele samenleving verantwoordelijk voor de toekomst van de democratie. 2p 6 Leg uit dat onderwijs volgens Biesta ruimte moet geven aan politiek existeren. Leg vervolgens met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5 uit dat volgens Biesta de verantwoordelijkheid voor politiek existeren niet alleen bij het onderwijs kan liggen. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Biesta's concept 'politiek existeren' in relatie tot onderwijs en de bredere maatschappelijke verantwoordelijkheid, geïllustreerd met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'politiek existeren' van Gert Biesta kennen, inclusief de implicaties voor onderwijs en de bredere maatschappelijke verantwoordelijkheid, zoals beschreven in het Brein-record. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen wat 'politiek existeren' volgens Biesta inhoudt voor het onderwijs en vervolgens met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5 kunnen uitleggen waarom de verantwoordelijkheid voor politiek existeren niet alleen bij het onderwijs kan liggen. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: zowel de uitleg van politiek existeren in het onderwijs als de uitleg waarom de verantwoordelijkheid niet alleen bij het onderwijs ligt, met een duidelijke koppeling aan het voorbeeld van de verkiezing in groep 5. Kernbegrippen: politiek existeren, democratische cultuur Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Democratie en menselijke natuur: Luo Lei en Dahl (2 punten) Met het experiment wil de maker van de documentaire onderzoeken of democratie past bij de menselijke natuur. Volgens Robert Dahl veronderstelt een democratie een democratische cultuur. 2p 7 Beargumenteer of democratie volgens jou past bij de menselijke natuur, met: – het voorbeeld van de verkiezingswinst van Luo Lei, en – Dahls opvatting dat een democratie een democratische cultuur veronderstelt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een beargumenteerde stellingname over de verhouding tussen democratie en de menselijke natuur, specifiek aan de hand van het voorbeeld van Luo Lei en de opvatting van Robert Dahl. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Robert Dahl over een democratische cultuur kennen en het voorbeeld van de verkiezingswinst van Luo Lei kunnen gebruiken in je argumentatie. Wat moet je kunnen: Je moet een argumentatie kunnen opbouwen die de verkiezingswinst van Luo Lei en Dahls opvatting over een democratische cultuur met elkaar verbindt om te beargumenteren of democratie past bij de menselijke natuur. Waar op letten: Let erop dat je zowel het voorbeeld van Luo Lei als Dahls opvatting expliciet en correct betrekt in je argumentatie, en dat je een duidelijke stelling inneemt over of democratie past bij de menselijke natuur. Kernbegrippen: democratie, menselijke natuur, democratische cultuur, Robert Dahl Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Moed als deugd bij Aristoteles (1 punt) Opgave 2 Wat als we de democratie afschaffen? De meeste mensen gaan ervan uit dat de democratie sterk en stabiel genoeg is om antidemocratische aanvallen te weerstaan. Maar volgens de Amerikaanse historicus Timothy Snyder is dit een vergissing die in de westerse geschiedenis vaker is gemaakt. In zijn boek Over tirannie. 20 lessen uit de 20e eeuw beschrijft hij hoe fascisme, nazisme en communisme het al vaker hebben gewonnen van de democratie. Snyder ziet in het presidentschap van Donald Trump (2016-2020) aspecten van tirannie en fascisme. Snyder noemt bijvoorbeeld Trumps claim dat hij de herverkiezingen voor zijn tweede termijn door fraude zou hebben verloren. En hij noemt Trumps bemoeienis met de bestorming van het Capitool door zijn aanhangers. Snyder legt in twintig lessen uit hoe gewone burgers de democratie kunnen beschermen tegen een autoritaire overheid zoals die van Trump. Een van deze lessen is dat je volgens Snyder niet bij voorbaat moet gehoorzamen aan een autoritaire overheid. Je moet volgens hem kalm blijven en zo moedig zijn als je kunt om je tegen een autoritaire overheid te verzetten. Moed kun je vanuit de deugdethiek opvatten als deugd. 1p 8 Leg met het voorbeeld van het verzet tegen een autoritaire overheid uit wat moed als deugd inhoudt volgens Aristoteles. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van moed als deugd volgens Aristoteles, toegepast op het voorbeeld van verzet tegen een autoritaire overheid. Wat moet je kennen: Je moet de deugdethiek van Aristoteles kennen, specifiek zijn concept van moed als het juiste midden tussen extremen. Wat moet je kunnen: Je moet het concept van moed als deugd volgens Aristoteles kunnen uitleggen en toepassen op het concrete voorbeeld van verzet tegen een autoritaire overheid, waarbij je de extremen lafheid en overmoed benoemt. Waar op letten: Let erop dat je moed niet alleen definieert, maar ook expliciet de twee extremen, lafheid en overmoed, benoemt en deze relateert aan het verzet tegen een autoritaire overheid, zoals gevraagd in het CV. Kernbegrippen: deugdethiek, moed, Aristoteles, juiste midden, lafheid, overmoed Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Mill, mensbeeld en utilisme (2 punten) Volgens Snyder moeten burgers met elkaar blijven praten en politiek actief blijven als ze te maken krijgen met een tirannieke leider en een autoritaire overheid. Ook John Stuart Mill zou pleiten voor een moedige houding en voor actieve politieke betrokkenheid. 2p 9 Leg met het verband tussen Mills mensbeeld en het ontplooiingsliberalisme uit dat hij zou pleiten voor een moedige houding tegenover een autoritaire overheid. Leg vervolgens uit dat Mill vanuit de utilistische ethiek voorstander is van politieke betrokkenheid. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe John Stuart Mill's mensbeeld, ontplooiingsliberalisme en utilistische ethiek leiden tot een pleidooi voor een moedige houding en politieke betrokkenheid tegenover een autoritaire overheid. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met John Stuart Mill's mensbeeld, het ontplooiingsliberalisme en de utilistische ethiek, specifiek hoe deze concepten met elkaar verbonden zijn en leiden tot actieve betrokkenheid. Wat moet je kunnen: Je moet het verband kunnen uitleggen tussen Mills mensbeeld en het ontplooiingsliberalisme voor een moedige houding, en vervolgens kunnen uitleggen hoe Mill vanuit de utilistische ethiek voorstander is van politieke betrokkenheid. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk het verband legt tussen Mills mensbeeld en het ontplooiingsliberalisme voor het eerste deel van de vraag, en voor het tweede deel specifiek de utilistische ethiek koppelt aan politieke betrokkenheid en het 'grootste geluk voor zoveel mogelijk mensen'. Kernbegrippen: John Stuart Mill, mensbeeld, ontplooiingsliberalisme, utilistische ethiek, autonome individuen, algemeen welzijn, grootste geluk Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Mill en Parekh over gevaarlijke woorden (3 punten) Tirannieke heersers grijpen volgens Snyder makkelijk naar geweld. Volgens hem begint dat geweld via taal. Trump staat bekend om zijn vele toespraken en tweets waarin hij mensen en bevolkingsgroepen beledigt met seksistische en racistische opmerkingen. Volgens Snyder is het daarom erg belangrijk om alert te blijven op het gevaar van woorden. Mill en Bhikhu Parekh verschillen van mening over wanneer woorden gevaarlijk zijn. 3p 10 Leg met het voorbeeld van de graanhandelaar uit wanneer woorden volgens Mill te gevaarlijk worden. Leg vervolgens uit dat woorden volgens Parekh om een andere reden gevaarlijk zijn. Beargumenteer ten slotte met een afweging van de opvattingen van Mill en Parekh wanneer volgens jou woorden te gevaarlijk worden. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van de standpunten van Mill en Parekh over wanneer woorden gevaarlijk zijn, en een beargumenteerde afweging van deze opvattingen. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Mill en Bhikhu Parekh kennen over de gevaren van woorden, specifiek Mill's voorbeeld van de graanhandelaar en Parekh's argument over sociale en politieke uitsluiting. Wat moet je kunnen: Je moet de opvattingen van Mill en Parekh kunnen uitleggen en vervolgens een beargumenteerde afweging kunnen maken tussen hun standpunten over wanneer woorden te gevaarlijk worden. Waar op letten: Let erop dat je Mill's standpunt specifiek uitlegt met het voorbeeld van de graanhandelaar en dat je Parekh's reden voor gevaarlijke woorden (sociale en politieke uitsluiting) duidelijk onderscheidt van Mill's aanzetten tot geweld. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Mills redenen voor vrijheid van meningsuiting (2 punten) Mill geeft verschillende redenen voor volledige vrijheid van meningsuiting. Twee van deze redenen gaan over waarheid. Geef weer wat deze twee redenen inhouden. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een weergave van twee specifieke redenen van Mill voor volledige vrijheid van meningsuiting die betrekking hebben op waarheid. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'feilbaarheid van de mens' en 'mogelijke elementen van waarheid' kunnen benoemen in relatie tot Mills argument voor vrijheid van meningsuiting. Wat moet je kunnen: Je moet de twee redenen van Mill, 'feilbaarheid van de mens' en 'mogelijke elementen van waarheid', kunnen uitleggen en koppelen aan het concept 'waarheid' zoals gevraagd in de vraagtekst en het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je beide redenen van Mill noemt en deze expliciet koppelt aan het concept 'waarheid', om puntverlies te voorkomen zoals beschreven in de valkuilen. Kernbegrippen: vrijheid van meningsuiting, feilbaarheid van de mens, elementen van waarheid Veelgemaakte fouten: - Slechts één van de twee redenen noemen. - De redenen onvoldoende koppelen aan het concept 'waarheid', zoals de vraag vereist. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Rawls: Pluralisme, Basisstructuur en Universele Waarden (3 punten) Bij de strijd tegen een autoritaire overheid zijn volgens Snyder universele, voor alle mensen geldende waarden als vrijheid en gelijkheid nodig. Volgens John Rawls denken niet alle burgers hetzelfde over waarden als vrijheid en gelijkheid. Volgens hem is het feit van redelijk pluralisme belangrijk om een onderscheid te maken tussen de basisstructuur van de samenleving en de vrijwillige verbanden die burgers aangaan. Geef weer wat de volgende twee opvattingen van Rawls inhouden: − het feit van redelijk pluralisme, en − het onderscheid tussen basisstructuur en vrijwillige verbanden. Beargumenteer vervolgens met deze twee opvattingen of universele waarden volgens jou kunnen bestaan. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van twee kernopvattingen van John Rawls en een beargumenteerde mening over het bestaan van universele waarden, gebaseerd op deze opvattingen. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van John Rawls over 'het feit van redelijk pluralisme' en 'het onderscheid tussen basisstructuur en vrijwillige verbanden' kennen, evenals het concept 'universele waarden'. Wat moet je kunnen: Je moet de twee opvattingen van Rawls kunnen uitleggen en vervolgens deze twee opvattingen kunnen toepassen om te beargumenteren of universele waarden volgens jou kunnen bestaan. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de begrippen 'feit van redelijk pluralisme' en 'onderscheid tussen basisstructuur en vrijwillige verbanden' uitlegt, maar ook expliciet een argumentatie geeft over universele waarden die direct verbonden is met deze twee opvattingen van Rawls, om puntverlies te voorkomen. Kernbegrippen: feit van redelijk pluralisme, basisstructuur, vrijwillige verbanden, universele waarden Veelgemaakte fouten: - Alleen de begrippen uitleggen en de argumentatie vergeten. - De argumentatie niet verbinden met de twee uitgelegde begrippen van Rawls. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Schumpeter, burgerparticipatie en tekstinterpretatie (2 punten) Volgens Joseph Schumpeter levert participatie van gewone burgers in een democratie niet veel op. Leg een van de redenen die Schumpeter hiervoor heeft uit met tekst 3. Beargumenteer vervolgens of tekst 4 een oplossing biedt voor het probleem dat Schumpeter heeft met gewone burgers. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het uitleggen van een reden van Schumpeter met behulp van tekst 3 en vervolgens te beargumenteren of tekst 4 een oplossing biedt voor Schumpeters probleem met gewone burgers. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Joseph Schumpeter over burgerparticipatie kennen, zoals die in de vraagtekst en tekst 3 worden geïmpliceerd, namelijk dat gewone burgers niet rationeel genoeg zijn, zich laten leiden door slogans, of te weinig geïnteresseerd zijn en geen kennis hebben. Wat moet je kunnen: Je moet een van Schumpeters redenen voor zijn opvatting over burgerparticipatie kunnen uitleggen met tekst 3 en vervolgens kunnen beargumenteren of tekst 4 een oplossing biedt voor het probleem dat Schumpeter heeft met gewone burgers. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg van Schumpeters reden expliciet koppelt aan tekst 3 en dat je de argumentatie over tekst 4 duidelijk relateert aan Schumpeters probleem met gewone burgers, zoals beschreven in het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Mill over ongelijk stemrecht en puntenstelsel (2 punten) De tweede oplossing die wordt onderzocht, is een puntenstelsel: iedereen krijgt een stem tijdens politieke verkiezingen, maar wie zijn middelbare school afmaakt, krijgt vijf stemmen en als je daarnaast ook nog een burgerschapsexamen aflegt, heb je recht op tien stemmen. Mill heeft een opvatting over ongelijk stemrecht. Leg deze opvatting van Mill uit. Beargumenteer vervolgens met deze opvatting of je voor de invoering van bovenstaand puntenstelsel zou zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om Mills opvatting over ongelijk stemrecht uit te leggen en deze vervolgens toe te passen op een voorgesteld puntenstelsel. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Mill over ongelijk stemrecht kennen, specifiek het idee dat het verschil in de kwaliteit van de bijdrage van mensen aan het politieke proces ongelijk stemrecht rechtvaardigt. Wat moet je kunnen: Je moet Mills opvatting over ongelijk stemrecht kunnen uitleggen en deze vervolgens kunnen toepassen om te beargumenteren of je voor of tegen de invoering van het beschreven puntenstelsel zou zijn. Waar op letten: Let erop dat je zowel de uitleg van Mills opvatting als de argumentatie met betrekking tot het puntenstelsel duidelijk scheidt en dat de argumentatie direct gekoppeld is aan Mills ideeën over de kwaliteit van de bijdrage aan het politieke proces, zoals vermeld in het CV. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Plato's staatsvormen: van oligarchie naar tirannie (2 punten) De derde oplossing voor het falen van de democratie is dat de samenleving in de denkbeeldige toekomst wordt gerund zoals aandeelhouders de koers van een bedrijf bepalen: wie meer aandelen bezit, heeft een grotere stem. Hoeveel stemmen je mag uitbrengen, is afhankelijk van hoeveel geld je hebt. De rijke zakelijke elite neemt besluiten voor de rest van de bevolking, de werkgelegenheid en de economie. Leg uit dat deze staatsvorm volgens Plato vervalt: – tot democratie, en – vervolgens tot tirannie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe de beschreven staatsvorm, die overeenkomt met Plato's oligarchie, volgens hem vervalt tot democratie en vervolgens tot tirannie. Wat moet je kennen: Je moet de opeenvolging van Plato's staatsvormen kennen, specifiek de overgang van oligarchie naar democratie en van democratie naar tirannie, inclusief de onderliggende oorzaken zoals 'begeerte naar rijkdom en vrijheid' en 'verslaving aan vrijheid'. Wat moet je kunnen: Je moet de beschreven staatsvorm kunnen koppelen aan Plato's oligarchie en vervolgens kunnen uitleggen hoe deze volgens Plato vervalt tot democratie door de begeerte van oligarchen en hoe de democratie vervolgens vervalt tot tirannie door de verslaving aan vrijheid. Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de twee stappen (oligarchie naar democratie en democratie naar tirannie) een duidelijke uitleg geeft die de specifieke redenen voor het verval benoemt, zoals de 'revolutie van de armen' en het 'verliezen van rationaliteit' door vrijheidsdrang, zoals vermeld in het CV. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Schumpeter's democratie als markt in tekst 5 (2 punten) Joseph Schumpeter vat democratie op als markt. Volgens hem heeft deze definitie vier voordelen. Twee daarvan zijn dat democratische regimes van niet-democratische regimes kunnen worden onderscheiden en dat de relatie tussen democratie en individuele vrijheid zichtbaar wordt. Leg uit dat de andere twee voordelen die Schumpeter noemt, te herkennen zijn in tekst 5. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het uitleggen van twee specifieke voordelen van Schumpeter's definitie van democratie, zoals die te herkennen zijn in tekst 5. Wat moet je kennen: Je moet de vier voordelen van Schumpeter's definitie van democratie als markt kennen, met name de twee die niet in de vraagtekst worden genoemd: de rol van leiderschap en de centrale rol van het meerderheidsbeginsel. Wat moet je kunnen: Je moet de twee niet-genoemde voordelen van Schumpeter's democratiebegrip kunnen koppelen aan en uitleggen met concrete elementen uit tekst 5, zoals beschreven in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg specifiek baseert op elementen uit 'tekst 5' en niet op algemene kennis over Schumpeter, en dat je beide voordelen afzonderlijk en concreet toelicht om de volledige score te behalen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Bijen, eerlijkheid en deliberatieve democratie (2 punten) Hij stelt: stelling 1 Menselijke politici zouden een voorbeeld moeten nemen aan de eerlijkheid van bijen in het deliberatieve proces. In het deliberatieve model van democratie spelen de begrippen 'legitimiteit' en 'consensus' een grote rol. Beargumenteer of jij het eens bent met stelling 1 en ga daarbij in op de begrippen: - 'legitimiteit' in het deliberatieve model, en - 'consensus' in het deliberatieve model. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een beargumenteerd standpunt over de stelling dat menselijke politici een voorbeeld moeten nemen aan de eerlijkheid van bijen in het deliberatieve proces, specifiek in relatie tot de begrippen 'legitimiteit' en 'consensus'. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'legitimiteit' en 'consensus' kennen zoals deze functioneren binnen het deliberatieve model van democratie, waarbij 'legitimiteit' wordt gedefinieerd als de instemming van iedereen die door een beslissing wordt geraakt en 'consensus' als een gezamenlijke uitkomst. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een argument te formuleren over de stelling, waarbij je de begrippen 'legitimiteit' en 'consensus' correct toepast en koppelt aan het deliberatieve proces en de eerlijkheid van bijen. Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de twee begrippen ('legitimiteit' en 'consensus') een apart argument formuleert dat ingaat op de stelling over de eerlijkheid van bijen, zoals aangegeven in het CV. Een veelvoorkomende valkuil kan zijn om de begrippen te algemeen te behandelen zonder ze direct te verbinden met de stelling en het deliberatieve model. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Plato's politieke expertise vs. Dahls technologische expertise (3 punten) Leg uit: – wat Plato bedoelt met politieke expertise, en – wat Dahl bedoelt met technologische expertise. Beargumenteer vervolgens of de grandes dames in tekst 6 volgens jou eerder Plato’s politieke expertise of Dahls technologische expertise hebben. Wat kun je verwachten: Je moet de begrippen 'politieke expertise' van Plato en 'technologische expertise' van Dahl uitleggen en vervolgens toepassen op de 'grandes dames' uit tekst 6. Wat moet je kennen: Je moet de definities van Plato's 'politieke expertise' (morele en intellectuele deskundigheid, inzicht in de Idee van het Goede en Rechtvaardige) en Dahls 'technologische expertise' (deskundigheid over politiek belangrijke kennisgebieden) kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'politieke expertise' en 'technologische expertise' kunnen uitleggen en vervolgens kunnen beargumenteren welke van de twee van toepassing is op de 'grandes dames' in tekst 6. Waar op letten: Let erop dat je de specifieke kenmerken van zowel Plato's morele en intellectuele deskundigheid als Dahls vakgebiedkennis correct onderscheidt en toepast in je argumentatie voor de 'grandes dames'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Plato's mensbeeld en olifanten (3 punten) Dahl noemt drie vermogens of deugden waaraan het gewone mensen volgens Plato zou ontbreken. Geef deze drie vermogens weer. Beargumenteer vervolgens of het beeld dat Plato van gewone mensen heeft volgens jou van toepassing is op de olifanten die de leider volgen, met: – een van deze drie vermogens, en – het begrippenpaar mens en dier. Wat kun je verwachten: Je moet de drie vermogens benoemen die Plato toeschrijft aan gewone mensen en vervolgens beargumenteren of dit beeld van toepassing is op olifanten, gebruikmakend van één van deze vermogens en het begrippenpaar mens en dier. Wat moet je kennen: De drie vermogens die Plato aan gewone mensen toeschrijft (intellectueel, moreel, technisch) en het begrippenpaar mens en dier, zoals deze in het Brein-record worden genoemd. Wat moet je kunnen: Je moet de drie vermogens van Plato kunnen weergeven en vervolgens een beargumenteerde vergelijking kunnen maken tussen Plato's beeld van gewone mensen en het gedrag van olifanten, door een van de vermogens en het begrippenpaar mens en dier toe te passen. Waar op letten: Let erop dat je alle drie de vermogens correct weergeeft en dat je argumentatie voor de olifanten zowel één van de vermogens als het begrippenpaar mens en dier expliciet betrekt, zoals gevraagd in de vraagtekst en het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Dahl en dieren in de democratie (2 punten) Robert Dahl benoemt verschillende voordelen van een democratie. Volgens hem is democratie wenselijker dan welk alternatief dan ook. Beargumenteer met twee van deze voordelen of dieren volgens jou deelgenoot moeten zijn van de democratie. Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of dieren deelgenoot moeten zijn van de democratie, gebruikmakend van twee specifieke voordelen van democratie volgens Robert Dahl. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'democratie', 'dierenrechten' en de 'voordelen van democratie (Dahl)' zoals genoemd in het Brein-record kennen en kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet twee voordelen van democratie volgens Dahl kunnen selecteren en deze logisch kunnen toepassen in een argumentatie over de deelname van dieren aan de democratie. Waar op letten: Let erop dat je de gekozen voordelen van Dahl niet alleen noemt, maar ook daadwerkelijk gebruikt in je argumentatie over dieren, om puntverlies te voorkomen. Kernbegrippen: democratie, dierenrechten, voordelen van democratie (Dahl) Veelgemaakte fouten: - Slechts noemen van voordelen zonder argumentatie. - Argumentatie die niet logisch voortvloeit uit het gekozen voordeel. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Vinks vooronderstelling over democratie en dieren (2 punten) Een definitie van democratie is ‘een staatsvorm op basis van een heerschappij van het volk’. In tekst 7 geeft Vink een vooronderstelling bij deze definitie. Geef Vinks vooronderstelling bij deze definitie weer. Leg vervolgens uit welke implicatie deze vooronderstelling heeft voor de grondwettelijke status van dieren. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om Vinks vooronderstelling bij de definitie van democratie weer te geven en de implicatie hiervan voor de grondwettelijke status van dieren uit te leggen. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van democratie als 'heerschappij van het volk' kennen en Vinks specifieke vooronderstelling hierbij, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet Vinks vooronderstelling kunnen weergeven en vervolgens de implicatie van deze vooronderstelling kunnen uitleggen voor de grondwettelijke status van dieren, zoals gevraagd in de vraagtekst en beschreven in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je zowel Vinks vooronderstelling correct weergeeft ('leven op het grondgebied van een staat maakt je onderdeel van het volk') als de daaruit voortvloeiende implicatie voor de grondwettelijke status van dieren duidelijk uitlegt, om beide punten te behalen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Culturele diversiteit en democratie (2 punten) Leg uit dat culturele diversiteit een uitdaging is voor democratie, met: – de begrippen ‘eenheid’ en ‘verscheidenheid’, en – tekst 8. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe culturele diversiteit een uitdaging vormt voor democratie, specifiek met behulp van de begrippen 'eenheid' en 'verscheidenheid' en door te verwijzen naar tekst 8. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'eenheid', 'verscheidenheid' en 'democratie' kennen, en begrijpen hoe 'dierenrechten' in de context van tekst 8 relevant zijn voor de uitdaging van culturele diversiteit binnen een democratie. Wat moet je kunnen: Je moet de spanning tussen 'eenheid' en 'verscheidenheid' kunnen uitleggen in relatie tot democratie, en de inhoud van tekst 8 kunnen toepassen om te illustreren hoe culturele diversiteit, inclusief de overweging van dieren als groepen met culturele identiteiten, een uitdaging vormt voor democratie. Waar op letten: Let erop dat je de begrippen 'eenheid' en 'verscheidenheid' niet alleen uitlegt, maar expliciet de link legt met de uitdaging die culturele diversiteit vormt voor democratie. Zorg er ook voor dat je tekst 8 niet alleen parafraseert, maar uitlegt hoe deze tekst de uitdaging van culturele diversiteit illustreert, met name door de complexiteit van dierenrechten en de impact daarvan op eenheid en gelijkheid te benoemen. Kernbegrippen: eenheid, verscheidenheid, democratie, dierenrechten Veelgemaakte fouten: - Alleen de begrippen uitleggen zonder de link met de uitdaging voor democratie te leggen. - Tekst 8 parafraseren zonder uit te leggen hoe dit de uitdaging van culturele diversiteit illustreert. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2024/tijdvak-1/vraag/22 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2024 tijdvak 1 vrijdag 17 mei 9.00 - 12.00 uur filosofie Dit examen bestaat uit 22 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-0311-a-24-1-0 ### Pagina 2 Opgave 1 Please vote for me In de documentaire Please vote for me uit 2007 wordt een democratisch experiment in het communistische China gehouden. Voor het eerst in de geschiedenis wordt de klassen- vertegenwoordiger van groep 5 van basisschool Evergreen in Wuhan niet aangewezen door de juf, maar gekozen door de klas. Drie kandidaten zijn geselecteerd voor deze invloedrijke positie. Cheng Cheng en Xu Xiaofei nemen het hierbij op tegen de zittende klassenvertegenwoordiger Luo Lei. Door te debatteren en te speechen moeten zij hun klasgenoten zien te overtuigen dat zij de beste persoon zijn voor de positie. Op deze manier maakt de hele klas voor het eerst kennis met democratische verkiezingen. Gutmann pleit voor onderwijs door democratie. 1p 1 Leg met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5 uit wat Gutmann bedoelt met onderwijs door democratie. [FIGUUR: Drie Chinese kinderen staan voor een bord met de tekst 'PLEASE VOTE FOR ME' en Chinese karakters.] Cheng Cheng (links) Xu Xiaofei (midden) Luo Lei (rechts) De ouders van de jonge kandidaten spelen een grote rol tijdens de verkiezingscampagne. Ze dwingen hun kinderen om tot 's avonds laat te oefenen op hun speeches en de debatten voor te bereiden. Als de kinderen zich vanwege de grote druk uit de verkiezing willen terugtrekken, blijven de ouders op ze inpraten. Amy Gutmann pleit voor gedeelde zeggenschap over onderwijs. Zij geeft verschillende argumenten waarom niet de staat of ouders of onderwijsprofessionals volledige zeggenschap over het onderwijs zouden moeten hebben. 2p 2 Leg Gutmanns argument uit dat ouders geen volledige zeggenschap over het onderwijs moeten hebben. Leg vervolgens uit dat Gutmann geen bezwaar zou hebben tegen de bemoeienis door de ouders in Please vote for me. HA-0311-a-24-1-o 2 / 12 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 Cheng Cheng ontdekt in een gesprek met zijn stiefvader dat hij helemaal niet weet wat democratie betekent. tekst 1 Cheng Cheng: Ik wil de klassenvertegenwoordiger worden, omdat je anderen dan kan vertellen wat ze moeten doen. Stiefvader: Wat betekent ‘democratie’ eigenlijk? Democratie betekent dat mensen hun eigen meester zijn. bron: Please vote for me, 2007 De stiefvader van Cheng Cheng geeft een definitie van democratie. Robert Nozick en Jean-Jacques Rousseau hebben allebei een andere opvatting van democratie. 1p 3 Geef een argument tegen de definitie van democratie in tekst 1 met Nozicks opvatting van democratie. 1p 4 Geef een argument voor de definitie van democratie in tekst 1 met Rousseaus opvatting van democratie. De huidige klassenvertegenwoordiger Luo Lei heeft een harde leiderschapsstijl en hij slaat zijn medeleerlingen. Zijn uitdager, Cheng Cheng, verzet zich hier in zijn speech tegen. Hij zegt tegen de klas: tekst 2 Ik wil een manager zijn en niet een dictator. Wat is een manager? Een manager is gelijk aan anderen. Hij helpt de juf de klas te managen en helpt zijn klasgenoten. [...] Ik wil een democratische klassenvertegenwoordiger zijn, die niet alleen besluiten neemt, maar belangrijke beslissingen voor de klas met een commissie bespreekt. bron: Please vote for me, 2007 Alexis de Tocqueville wijst op de gevaren van democratie, zoals die van individualisme en zachtmoedig despotisme. Deze gevaren kunnen volgens Tocqueville worden verkleind door zelfbestuur. 3p 5 Leg uit dat tekst 2 een voorbeeld is van wat Tocqueville bedoelt met zelfbestuur. Leg vervolgens uit dat Tocqueville zelfbestuur belangrijk vindt, met: — het gevaar van individualisme, en — het gevaar van zachtmoedig despotisme. HA-0311-a-24-1-o 3 / 12 lees verder ►►► ### Pagina 4 Luo Lei gooit alles in de strijd om zijn positie als klassenvertegenwoordiger te behouden. Hij koopt klasgenoten om en probeert de verkiezing te beïnvloeden door de hele klas te trakteren op een uitje naar de plaatselijke monorail. Tijdens zijn speech belooft hij een betere klassenvertegenwoordiger te zijn en zijn klasgenoten niet langer te slaan. Na afloop deelt hij opnieuw cadeaus uit. Uiteindelijk wint hij met een overtuigende meerderheid. De documentaire eindigt met beelden van Luo Lei die opnieuw met harde hand de klas leidt. Het enige verschil is dat de klas daar dit keer zelf voor gekozen heeft. Het experiment in groep 5 roept de vraag op of jonge kinderen die niet opgegroeid zijn in een democratische cultuur, tot democratie in staat zijn. Volgens Gert Biesta is de hele samenleving verantwoordelijk voor de toekomst van de democratie. 2p 6 Leg uit dat onderwijs volgens Biesta ruimte moet geven aan politiek existeren. Leg vervolgens met het voorbeeld van de verkiezing in groep 5 uit dat volgens Biesta de verantwoordelijkheid voor politiek existeren niet alleen bij het onderwijs kan liggen. Met het experiment wil de maker van de documentaire onderzoeken of democratie past bij de menselijke natuur. Volgens Robert Dahl veronderstelt een democratie een democratische cultuur. 2p 7 Beargumenteer of democratie volgens jou past bij de menselijke natuur, met: – het voorbeeld van de verkiezingswinst van Luo Lei, en – Dahls opvatting dat een democratie een democratische cultuur veronderstelt. HA-0311-a-24-1-0 4/12 lees verder ### Pagina 5 Opave 2 Wat als we de democratie afschaffen? De meeste mensen gaan ervan uit dat de democratie sterk en stabiel genoeg is om antidemocratische aanvallen te weerstaan. Maar volgens de Amerikaanse historicus Timothy Snyder is dit een vergissing die in de westerse geschiedenis vaker is gemaakt. In zijn boek Over tirannie. 20 lessen uit de 20e eeuw beschrijft hij hoe fascisme, nazisme en communisme het al vaker hebben gewonnen van de democratie. Snyder ziet in het presidentschap van Donald Trump (2016-2020) aspecten van tirannie en fascisme. Snyder noemt bijvoorbeeld Trumps claim dat hij de herverkiezingen voor zijn tweede termijn door fraude zou hebben verloren. En hij noemt Trumps bemoeienis met de bestorming van het Capitool door zijn aanhangers. Snyder legt in twintig lessen uit hoe gewone burgers de democratie kunnen beschermen tegen een autoritaire overheid zoals die van Trump. Een van deze lessen is dat je volgens Snyder niet bij voorbaat moet gehoorzamen aan een autoritaire overheid. Je moet volgens hem kalm blijven en zo moedig zijn als je kunt om je tegen een autoritaire overheid te verzetten. Moed kun je vanuit de deugdethiek opvatten als deugd. 1p 8 Leg met het voorbeeld van het verzet tegen een autoritaire overheid uit wat moed als deugd inhoudt volgens Aristoteles. Volgens Snyder moeten burgers met elkaar blijven praten en politiek actief blijven als ze te maken krijgen met een tirannieke leider en een autoritaire overheid. Ook John Stuart Mill zou pleiten voor een moedige houding en voor actieve politieke betrokkenheid. 2p 9 Leg met het verband tussen Mills mensbeeld en het ontplooiingsliberalisme uit dat hij zou pleiten voor een moedige houding tegenover een autoritaire overheid. Leg vervolgens uit dat Mill vanuit de utilistische ethiek voorstander is van politieke betrokkenheid. HA-0311-a-24-1-o 5/12 lees verder ### Pagina 6 Tiranike heersers grijpen volgens Snyder makkelijk naar geweld. Volgens hem begint dat geweld via taal. Trump staat bekend om zijn vele toespraken en tweets waarin hij mensen en bevolkingsgroepen beledigt met seksistische en racistische opmerkingen. Volgens Snyder is het daarom erg belangrijk om alert te blijven op het gevaar van woorden. Mill en Bhikhu Parekh verschillen van mening over wanneer woorden gevaarlijk zijn. 3p 10 Leg met het voorbeeld van de graanhandelaar uit wanneer woorden volgens Mill te gevaarlijk worden. Leg vervolgens uit dat woorden volgens Parekh om een andere reden gevaarlijk zijn. Beargumenteer ten slotte met een afweging van de opvattingen van Mill en Parekh wanneer volgens jou woorden te gevaarlijk worden. Trump heeft toegegeven dat hij alleen de waarheid spreekt als dat in zijn eigen voordeel is, maar dat hij anders zal liegen. Volgens Snyder is het belangrijk om te blijven geloven in de waarheid en om zelf op onderzoek uit te gaan. Mill geeft verschillende redenen voor volledige vrijheid van meningsuiting. Twee van deze redenen gaan over waarheid. 2p 11 Geef weer wat deze twee redenen inhouden. Bij de strijd tegen een autoritaire overheid zijn volgens Snyder universele, voor alle mensen geldende waarden als vrijheid en gelijkheid nodig. Volgens John Rawls denken niet alle burgers hetzelfde over waarden als vrijheid en gelijkheid. Volgens hem is het feit van redelijk pluralisme belangrijk om een onderscheid te maken tussen de basisstructuur van de samenleving en de vrijwillige verbanden die burgers aangaan. 3p 12 Geef weer wat de volgende twee opvattingen van Rawls inhouden: het feit van redelijk pluralisme, en het onderscheid tussen basisstructuur en vrijwillige verbanden. Beargumenteer vervolgens met deze twee opvattingen of universele waarden volgens jou kunnen bestaan. HA-0311-a-24-1-o 6 / 12 lees verder ### Pagina 7 Volgens Snyder moeten we de democratie weerbaarder maken tegen bedreigingen. In NRC verscheen een gedachte-experiment over de toekomst van onze democratie. Via verschillende scenario's wordt onderzocht hoe we tot een stabiel en rationeel politiek bestuur zouden kunnen komen. Uitgangspunt daarbij is het toekomstige jaar 2059, waarin de democratie zogenaamd ten onder dreigt te gaan. tekst 3 Na het rampjaar 2059 was het wereldwijd duidelijk dat de democratie haar tijd gehad had. [...] De ramp was vermijdbaar maar de politiek had gefaald. Bestuur en volksvertegenwoordiging waren vooral bezig geweest kiezers naar de mond te praten. Emotionale thema's kregen meer aandacht dan ze verdienden [...] De kiezer droeg zelf ook schuld. Die was weinig geïnteresseerd, liet zich leiden door slogans, had niet de kennis om weloverwogen keuzes te maken die leiden tot het kiezen van de juiste leiders. bron: nrc.nl, Wat als we de democratie afschaffen?, 2018 Om het probleem in tekst 3 op te lossen, worden drie mogelijke oplossingen onderzocht. De eerste oplossing is het burgerforum: een algoritme selecteert op wetenschappelijke wijze 99 burgers die representatief zijn voor de hele bevolking. De politieke besluiten die deze burgers nemen, hebben daarom altijd voldoende draagvlak in de samenleving. Het burgerforum laat zich goed voorlichten door experts: tekst 4 Na alle experts gehoord te hebben, zullen de 99 burgers met een pragmatisch wetsvoorstel komen. Zo werkt het altijd. Geconfronteerd met de feiten en belast met verantwoordelijkheid nemen burgers rationele besluiten. Zelfs thema's waaraan beroepspolitici nooit hun vingers durfden te branden, worden door burgerfora opgelost. bron: nrc.nl, Wat als we de democratie afschaffen?, 2018 2p 13 Volgens Joseph Schumpeter levert participatie van gewone burgers in een democratie niet veel op. Leg één van de redenen die Schumpeter hiervoor heeft uit met tekst 3. Beargumenteer vervolgens of tekst 4 een oplossing biedt voor het probleem dat Schumpeter heeft met gewone burgers. HA-0311-a-24-1-o 7/12 leest verder ►►► ### Pagina 8 De tweede oplossing die wordt onderzocht, is een puntenstelsel: iedereen krijgt een stem tijdens politieke verkiezingen, maar wie zijn middelbare school afmaakt, krijgt vijf stemmen en als je daarnaast ook nog een burgerschapsexamen aflegt, heb je recht op tien stemmen. Mill heeft een opvatting over ongelijk stemrecht. 14 Leg deze opvatting van Mill uit. Beargumenteer vervolgens met deze opvatting of je voor de invoering van bovenstaand puntenstelsel zou zijn. De derde oplossing voor het falen van de democratie is dat de samenleving in de denkbeeldige toekomst wordt gerund zoals aandeelhouders de koers van een bedrijf bepalen: wie meer aandelen bezit, heeft een grotere stem. Hoeveel stemmen je mag uitbrengen, is afhankelijk van hoeveel geld je hebt. De rijke zakelijke elite neemt besluiten voor de rest van de bevolking, de werkgelegenheid en de economie. 15 Leg uit dat deze staatsvorm volgens Plato vervalt: - tot democratie, en - vervolgens tot tirannie. HA-0311-a-24-1-o 8 / 12 lees verder ► ► ► ### Pagina 9 Dit is een opgavepagina van een examen getiteld 'Opave 3 Dieren en democratie'. De tekst vergelijkt het gedrag van honingbijen bij het kiezen van een nieuwe woonplaats met democratische besluitvorming. Het introduceert Thomas Seeley's boek 'Honeybee Democracy' en bespreekt hoe verkennervogels informatie delen over potentiële locaties. Vervolgens wordt de democratieopvatting van Joseph Schumpeter geïntroduceerd, met een focus op de vergelijking met een markt en de discussie over niet-democratische regimes. De student wordt gevraagd om 'andere twee voordelen die Schumpeter noemt' uit tekst 5 te herkennen en uit te leggen, waarbij de nadruk ligt op de vergelijking van bijendemocratie met een deliberatief proces en het belang van eerlijkheid bij het nemen van beslissingen voor het overleven van de kolonie. Er zijn geen grafieken, tabellen of andere visuele elementen aanwezig. ### Pagina 10 Hij stelt: stelling 1 Menselijke politici zouden een voorbeeld moeten nemen aan de eerlijkheid van bijen in het deliberatieve proces. In het deliberatieve model van democratie spelen de begrippen ‘legitimiteit’ en ‘consensus’ een grote rol. 2p 17 Beargumenteer of jij het eens bent met stelling 1 en ga daarbij in op de begrippen: – ‘legitimiteit’ in het deliberatieve model, en – ‘consensus’ in het deliberatieve model. Anders dan bij bijen, is leiderschap bij olifanten minder democratisch. Bij Afrikaanse olifanten is doorgaans het oudste vrouwtje de leider van de hele kudde. tekst 6 Deze grandes dames, die zestig jaar oud kunnen worden, hebben de meeste ervaring als het aankomt op het herkennen van het gebrual van gevaarlijke leeuwen en het beschermen van soortgenoten tegen aanvallen, zo blijkt uit onderzoek [...]. Ze doen ook een beroep op hun befaamde geheugen om zich het landschap in te prenten en hun kudde naar plekken te leiden die van levensbelang zijn, zoals voedergronden en drinkplaatsen. bron: nationalgeographic.nl, Hoe dieren hun leiders kiezen - van bruut geweld tot democratie, 2021 Volgens gedragswetenschapper Jennifer Smith is leiderschap bij deze olifanten gebaseerd op prestaties en aanzien. Ook zij vergelijkt dierengedrag met mensengedrag. Volgens Plato bestaat er politieke expertise. Robert Dahl spreekt van technologische expertise. 3p 18 Leg uit: – wat Plato bedoelt met politieke expertise, en – wat Dahl bedoelt met technologische expertise. Beargumenteer vervolgens of de grandes dames in tekst 6 volgens jou eerder Plato’s politieke expertise of Dahls technologische expertise hebben. HA-0311-a-24-1-o 10 / 12 lees verder ►►► ### Pagina 11 Dahl noemt drie vermogens of deugden waaraan het ontbreken volgens Plato zou ontbreken. 3p 19 Geef deze drie vermogens weer. Beargumenteer vervolgens of het beeld dat Plato van gewone mensen heeft volgens jou van toepassing is op de olifanten die de leider volgen, met: - een van deze drie vermogens, en - het begrippenpaar mens en dier. Filosoof Janneke Vink kijkt niet naar gedrag van dieren, maar naar hoe mensen zich ten opzichte van dieren gedragen. Volgens haar gaan mensen niet democratisch met dieren om. Zij vindt dat mensen over dieren heersen als tirannen. Mensen behandelen dieren zoals het hun uitkomt. Robert Dahl benoemt verschillende voordelen van een democratie. Volgens hem is democratie wenselijker dan welk alternatief dan ook. 2p 20 Beargumenteer met twee van deze voordelen of dieren volgens jou de_elgenoat moet zijn van de democratie. Vink stelt voor om dierenrechten op te nemen in de grondwet. Dat is nu niet het geval en daarom kunnen dierenrechten elk moment weer worden afgeschaft als mensen dat willen. Vink schrijft daarom: tekst 7 [Dieren leven] op het grondgebied van de staat. Hierdoor maken ze net als wij onderdeel uit van de demos, van het volk. [...] [Het] lijkt net alsof wij goden op aarde zijn, terwijl dieren [nu] dezelfde grondwettelijke status hebben als een wc-rol of een gebouw, namelijk geen. bron: de Volkskrant, 21 oktober 2019 Een definitie van democratie is 'een staatsvorm op basis van een heerschappij van het volk'. In tekst 7 geeft Vink een vooronderstelling bij 2p 21 deze definitie. Geef Vinks vooronderstelling bij deze definitie weer. Leg vervolgens uit welke implicatie deze vooronderstelling heeft voor de grondwettelijke status van dieren. Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina. HA-0311-a-24-1-o 11 / 12 lees verder ### Pagina 12 Dit is een opgavepagina van een examen, specifiek gericht op tekst 8. De pagina presenteert een citaat van Paul Cliteur over dierenrechten, waarin hij stelt dat men niet zomaar dierenrechten kan toekennen op dezelfde manier als mensenrechten. Dit concept van dierenrechten versus mensenrechten is een centraal thema. De vraag die de student moet beantwoorden, is genummerd als 22 en heeft een score van 2 punten (aangegeven met '2p'). De student wordt gevraagd om uit te leggen dat culturele diversiteit een uitdaging is voor de democratie, en daarbij de begrippen 'eenheid' en 'verscheidenheid' te gebruiken, met verwijzing naar tekst 8. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen, maar focust uitsluitend op tekstuele inhoud en de bijbehorende opgave. Onderaan de pagina staat een bronvermelding en informatie over de beschikbaarheid van eindexamens.