# Eindexamen Filosofie HAVO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2

## Vraag 1 – Plato en de vorming van Gilead (1 punt)

Opgave 1 De staat Gilead van Margaret Atwood

In de roman De Testamenten van Margaret Atwood neemt een groep mannen met geweld de macht over in de Verenigde Staten. Volgens deze groep mannen is iedereen in de vrije democratie ongelukkig geworden doordat mensen alleen op zichzelf gericht zijn en naar materiële luxe verlangen. Bovendien is de milieuvervuiling zo ernstig dat er bijna geen vrouwen meer zijn die gezonde baby's kunnen baren. Om deze problemen op te lossen, stichten zij de dictatoriale staat Gilead.
Atwood benadrukt dat haar verhaal weliswaar fictie is, maar dat ook moderne democratieën zoals de Verenigde Staten kunnen veranderen in een dictatuur.
Volgens Plato komen verschillende staatsvormen uit elkaar voort.
1p 1 Leg uit dat de vorming van de staat Gilead past bij Plato's opvatting dat staatsvormen uit elkaar voortkomen.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe de overgang naar de staat Gilead past bij Plato's opvatting over het ontstaan van staatsvormen.

Wat moet je kennen: Je moet Plato's opvatting over het voortkomen van staatsvormen kennen, specifiek de relatie tussen democratie en tirannie, zoals beschreven in het CV.

Wat moet je kunnen: Je moet de situatie in de Verenigde Staten zoals beschreven in de vraagtekst kunnen koppelen aan Plato's theorie over het verval van een democratie naar een tirannie, zoals uitgelegd in het CV.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek de rol van het 'vrijheidsstreven van de democratische mens' of 'eigenbelang en een verlangen naar vrijheid en luxe' benoemt als oorzaak voor het ontstaan van Gilead, conform het CV.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 2 – Plato's mensbeeld en maatschappijvisie (1 punt)

Om de staat Gilead in stand te houden, is iedereen ingedeeld naar zijn of haar ‘natuurlijke rol’. Volgens de machthebbers van Gilead zijn vrouwen van nature ondergeschikt aan mannen. Mannen hebben een sterk verstand en een sterk lichaam en zijn daarom geschikt om te regeren of te bewaken.
Vrouwen zijn ingedeeld als ‘Echtgenotes’, ‘Tantes’ en ‘Dienstmaagden’. Echtgenotes zijn getrouwd met machthebbende mannen en Tantes geven meisjes onderwijs. Dienstmaagden zijn de vruchtbare vrouwen. Zij zijn in tijdelijke dienst van een echtpaar dat geen kinderen kan krijgen. Zij hebben als enige taak om een kind te baren dat zij afstaan aan dat echtpaar. Vervolgens komen ze in dienst bij een ander echtpaar voor dezelfde taak.
In de staat Gilead is de indeling van de maatschappij gebaseerd op een mensbeeld. Ook Plato deelt zijn ideale maatschappij in volgens zijn mensbeeld.
1p 2 Geef het verband weer tussen Plato’s mensbeeld en zijn maatschappijvisie.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het verband tussen Plato's mensbeeld en zijn maatschappijvisie uit te leggen.

Wat moet je kennen: Je moet de drie delen van Plato's ziel kennen (rede, gemoed, begeerte) en hoe deze corresponderen met natuurlijke rollen in zijn ideale maatschappijvisie.

Wat moet je kunnen: Je moet het verband kunnen uitleggen tussen Plato's mensbeeld en zijn maatschappijvisie, specifiek hoe de delen van de ziel leiden tot verschillende rollen in de samenleving.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt hoe de verschillende delen van de ziel (rede, gemoed, begeerte) direct overeenkomen met de verschillende natuurlijke rollen in de samenleving en hoe dit leidt tot een harmonieus geheel, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Kernbegrippen: Plato, ziel, rede, gemoed, begeerte, maatschappijvisie, natuurlijke rol

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 3 – Gilead: Mensbeeld, Maatschappij en Gender (2 punten)

In de roman De Testamenten van Margaret Atwood neemt een groep mannen met geweld de macht over in de Verenigde Staten. Volgens deze groep mannen is iedereen in de vrije democratie ongelukkig geworden doordat mensen alleen op zichzelf gericht zijn en naar materiële luxe verlangen. Bovendien is de milieuvervuiling zo ernstig dat er bijna geen vrouwen meer zijn die gezonde baby’s kunnen baren. Om deze problemen op te lossen, stichten zij de dictatoriale staat Gilead.
Atwood benadrukt dat haar verhaal weliswaar fictie is, maar dat ook moderne democratieën zoals de Verenigde Staten kunnen veranderen in een dictatuur.
Volgens Plato komen verschillende staatsvormen uit elkaar voort.

Bekritiseer het verband tussen mensbeeld en maatschappijvisie in het voorbeeld van de staat Gilead, met:
– het begrippenpaar 'natuur en cultuur', en
– het begrip 'gender'.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een kritische analyse van het verband tussen het mensbeeld en de maatschappijvisie in de fictieve staat Gilead, specifiek met behulp van de begrippen 'natuur en cultuur' en 'gender'.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'natuur en cultuur' (als het verschil tussen 'van nature aanwezig' en 'door mensen gemaakt') en 'gender' (als de sociale constructie van het onderscheid tussen 'mannelijk' en 'vrouwelijk') kennen en kunnen toepassen op de casus van Gilead.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om kritiek te formuleren op het verband tussen het mensbeeld en de maatschappijvisie van Gilead door de definities van 'natuur en cultuur' en 'gender' toe te passen op de beschrijving van Gilead in de vraagtekst en het voorbeeldantwoord.

Waar op letten: Let erop dat je de begrippen 'natuur en cultuur' en 'gender' correct definieert en deze definities expliciet gebruikt om kritiek te leveren op de staatsvorm van Gilead, zoals aangegeven in het CV-antwoord. Vermijd algemene kritiek die niet direct gekoppeld is aan deze specifieke begrippen.

Kernbegrippen: natuur en cultuur, gender

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/3

## Vraag 4 – Dahl en democratie: bescherming tegen machthebbers (2 punten)

Het personage Lydia is het hoofd van de Tantes. Zij weet dat er vaak onschuldige Echtgenotes of Dienstmaagden worden veroordeeld tot de doodstraf voor misdrijven die eigenlijk gepleegd zijn door de machthebbers. Daarom heeft zij de geheime missie om de machthebbers van Gilead ten val te brengen. Het doel van deze missie is om de democratie te herstellen, zodat onschuldige burgers beschermd worden tegen de machthebbers.
Robert Dahl benoemt tien voordelen van democratie ten opzichte van andere samenlevingsvormen.
Leg voor twee van Dahls voordelen uit dat deze aansluiten bij Tante Lydia's doel om met democratie burgers te beschermen tegen machthebbers.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om twee voordelen van democratie volgens Robert Dahl te koppelen aan Tante Lydia's doel om burgers te beschermen tegen machthebbers in Gilead.

Wat moet je kennen: Je moet de tien voordelen van democratie volgens Robert Dahl kennen, zoals genoemd in het CV-antwoord, en het verhaal van Tante Lydia's missie in Gilead.

Wat moet je kunnen: Je moet twee van Dahls voordelen van democratie kunnen uitleggen en deze specifiek kunnen koppelen aan Tante Lydia's doel om burgers te beschermen tegen de machthebbers van Gilead, zoals beschreven in de vraagtekst.

Waar op letten: Let erop dat je voor elk gekozen voordeel van Dahl expliciet uitlegt hoe dit aansluit bij Tante Lydia's doel om burgers te beschermen tegen machthebbers, en niet alleen het voordeel benoemt. Het CV-antwoord benadrukt de noodzaak van deze aansluiting voor elk scorepunt.

Kernbegrippen: democratie, autocraten, fundamentele rechten, persoonlijke vrijheid, zelfbeschikking, politieke gelijkheid

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 5 – Onderwijs, staat en indoctrinatie (2 punten)

Het onderwijs dat de meisjes in *Gilead* krijgen, is bedoeld om de waarden van de staat door te geven. Meisjes moeten bescheiden en dienend zijn. Daarom krijgen ze les in bloemschikken, borduren en godsdienst. Lezen en schrijven zijn voor meisjes verboden.
Ook in een democratie worden de waarden van de geldende staatsvorm aangeleerd via onderwijs. Daarbij kan een spanning bestaan tussen de belangen van de staat en die van leerlingen.
Ga uit van de volgende stelling.

stelling 1

Als de staat zich bemoeit met onderwijs, is er in een democratie net zo goed sprake van indoctrinatie als in een dictatuur zoals de staat *Gilead*.

2p 5 Geef met de spanning tussen de belangen van de staat en de belangen van leerlingen:
– een argument **voor** stelling 1, en
– een argument **tegen** stelling 1.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument voor en een argument tegen de stelling dat staatsbemoeienis met onderwijs in een democratie net zo goed indoctrinatie is als in een dictatuur, specifiek vanuit de spanning tussen staatsbelangen en leerlingbelangen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'democratie', 'dictatuur', 'indoctrinatie', 'staatsbelangen' en 'belangen van leerlingen' kunnen hanteren zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet de spanning tussen de belangen van de staat en de belangen van leerlingen kunnen toepassen om zowel een argument voor als een argument tegen stelling 1 te formuleren, waarbij je de context van een democratie en een dictatuur (Gilead) vergelijkt.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide argumenten (voor en tegen stelling 1) expliciet de spanning tussen de belangen van de staat en de belangen van leerlingen benoemt en deze koppelt aan de context van zowel een democratie als een dictatuur zoals Gilead, zoals het CV-antwoord aangeeft.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/5

## Vraag 6 – Friedman, Externe Effecten en Indoctrinatie (2 punten)

Milton Friedman is voor beperkte overheidsbemoeienis met onderwijs. Een van de argumenten dat de overheid zich volgens hem wel mag bemoeien met onderwijs is dat onderwijs externe effecten heeft.
2p 6 Geef weer wat Friedman bedoelt met externe effecten van onderwijs. Beargumenteer vervolgens of jij denkt dat Friedmans opvatting over overheidsbemoeienis vanwege externe effecten, indoctrinatie in het onderwijs kan tegengaan.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Friedmans concept van externe effecten van onderwijs en een beargumenteerde reflectie of zijn opvatting over overheidsbemoeienis indoctrinatie kan tegengaan.

Wat moet je kennen: Je moet Milton Friedmans opvatting over 'externe effecten' van onderwijs kennen, zoals beschreven in het Brein-record, namelijk dat onderwijs voordelen biedt aan vele burgers zonder duidelijke betaling.

Wat moet je kunnen: Je moet Friedmans opvatting over externe effecten kunnen uitleggen en vervolgens kunnen beargumenteren of deze opvatting indoctrinatie in het onderwijs kan tegengaan, zoals gevraagd in de vraagtekst en het CV-antwoord.

Waar op letten: Let erop dat je zowel Friedmans definitie van externe effecten correct weergeeft als een duidelijke argumentatie levert over het tegengaan van indoctrinatie, waarbij je beide kanten van het argument (wel of niet tegengaan) kunt beargumenteren, zoals het CV aangeeft.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/6

## Vraag 7 – Rawls: Ethische en Politieke Autonomie (2 punten)

Het personage Daisy woont in het vrije, democratische Canada. Zij maakt een werkstuk over het gebrek aan vrijheid en autonomie in de staat Gilead. In dat werkstuk stelt ze dat mensen in Gilead misschien wel gelukkig zijn in hun onvrije land en hier bewust voor kiezen. Ze is er daarom fel tegen dat Canadezen zich bemoeien met de situatie in Gilead. Daisy’s lerares verschilt met haar van mening. De lerares vindt het harteloos om te zeggen dat Canadezen zich niet mogen bemoeien met de onvrijheid in Gilead. Daisy meent van de lerares te leren dat de mensen in Gilead geholpen moeten worden om zich te bevrijden.
John Rawls maakt een onderscheid tussen ethische autonomie en politieke autonomie.
2p 7 Leg met de mening van de lerares uit wat ethische autonomie betekent. Leg vervolgens met de mening van Daisy uit wat politieke autonomie betekent.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van ethische autonomie met de mening van de lerares en een uitleg van politieke autonomie met de mening van Daisy, gebaseerd op het onderscheid van John Rawls.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'ethische autonomie' en 'politieke autonomie' van John Rawls kennen, zoals deze worden gedefinieerd in relatie tot de meningen van de lerares en Daisy.

Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen ethische autonomie en politieke autonomie kunnen koppelen aan en uitleggen met de specifieke meningen van de lerares en Daisy uit de casus.

Waar op letten: Let erop dat je de juiste mening (lerares of Daisy) koppelt aan het juiste type autonomie (ethisch of politiek) en dat je beide begrippen correct uitlegt in de context van de vraagtekst.

Kernbegrippen: ethische autonomie, politieke autonomie

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/7

## Vraag 8 – Sandel en de onmogelijkheid van neutraliteit (1 punt)

De lerares geeft Daisy een laag cijfer voor haar werkstuk omdat ze vindt dat er geen plek is voor politieke opvattingen in een werkstuk. Ze vermijdt verdere discussie erover.
Michael Sandel vindt dat neutraliteit onmogelijk én onwenselijk is. Deze opvatting van Sandel kan je ook toepassen op de houding van de lerares.
Leg uit dat Sandel de reden van de lerares voor het lage cijfer niet goed zou vinden, met Sandels opvatting dat neutraliteit onmogelijk is.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom Michael Sandel de reden van de lerares voor het lage cijfer niet goed zou vinden, specifiek vanuit zijn opvatting dat neutraliteit onmogelijk is.

Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Michael Sandel kennen dat neutraliteit onmogelijk is, en de koppeling die hij maakt tussen discussies over rechtvaardigheid en discussies over het goede leven.

Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Sandel over de onmogelijkheid van neutraliteit kunnen toepassen op de houding van de lerares, door uit te leggen dat haar handelen, hoewel zij neutraliteit nastreeft, toch voortkomt uit een opvatting over het goede leven.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt hoe de lerares, ondanks haar poging tot neutraliteit, toch een opvatting over het goede leven uitdraagt, en dat dit volgens Sandel onvermijdelijk is omdat discussies over rechtvaardigheid niet los te koppelen zijn van het goede leven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/8

## Vraag 9 – Sandel over neutraliteit en discussie (1 punt)

De lerares geeft Daisy een laag cijfer voor haar werkstuk omdat ze vindt dat er geen plek is voor politieke opvattingen in een werkstuk. Ze vermijdt verdere discussie erover.

Michael Sandel vindt dat neutraliteit onmogelijk én onwenselijk is. Deze opvatting van Sandel kan je ook toepassen op de houding van de lerares.

1p 9 Leg uit dat Sandel het vermijden van de discussie door de lerares niet goed zou vinden, met Sandels opvatting dat neutraliteit onwenselijk is.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom Michael Sandel het vermijden van discussie door de lerares afkeurt, gebaseerd op zijn opvatting dat neutraliteit onwenselijk is.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'neutraliteit', 'solidariteit' en 'het goede leven' kennen in de context van Michael Sandels filosofie.

Wat moet je kunnen: Je moet Sandels opvatting over de onwenselijkheid van neutraliteit kunnen toepassen op de casus van de lerares die discussie vermijdt, en dit kunnen uitleggen met de link naar solidariteit.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen stelt dat Sandel neutraliteit onwenselijk vindt, maar ook uitlegt waarom dit zo is, specifiek door de link te leggen met het ondergraven van solidariteit of de bereidheid om je in te zetten voor de samenleving.

Kernbegrippen: neutraliteit, solidariteit, het goede leven

Veelgemaakte fouten:
- Alleen stellen dat Sandel neutraliteit onwenselijk vindt, zonder uit te leggen waarom (de link met het ondergraven van solidariteit).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/9

## Vraag 10 – Nozick, Atwood en onderdrukking (2 punten)

Schrijfster Margaret Atwood benadrukt dat ze met haar romans wil laten zien dat in moderne democratieën ook al onvrijheid en ongelijkheid aanwezig zijn. Zij stelt dat de mens een neiging tot het onderdrukken van anderen heeft en dat ook democratieën hier vatbaar voor zijn. Volgens haar moeten we daarom ook binnen democratieën altijd scherp blijven op allerlei vormen van onderdrukking van groepen en individuen. Als voorbeeld geeft ze de strijd voor vrijheidsrechten van vrouwen.
Volgens Robert Nozick is democratie een vorm van tirannie.
2p 10 Leg deze opvatting van Nozick uit met de verhouding tussen meester en slaaf.
Leg vervolgens een verschil uit tussen de opvatting van Atwood en Nozicks anarchisme.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Nozicks opvatting over democratie als tirannie met de meester-slaaf verhouding, en een verschil tussen Atwoods en Nozicks anarchisme.

Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Robert Nozick over democratie als tirannie en zijn anarchisme kennen, en deze kunnen vergelijken met de opvatting van Margaret Atwood over onderdrukking in democratieën.

Wat moet je kunnen: Je moet Nozicks opvatting over democratie als tirannie kunnen uitleggen aan de hand van de verhouding tussen meester en slaaf, en vervolgens een verschil kunnen uitleggen tussen Atwoods opvatting en Nozicks anarchisme.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk het verschil uitlegt tussen Nozicks principiële bezwaar tegen staatsgezag (anarchisme) en Atwoods focus op de menselijke neiging tot onderdrukking en de strijd voor vrijheidsrechten binnen bestaande systemen.

Kernbegrippen: democratie, tirannie, meester en slaaf, anarchisme, onderdrukking, vrijheidsrechten

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 11 – Rousseau's directe democratie en vrijheid (2 punten)

Opgave 2 Burgerlijke ongehoorzaamheid

In de jaren ’50 bestond er in Amerika een rassenscheiding. Zo hadden zwarte mensen minder rechten en moesten ze volgens de wet bijvoorbeeld hun zitplaats afstaan aan witte passagiers, als de bus vol raakte.
Volgens Jean-Jacques Rousseau zorgt directe democratie ervoor dat burgers vrij en autonoom zijn.
2p 11 Leg deze opvatting van Rousseau uit met de begrippen:
– ‘natuurtoestand’ en ‘sociaal contract’, en
– ‘vrijheid’ en ‘gelijkheid’.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Jean-Jacques Rousseau's opvatting over directe democratie en hoe deze zorgt voor vrijheid en autonomie, met gebruik van specifieke begrippen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'natuurtoestand', 'sociaal contract', 'vrijheid' en 'gelijkheid' kennen in de context van Jean-Jacques Rousseau's filosofie over directe democratie.

Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Rousseau over directe democratie kunnen uitleggen door de begrippen 'natuurtoestand', 'sociaal contract', 'vrijheid' en 'gelijkheid' correct met elkaar te verbinden, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Waar op letten: Let erop dat je de relatie tussen de 'natuurtoestand' en het 'sociaal contract' duidelijk uitlegt als een herwinning van oorspronkelijke vrijheid en autonomie, en hoe 'vrijheid' en 'gelijkheid' met elkaar verzoend worden door gelijke verplichtingen, zoals gespecificeerd in het CV.

Kernbegrippen: natuurtoestand, sociaal contract, vrijheid, gelijkheid, directe democratie, autonomie, Jean-Jacques Rousseau

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/11

## Vraag 12 – Rousseau en burgerlijke ongehoorzaamheid (1 punt)

Opgave 2 Burgerlijke ongehoorzaamheid

In de jaren '50 bestond er in Amerika een rassenscheiding. Zo hadden zwarte mensen minder rechten en moesten ze volgens de wet bijvoorbeeld hun zitplaats afstaan aan witte passagiers, als de bus vol raakte.
Volgens Jean-Jacques Rousseau zorgt directe democratie ervoor dat burgers vrij en autonoom zijn.
1p 12 Geef met het begrip 'uniformiteit' een argument dat burgers in de Amerikaanse samenleving van de jaren '50 volgens Rousseaus opvatting niet vrij en autonoom waren.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument met het begrip 'uniformiteit' waarom burgers in de Amerikaanse samenleving van de jaren '50 volgens Rousseaus opvatting niet vrij en autonoom waren.

Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'uniformiteit' kunnen toepassen in de context van Jean-Jacques Rousseaus opvatting over vrijheid, autonomie en de algemene wil, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Rousseau over directe democratie en de algemene wil kunnen koppelen aan de maatschappelijke situatie van rassenscheiding in de jaren '50 in Amerika, specifiek door het begrip 'uniformiteit' te gebruiken om de afwezigheid van vrijheid en autonomie te verklaren.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet het begrip 'uniformiteit' gebruikt en dit verbindt met de ongelijkheid tussen bevolkingsgroepen en het onvermogen om de algemene wil te bepalen, zoals het CV-antwoord aangeeft. Een veelvoorkomende valkuil kan zijn om alleen de ongelijkheid te benoemen zonder de link naar uniformiteit en de algemene wil van Rousseau te leggen.

Kernbegrippen: uniformiteit, vrijheid, autonomie, algemene wil, directe democratie

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Burgerlijke ongehoorzaamheid en het deliberatieve model (1 punt)

Tegen de wet in weigerde de Afro-Amerikaanse Rosa Parks (afbeelding hiernaast) haar zitplaats in de bus af te staan, waarna ze werd gearresteerd. Deze arrestatie leidde tot jarenlange protesten tegen de rassenscheiding, totdat die uit de Amerikaanse wetgeving werd geschrapt.
De actie van Rosa Parks is een voorbeeld van burgerlijke ongehoorzaamheid. Dat is een vorm van geweldloos politiek verzet, waarbij een wet wordt overtreden die in strijd is met de grondwet. Voor de grondwet is iedereen gelijk, terwijl de wet die bepaalde dat zwarte passagiers voor witte passagiers moeten opstaan, daarmee in strijd is. In de situatie van de rassenscheiding vonden veel mensen burgerlijke ongehoorzaamheid nodig, omdat normale pogingen om deze wet te veranderen, zoals stemmen tijdens verkiezingen, niet hadden geholpen. Volgens het deliberatieve model van democratie zijn er verschillende nadelen aan stemmen.
1p 13 Leg voor een van deze nadelen uit dat burgerlijke ongehoorzaamheid dit nadeel tegengaat.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe burgerlijke ongehoorzaamheid een specifiek nadeel van stemmen, volgens het deliberatieve model van democratie, tegengaat.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'burgerlijke ongehoorzaamheid' en 'deliberatieve model van democratie' kennen, specifiek de nadelen van stemmen binnen dit model, zoals 'versterking van bestaande machtsstructuren' of 'permanente minderheden niet gekozen'.

Wat moet je kunnen: Je moet een van de nadelen van stemmen volgens het deliberatieve model kunnen koppelen aan en uitleggen hoe burgerlijke ongehoorzaamheid dit nadeel tegengaat, zoals geïllustreerd door de actie van Rosa Parks.

Waar op letten: Let erop dat je een concreet nadeel van stemmen uit het deliberatieve model kiest en duidelijk uitlegt hoe burgerlijke ongehoorzaamheid dit specifieke nadeel tegengaat, in plaats van een algemene uitleg over burgerlijke ongehoorzaamheid.

Kernbegrippen: burgerlijke ongehoorzaamheid, deliberatieve model van democratie, stemmen, machtsstructuren, permanente minderheden

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – Burgerlijke ongehoorzaamheid en deliberatie (1 punt)

In de jaren '50 bestond er in Amerika een rassenscheiding. Zo hadden zwarte mensen minder rechten en moesten ze volgens de wet bijvoorbeeld hun zitplaats afstaan aan witte passagiers, als de bus vol raakte.
Volgens Jean-Jacques Rousseau zorgt directe democratie ervoor dat burgers vrij en autonoom zijn.

Volgens voorstanders biedt het deliberatieve model een aantal voordelen bij het organiseren van instemming.
Leg voor een van deze voordelen uit dat dit ook bereikt kan worden met burgerlijke ongehoorzaamheid.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe burgerlijke ongehohoorzaamheid een voordeel van het deliberatieve model kan bereiken.

Wat moet je kennen: Je moet de voordelen van het deliberatieve model kennen, zoals 'ontdekking van nieuwe mogelijkheden', 'uitdrukking van respect voor minderheden', 'kennisneming van andere redelijke denkwijzen', of 'betere beslissingen door respect voor ieders mening', en het concept van burgerlijke ongehoorzaamheid.

Wat moet je kunnen: Je moet een van de genoemde voordelen van het deliberatieve model kunnen koppelen aan en uitleggen hoe burgerlijke ongehoorzaamheid dit voordeel kan bewerkstelligen, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek één voordeel van het deliberatieve model kiest en duidelijk uitlegt hoe burgerlijke ongehoorzaamheid dit specifieke voordeel bereikt, in plaats van een algemene beschrijving van beide concepten te geven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Arendt en Mill over burgerlijke ongehoorzaamheid (3 punten)

Parks wordt gezien als held, omdat ze de vrijheid en verantwoordelijkheid nam om haar mening te uiten en om zich geweldloos te verzetten tegen een onrechtvaardige wet.
Filosoof Hannah Arendt is voorstander van burgerlijke ongehoorzaamheid. Haar opvatting is: burgerlijke ongehoorzaamheid - zoals Parks die de wet overtreedt - is in het algemeen belang van de democratie en moet daarom niet strafbaar zijn.
Volgens John Stuart Mill is volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie. Hij geeft daar vier redenen voor. Twee van die redenen zijn 'het gevaar van dogmatisme' en 'de waarde van discussie'. Deze twee redenen van Mill kunnen gebruikt worden om Arendts opvatting te verdedigen dat burgerlijke ongehoorzaamheid niet strafbaar moet zijn.
3p 15 Leg uit dat Arendts opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid verdedigd kan worden, met:
– de twee genoemde redenen van Mill dat volledige vrijheid van meningsuiting in het algemeen belang van de democratie is, en
– Mills opvatting over geweld.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe de opvatting van Hannah Arendt over burgerlijke ongehoorzaamheid verdedigd kan worden met twee specifieke redenen van John Stuart Mill over vrijheid van meningsuiting en zijn opvatting over geweld.

Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Hannah Arendt over burgerlijke ongehoorzaamheid kennen, specifiek dat het in het algemeen belang van de democratie is en niet strafbaar moet zijn. Daarnaast moet je de twee genoemde redenen van John Stuart Mill kennen voor volledige vrijheid van meningsuiting ('het gevaar van dogmatisme' en 'de waarde van discussie') en zijn opvatting over geweld.

Wat moet je kunnen: Je moet de twee genoemde redenen van Mill en zijn opvatting over geweld kunnen koppelen aan en uitleggen ter verdediging van Arendts opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals gevraagd in de vraagtekst.

Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de drie gevraagde onderdelen (dogmatisme, discussie, geweld) een duidelijke koppeling maakt tussen de reden/opvatting van Mill en de verdediging van Arendts standpunt dat burgerlijke ongehoorzaamheid niet strafbaar moet zijn, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Kernbegrippen: burgerlijke ongehoorzaamheid, vrijheid van meningsuiting, democratie, dogmatisme, discussie, geweld

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – Parekh en Arendt over maatschappelijke waarden (1 punt)

Bhikhu Parekh stelt voor om de vrijheid van meningsuiting te beperken. Volgens hem zijn andere maatschappelijke waarden dan vrijheid van meningsuiting namelijk ook belangrijk.

1p 16 Leg uit dat Parekh hiermee hetzelfde doel probeert te bereiken als Arendt met haar opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe Bhikhu Parekhs voorstel om de vrijheid van meningsuiting te beperken hetzelfde doel nastreeft als Hannah Arendts opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid.

Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Bhikhu Parekh over de beperking van vrijheid van meningsuiting en Hannah Arendts opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid kennen, inclusief de onderliggende maatschappelijke waarden die zij belangrijk vinden.

Wat moet je kunnen: Je moet de doelen van Parekhs beperking van de vrijheid van meningsuiting en Arendts burgerlijke ongehoorzaamheid kunnen koppelen en uitleggen dat deze doelen overeenkomen, met specifieke verwijzing naar maatschappelijke waarden zoals sociale harmonie, bescherming van zwakkeren en waardigheid.

Waar op letten: Let erop dat je expliciet de overeenkomst in het nagestreefde doel benoemt, namelijk maatschappelijke rechtvaardigheid en de bescherming van andere maatschappelijke waarden dan alleen vrijheid van meningsuiting, zoals sociale harmonie en de waardigheid van individuen en groepen, zoals genoemd in het CV-antwoord.

Kernbegrippen: vrijheid van meningsuiting, burgerlijke ongehoorzaamheid, sociale harmonie, waardigheid van individuen en groepen

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Nietzsche, Mill en burgerlijke ongehoorzaamheid (3 punten)

Volgens Friedrich Nietzsche zijn democratische en revolutionaire bewegingen een uitdrukking van slavenmoraal. Mensen komen daarin niet tot bloei, maar verzwakken tot dwergdieren van gelijke rechten. Volgens Mill komen mensen in een democratie juist wel tot bloei.
3p 17 Leg uit dat mensen in een democratie:
– volgens Nietzsche door slavenmoraal verzwakken tot dwergdieren van gelijke rechten, en
– volgens Mills ontplooiingsliberalisme tot bloei kunnen komen.
Beargumenteer vervolgens met deze standpunten van Nietzsche en Mill of je een voorstander bent van Arendts opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid.

Wat kun je verwachten: Je moet de standpunten van Nietzsche en Mill over democratie en menselijke ontplooiing uitleggen en deze vervolgens gebruiken om een beargumenteerd standpunt in te nemen over Arendts opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'slavenmoraal', 'dwergdieren van gelijke rechten' en 'kuddemoraal' van Nietzsche kennen, evenals 'ontplooiingsliberalisme' en de rol van 'betrokkenheid bij de samenleving' voor Mill. Daarnaast moet je de opvatting van Arendt over 'burgerlijke ongehoorzaamheid' kunnen plaatsen in relatie tot deze filosofen.

Wat moet je kunnen: Je moet de standpunten van Nietzsche en Mill over democratie en menselijke ontplooiing kunnen uitleggen en vervolgens deze standpunten kunnen toepassen om een argumentatie te formuleren over Arendts opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid.

Waar op letten: Let erop dat je de uitleg van Nietzsche's slavenmoraal en Mill's ontplooiingsliberalisme concreet koppelt aan de vraag over hoe mensen in een democratie verzwakken of juist tot bloei komen. Zorg er ook voor dat je argumentatie over Arendt's burgerlijke ongehoorzaamheid expliciet verwijst naar de eerder uitgelegde standpunten van Nietzsche en Mill.

Kernbegrippen: slavenmoraal, dwergdieren van gelijke rechten, kuddemoraal, ontplooiingsliberalisme, burgerlijke ongehoorzaamheid

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Biesta, Arendt en burgerschap (2 punten)

Volgens Gert Biesta is niet alleen het onderwijs maar de samenleving als geheel verantwoordelijk voor politiek existeren in een democratie.
Leg uit dat volgens Biesta onderwijs in burgerschap niet alleen een verantwoordelijkheid van scholen is.
Leg vervolgens uit dat Biesta's opvatting van politiek existeren aansluit bij de taak die het onderwijs volgens Arendt heeft.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Biesta's opvatting over de verantwoordelijkheid voor burgerschapsonderwijs en een koppeling met Arendts visie op de taak van het onderwijs.

Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Gert Biesta over 'politiek existeren' en de verantwoordelijkheid voor burgerschapsonderwijs kennen, evenals de taak die Hannah Arendt het onderwijs toedicht.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk maakt dat de verantwoordelijkheid voor politiek existeren en burgerschapsonderwijs volgens Biesta niet alleen bij scholen ligt, maar bij de samenleving als geheel, en dat je deze voorwaarde koppelt aan Arendts idee van voorbereiding op verantwoordelijkheid voor de wereld.

Kernbegrippen: politiek existeren, burgerschapsonderwijs, verantwoordelijkheid voor de wereld

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Extinction Rebellion en tirannie van de meerderheid (1 punt)

Ook vandaag de dag zijn er voorbeelden van burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals de protestacties van de klimaatbeweging Extinction Rebellion. Volgens Extinction Rebellion gaan de huidige wijzigingen in klimaatwetgeving te langzaam om burgers te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. Met acties die verstoren, wil Extinction Rebellion de regering daarom dwingen om strengere milieuwetten in te voeren.
Sommige overheden vinden de burgerlijke ongehoorzaamheid van Extinction Rebellion gevaarlijk, maar hoogleraar filosofie Robin Celikates verdedigt de burgerlijke ongehoorzaamheid van Extinction Rebellion. Hij geeft het voorbeeld van zo’n verstorende actie: de actievoerders gaan met zoveel mensen ergens op de weg zitten zodat zij met meer zijn dan de mensen die hen weg kunnen dragen. Zo willen de actievoerders de democratie niet omverwerpen maar juist bevorderen.
Volgens Alexis de Tocqueville kent democratie het gevaar van de tirannie van de meerderheid.
1p 19 Beargumenteer of volgens jou het gevaar van de tirannie van de meerderheid is te herkennen in de actie die door Celikates wordt genoemd.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een beargumenteerde analyse of het gevaar van de tirannie van de meerderheid, zoals beschreven door Alexis de Tocqueville, te herkennen is in de specifieke actie van burgerlijke ongehoorzaamheid van Extinction Rebellion die Robin Celikates noemt.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'tirannie van de meerderheid' van Alexis de Tocqueville kennen en de beschrijving van de actie van Extinction Rebellion door Robin Celikates uit de vraagtekst.

Wat moet je kunnen: Je moet het concept 'tirannie van de meerderheid' van Tocqueville kunnen toepassen op en vergelijken met de specifieke actie van Extinction Rebellion die Celikates beschrijft, en hierover een argumentatie kunnen opbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je de argumentatie baseert op de definitie van 'tirannie van de meerderheid' zoals die door Tocqueville wordt beschreven (wetgevende macht en publieke opinie bepaald door de meerderheid) en deze concreet koppelt aan de actie van Extinction Rebellion, in plaats van een algemene mening over meerderheden te geven.

Kernbegrippen: tirannie van de meerderheid, burgerlijke ongehoorzaamheid, democratie

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Tocqueville en Extinction Rebellion (1 punt)

Een ander gevaar van democratie dat Tocqueville noemt, is het gevaar van individualisme. Volgens hem is het belangrijk dat burgers voelen dat ze voor de samenleving verantwoordelijk zijn.
1p 20 Beargumenteer of volgens jou het gevaar van de actie van Extinction Rebellion dit gevaar van individualisme tegengaat.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie of de acties van Extinction Rebellion het gevaar van individualisme, zoals beschreven door Tocqueville, tegengaan.

Wat moet je kennen: Je moet het concept van 'individualisme' zoals Tocqueville dat ziet in relatie tot democratie kennen, en het belang van 'verantwoordelijkheid nemen voor de samenleving' zoals genoemd in de vraagtekst en het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Tocqueville over individualisme kunnen toepassen op de acties van Extinction Rebellion en hierover een beargumenteerd standpunt innemen, zoals gevraagd in de vraagtekst en geïllustreerd in het CV-antwoord.

Waar op letten: Let erop dat je argumentatie direct ingaat op het gevaar van individualisme en de verantwoordelijkheid voor de samenleving, zoals Tocqueville die beschrijft, en niet alleen op de algemene doelen van Extinction Rebellion. Het CV-antwoord toont aan dat zowel een positieve als negatieve argumentatie mogelijk is, zolang deze goed onderbouwd is met Tocqueville's ideeën.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – Betrouwbaarheid, plicht- en deugdethiek bij Extinction Rebellion (2 punten)

Volgens Extinction Rebellion moet je wel burgerlijk ongehoorzaam zijn als de politiek haar eigen wetten niet goed uitvoert, waardoor haar eigen doelen niet worden gehaald. Volgens Extinction Rebellion is dat het geval met de klimaatdoelen die door de rechter zijn opgelegd.

tekst 1

Het is de grondwettelijke plicht van de overheid om zorg te dragen voor haar burgers en het milieu. Daar hoort de verantwoordelijkheid bij om eerlijk te zijn over de crisis die ons bedreigt. De regering moet erkennen dat we wat betreft klimaat en biodiversiteit in een noodsituatie zitten, en moet de bevolking onomwonden voorlichten over de noodzaak tot snelle en ingrijpende verandering.

bron: https://extinctionrebellion.nl/eisen/, geraadpleegd op 6 sep 2022

Volgens Arendt hebben zowel politici als burgers de morele plicht zich aan de grondwet te houden, en mag je burgerlijk ongehoorzaam zijn als die grondwet niet wordt nageleefd. Volgens Arendt is betrouwbaarheid zowel voor politici als voor burgers een belangrijke plicht en deugd.
2p 21 Beargumenteer of je volgens jou, om betrouwbaar te zijn, mee zou moeten doen aan de acties van Extinction Rebellion, met:
– de plicht (plichtethiek), en
– de deugd (deugdethiek).

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie of je, om betrouwbaar te zijn, mee zou moeten doen aan de acties van Extinction Rebellion, vanuit zowel de plichtethiek als de deugdethiek.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'plichtethiek' en 'deugdethiek' kennen, evenals de opvattingen van Arendt over burgerlijke ongehoorzaamheid, betrouwbaarheid en de grondwet, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV.

Wat moet je kunnen: Je moet de principes van plichtethiek en deugdethiek kunnen toepassen op de casus van Extinction Rebellion en de opvattingen van Arendt, om zo een beargumenteerd standpunt in te nemen over deelname aan de acties.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide ethische stromingen (plichtethiek en deugdethiek) een afzonderlijke argumentatie geeft die expliciet verwijst naar het concept 'betrouwbaarheid' en de acties van Extinction Rebellion, zoals gevraagd in de vraag en geïllustreerd in het CV.

Kernbegrippen: plichtethiek, deugdethiek, burgerlijke ongehoorzaamheid, betrouwbaarheid, grondwet, Arendt

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Cliteur: Lekenstaat, multiculturalisme en Eurovisie (2 punten)

Opgave 3 Douze points

Het Eurovisiesongfestival is een jaarlijks terugkerende liedjeswedstrijd waarbij verschillende landen het muzikaal tegen elkaar opnemen. De wedstrijd wordt georganiseerd door de European Broadcasting Union (EBU) en trekt elk jaar meer dan tweehonderd miljoen televisiekijkers. Officieel is het Eurovisiesongfestival een apolitiek evenement: er mogen geen politieke statements gemaakt worden. Zo mag er alleen gezwaaid worden met de nationale vlaggen van de deelnemende landen en zijn andere vlaggen officieel verboden. Liedjes met een expliciete politieke boodschap worden door de EBU gediskwalificeerd en deelnemers wordt gevraagd zich buiten het podium ook niet uit te laten over politieke kwesties.
Paul Cliteur pleit voor neutraliteit van de staat in de vorm van een lekenstaat.
2p 22 Leg uit dat het model van de lekenstaat volgens Cliteur tegenovergesteld is aan het multiculturele model.
Leg vervolgens uit dat de plaats voor religie in de lekenstaat vergelijkbaar is met de plaats voor politiek op het Eurovisiesongfestival.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van de tegenstelling tussen de lekenstaat en het multiculturele model, en een vergelijking van de plaats van religie in de lekenstaat met de plaats van politiek op het Eurovisiesongfestival.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'lekenstaat' en 'multiculturele model' kennen, specifiek zoals Paul Cliteur deze definieert, en de implicaties hiervan voor de aanwezigheid van religie in het publieke domein.

Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van de lekenstaat en het multiculturele model kunnen uitleggen en vervolgens de plaats van religie in de lekenstaat kunnen vergelijken met de plaats van politiek op het Eurovisiesongfestival, door de nadruk op neutraliteit in beide contexten te leggen.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk de tegenstelling tussen de lekenstaat en het multiculturele model uitlegt, met name over de plaats van religie in het publieke domein. Zorg er ook voor dat je de vergelijking tussen religie in de lekenstaat en politiek op het Eurovisiesongfestival concreet maakt door te verwijzen naar de noodzaak van neutraliteit in de publieke ruimte, zoals beschreven in het CV.

Kernbegrippen: lekenstaat, multiculturele model, publieke domein, neutraliteit

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 23 – Kelsen, democratie en politieke liedjes (2 punten)

Het diskwalificeren van liedjes met een politieke boodschap is opgenomen in het wedstrijdreglement van het Eurovisiesongfestival, waar alle deelnemers en deelnemende landen mee instemmen. Je zou dit verbod kunnen opvatten als een beperking van de vrijheid van meningsuiting van de deelnemers. Toch heeft de EBU als Europese omroeporganisatie de vrijheid van meningsuiting hoog in het vaandel staan.
Volgens Hans Kelsen heeft democratie twee kenmerken, namelijk meningsrelativisme en de meerderheidsregel.
2p 23 Leg uit dat democratie volgens Kelsen een relativistische wereldbeschouwing veronderstelt.
Beargumenteer vervolgens of het diskwalificeren van liedjes met een politieke boodschap volgens jou democratisch is en ga daarbij in op **een** van Kelsens kenmerken van een democratie.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe democratie volgens Kelsen een relativistische wereldbeschouwing veronderstelt en vervolgens beargumenteren of het diskwalificeren van politieke liedjes democratisch is, gebruikmakend van één van Kelsens kenmerken.

Wat moet je kennen: Je moet de twee kenmerken van democratie volgens Hans Kelsen kennen: meningsrelativisme en de meerderheidsregel, en het concept van 'inzicht in absolute waarheid is onmogelijk' zoals Kelsen dat ziet.

Wat moet je kunnen: Je moet Kelsens idee van meningsrelativisme kunnen uitleggen en vervolgens een van Kelsens kenmerken (meningsrelativisme of meerderheidsregel) kunnen toepassen om te beargumenteren of het diskwalificeren van politieke liedjes democratisch is.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt waarom inzicht in absolute waarheid onmogelijk is volgens Kelsen, en dat je bij de argumentatie over de politieke liedjes expliciet verwijst naar slechts één van Kelsens kenmerken van democratie, zoals gevraagd in de vraagtekst ('een van Kelsens kenmerken').

Kernbegrippen: Hans Kelsen, democratie, meningsrelativisme, meerderheidsregel

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/23

## Vraag 24 – Vrijheid en het Eurovisiesongfestival (3 punten)

De officiële slogan van het Eurovisiesongfestival is ‘Unity in diversity’ (eenheid in verscheidenheid). Deze diversiteit zorgt ook voor spanningen. Zo wordt het Eurovisiesongfestival wel gezien als een lhbtiq+-feestje. Dat zie je onder andere aan de regenboogvlag, die het vaakst wappert tussen alle nationale vlaggen. In landen waar het slecht gesteld is met lhbtiq+-rechten of waar ‘homopropaganda’ zelfs wordt verboden, wordt dit gezien als het pushen van een activistische politieke agenda.
Geef op basis van de slogan van het Eurovisiesongfestival:
– een definitie van vrijheid,
– een vooronderstelling bij deze definitie, en
– een implicatie van deze definitie.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een definitie van vrijheid, een vooronderstelling en een implicatie, allen gebaseerd op de slogan 'Unity in diversity' van het Eurovisiesongfestival.

Wat moet je kennen: Je moet in staat zijn om de begrippen 'vrijheid', 'vooronderstelling' en 'implicatie' te begrijpen en toe te passen in de context van de gegeven slogan.

Wat moet je kunnen: Je moet de slogan 'Unity in diversity' kunnen analyseren en hieruit een definitie van vrijheid, een vooronderstelling en een implicatie kunnen afleiden, zoals gevraagd in de vraagtekst en gespecificeerd in het CV-antwoord.

Waar op letten: Let erop dat alle drie de onderdelen (definitie, vooronderstelling, implicatie) direct gerelateerd zijn aan de slogan 'Unity in diversity' en de context van het Eurovisiesongfestival, zoals benadrukt in het CV-antwoord.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/24

## Vraag 25 – Mill en het Eurovisiesongfestival (2 punten)

Het liedje dat de meeste punten krijgt, wint het Eurovisiesongfestival. Deze punten worden bepaald door te stemmen. Niet alleen het publiek kan zijn stem uitbrengen, de helft van de punten wordt namelijk bepaald door een vakjury. Het voordeel van een klein groepje muziekexperts telt hierdoor even zwaar mee als dat van de miljoenen televisiekijkers. Dit stemproces is te vergelijken met de vraag wie het voor het zeggen heeft in de politiek: het volk of experts.
John Stuart Mill is een tegenstander van een regering van experts.
2p 25 Leg uit dat het huidige stemproces van het Eurovisiesongfestival past bij de opvatting van Mill dat
– iedereen stemrecht moet hebben, en
– stemrecht ongelijk moet zijn.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe het stemproces van het Eurovisiesongfestival past bij de opvattingen van John Stuart Mill over universeel stemrecht en ongelijk stemrecht.

Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van John Stuart Mill over 'iedereen stemrecht' en 'ongelijk stemrecht' kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet de twee opvattingen van Mill (iedereen stemrecht en ongelijk stemrecht) kunnen koppelen en uitleggen aan de hand van het stemproces van het Eurovisiesongfestival.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide delen van Mills opvatting (iedereen stemrecht én ongelijk stemrecht) een aparte uitleg geeft die specifiek verwijst naar het Eurovisiesongfestival, zoals het CV-antwoord aangeeft met 'motiveert / zorgt voor betrokkenheid' en 'kennis en onwetendheid moeten geen gelijk recht hebben'.

Kernbegrippen: John Stuart Mill, universeel stemrecht, ongelijk stemrecht

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/25

## Vraag 26 – Schumpeter en irrationeel stemgedrag (1 punt)

Bij de puntentelling valt op dat bevriende en nabijgelegen landen elkaar vaak de hoogst haalbare score van ‘douze points’ (twaalf punten) geven. Dit wordt vaak vriendjespolitiek genoemd. Onderzoekers verklaren dit stemgedrag.

tekst 2

[Dit komt] vooral door een gedeelde cultuur en dat is vaak ook een gedeelde muziekstijl, met soms zelfs dezelfde sterren op de radio. Ook geografische nabijheid, een gedeelde geschiedenis, godsdienst of taal dragen allemaal bij aan wat we ‘vriendjespolitiek’ noemen.

bron: Hoe (vriendjes)politiek is het Songfestival?, NOS op 3, 22 mei 2021

Volgens Joseph Schumpeter wordt de rationaliteit van mensen overschat. Hij geeft onder andere groepsdruk als reden voor irrationeel gedrag.
1p 26 Leg deze reden van Schumpeter met tekst 2 uit.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Schumpeters idee over groepsdruk als oorzaak van irrationeel gedrag, toegepast op de informatie in tekst 2 over het Songfestival.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'groepsdruk' en 'irrationeel gedrag' van Joseph Schumpeter kennen en kunnen relateren aan de invloed van een (culturele) groep.

Wat moet je kunnen: Je moet Schumpeters reden voor irrationeel gedrag, namelijk groepsdruk, kunnen uitleggen met behulp van de informatie over gedeelde cultuur, geschiedenis, godsdienst of taal uit tekst 2.

Waar op letten: Let erop dat je de uitleg van groepsdruk specifiek koppelt aan de culturele invloeden die in tekst 2 worden genoemd, en niet alleen een algemene definitie van groepsdruk geeft. De uitleg moet aantonen hoe deze culturele groep leidt tot irrationeel gedrag bij het stemmen.

Kernbegrippen: groepsdruk, irrationeel gedrag

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/26

## Vraag 27 – Vriendjespolitiek en Schumpeters democratie (1 punt)

Bij de puntentelling valt op dat bevriende en nabijgelegen landen elkaar vaak de hoogst haalbare score van ‘douze points’ (twaalf punten) geven. Dit wordt vaak vriendjespolitiek genoemd. Onderzoekers verklaren dit stemgedrag.

tekst 2

[Dit komt] vooral door een gedeelde cultuur en dat is vaak ook een gedeelde muziekstijl, met soms zelfs dezelfde sterren op de radio. Ook geografische nabijheid, een gedeelde geschiedenis, godsdienst of taal dragen allemaal bij aan wat we ‘vriendjespolitiek’ noemen.

bron: Hoe (vriendjes)politiek is het Songfestival?, NOS op 3, 22 mei 2021

Volgens Joseph Schumpeter wordt de rationaliteit van mensen overschat. Hij geeft onder andere groepsdruk als reden voor irrationeel gedrag.
1p 27 Beargumenteer of volgens jou vriendjespolitiek onvermijdelijk is in een democratie en gebruik daarbij Schumpeters opvatting van democratie als markt.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie of vriendjespolitiek onvermijdelijk is in een democratie, specifiek vanuit Schumpeters opvatting van democratie als markt.

Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Joseph Schumpeter over democratie als markt kennen, waarbij democratie draait om competitie en het handelen in stemmen, en zijn idee dat de rationaliteit van mensen wordt overschat, mede door groepsdruk.

Wat moet je kunnen: Je moet Schumpeters opvatting van democratie als markt kunnen toepassen om te beargumenteren of vriendjespolitiek onvermijdelijk is in een democratie.

Waar op letten: Let erop dat je argumentatie duidelijk Schumpeters opvatting van democratie als markt gebruikt en niet alleen een algemene mening geeft over vriendjespolitiek. Het antwoord moet ingaan op de competitieve aard van democratie en de irrationele kanten van menselijk gedrag zoals groepsdruk, zoals Schumpeter die ziet.

Kernbegrippen: Joseph Schumpeter, democratie als markt, rationaliteit, irrationeel gedrag, groepsdruk, competitie

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-2/vraag/27

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2023
tijdvak 2
tijdsduur 3 uur
filosofie

Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-0311-a-23-2-o

### Pagina 2

Opave 1 De staat Gilead van Margaret Atwood

In de roman *De Testamenten* van Margaret Atwood neemt een groep mannen met geweld de macht over in de Verenigde Staten. Volgens deze groep mannen is iedereen in de vrije democratie ongelukkig geworden doordat mensen alleen op zichzelf gericht zijn en naar materiële luxe verlangen. Bovendien is de milieuvervuiling zo ernstig dat er bijna geen vrouwen meer zijn die gezonde baby's kunnen baren. Om deze problemen op te lossen, stichten zij de dictatoriale staat *Gilead*. Atwood benadrukt dat haar verhaal weliswaar fictie is, maar dat ook moderne democratieën zoals de Verenigde Staten kunnen veranderen in een dictatuur.
Volgens Plato komen verschillende staatsvormen uit elkaar voort.
1p 1 Leg uit dat de vorming van de staat *Gilead* past bij Plato's opvatting dat staatsvormen uit elkaar voortkomen.

Om de staat *Gilead* in stand te houden, is iedereen ingedeeld naar zijn of haar ‘natuurlijke rol’. Volgens de machthebbers van *Gilead* zijn vrouwen van nature ongeschikt aan mannen. Mannen hebben een sterk verstand en een sterk lichaam en zijn daarom geschikt om te regeren of te bewaken. Vrouwen zijn ingedeeld als ‘Echtgenotes’, ‘Tantes’ en ‘Dienstmaagden’. Echtgenotes zijn getrouwd met machthebbende mannen en Tantes geven meisjes onderwijs. Dienstmaagden zijn de vruchtbare vrouwen. Zij zijn in tijdelijke dienst van een echtpaar dat geen kinderen kan krijgen. Zij hebben als enige taak om een kind te baren dat zij afstaan aan dat echtpaar. Vervolgens komen ze in dienst bij een ander echtpaar voor dezelfde taak.
In de staat *Gilead* is de indeling van de maatschappij gebaseerd op een mensbeeld. Ook Plato deelt zijn ideale maatschappij in volgens zijn mensbeeld.
1p 2 Geef het verband weer tussen Plato's mensbeeld en zijn maatschappijvisie.
2p 3 Bekritiseer het verband tussen mensbeeld en maatschappijvisie in het voorbeeld van de staat *Gilead*, met:
– het begrippenpaar ‘natuur en cultuur’, en
– het begrip ‘gender’.

HA-0311-a-23-2-o 2 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Het personage Lydia is het hoofd van de Tantes. Zij weet dat er vaak
onschuldige Echtgenotes of Dienstmaagden worden veroordeeld tot de
doodstraf voor misdrijven die eigenlijk gepleegd zijn door de
machthebbers. Daarom heeft zij de geheime missie om de machthebbers
van Gilead ten val te brengen. Het doel van deze missie is om de
democratie te herstellen, zodat onschuldige burgers beschermd worden
tegen de machthebbers.
Robert Dahl benoemt tien voordelen van democratie ten opzichte van
andere samenlevingsvormen.
2p 4 Leg voor twee van Dahls voordelen uit dat deze aansluiten bij Tante
Lydia's doel om met democratie burgers te beschermen tegen
machthebbers.

Het onderwijs dat de meisjes in Gilead krijgen, is bedoeld om de waarden
van de staat door te geven. Meisjes moeten bescheiden en dienend zijn.
Daarom krijgen ze les in bloemschikken, borduren en godsdienst. Lezen
en schrijven zijn voor meisjes verboden.
Ook in een democratie worden de waarden van de geldende staatsvorm
aangeleerd via onderwijs. Daarbij kan een spanning bestaan tussen de
belangen van de staat en die van leerlingen.
Ga uit van de volgende stelling:

stelling 1

Als de staat zich bemoeit met onderwijs, is er in een democratie net zo goed
sprake van indoctrinatie als in een dictatuur zoals de staat Gilead.

2p 5 Geef met de spa voor stelling 1, en
van leerlingen:
een argument voor stelling 1. en
een argument tegen stelling 1.

Milton Friedman is voor beperkte overheidsbemoeienis met onderwijs.
Een van de argumenten dat de overheid zich volgens hem wel mag
bemoeien met onderwijs is dat onderwijs externe effecten heeft.
2p 6 Geef weer wat Friedman bedoelt met externe effecten van onderwijs.
Beargumenteer vervolgens of jij denkt dat Friedmans opvatting over
overheidsbemoeienis vanwege externe effecten, indoctrinatie in het
onderwijs kan tegengaan.

HA-0311-a-23-2-o 3 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 4

Het personage Daisy woont in het vrije, democratische Canada. Zij maakt
een werkstuk over het gebrek aan vrijheid en autonomie in de staat
*Gilead*. In dat werkstuk stelt ze dat mensen in *Gilead* misschien wel
gelukkig zijn in hun onvrije land en hier bewust voor kiezen. Ze is er
daarom fel tegen dat Canadezen zich bemoeien met de situatie in *Gilead*.
Daisy's lerares verschilt met haar van mening. De lerares vindt het
harteloos om te zeggen dat Canadezen zich niet mogen bemoeien met de
onvrijheid in *Gilead*. Daisy moet van de lerares leren dat de mensen in
*Gilead* geholpen moeten worden om zich te bevrijden.
John Rawls maakt een onderscheid tussen ethische autonomie en
politieke autonomie.
2p 7 Leg met de mening van de lerares uit wat ethische autonomie betekent.
Leg vervolgens met de mening van Daisy uit wat politieke autonomie
betekent.

De lerares geeft Daisy een laag cijfer voor haar werkstuk omdat ze vindt
dat er geen plek is voor politieke opvattingen in een werkstuk. Ze vermijdt
verdere discussie erover.
Michael Sandel vindt dat neutraliteit onmogelijk én onwenselijk is. Deze
opvatting van Sandel kan je ook toepassen op de houding van de lerares.
1p 8 Leg uit dat Sandel de reden van de lerares voor het lage cijfer niet goed
zou vinden, met Sandels opvatting dat neutraliteit onmogelijk is.
1p 9 Leg uit dat Sandel het vermijden van de discussie door de lerares niet
goed zou vinden, met Sandels opvatting dat neutraliteit onwenselijk is.

Schrijfster Margaret Atwood benadrukt dat ze met haar romans wil laten
zien dat in moderne democratieën ook al onvrijheid en ongelijkheid
aanwezig zijn. Zij stelt dat de mens een neiging tot het onderdrukken van
anderen heeft en dat ook democratieën hier vatbaar voor zijn. Volgens
haar moeten we daarom ook binnen democratieën altijd scherp blijven op
allerlei vormen van onderdrukking van groepen en individuen. Als
voorbeeld geeft ze de strijd voor vrijheidsrechten van vrouwen.
Volgens Robert Nozick is democratie een vorm van tirannie.
2p 10 Leg deze opvatting van Nozick uit met de verhouding tussen meester en
slaaf.
Leg vervolgens een verschil uit tussen de opvatting van Atwood en
Nozicks anarchisme.

HA-0311-a-23-2-0 4 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 5

Opgave 2 Burgerlijke ongehoorzaamheid

In de jaren '50 bestond er in Amerika een rassenscheiding. Zo hadden
zwarte mensen minder rechten en moesten ze volgens de wet
bijvoorbeeld hun zitplaats afstaan aan witte passagiers, als de bus vol
raakte.
Volgens Jean-Jacques Rousseau zorgt directe democratie ervoor dat
burgers vrij en autonoom zijn.
2p 11 Leg deze opvatting van Rousseau uit met de begrippen:
– ‘natuurtoestand’ en ‘sociaal contract’, en
– ‘vrijheid’ en ‘gelijkheid’.
1p 12 Geef met het begrip ‘uniformiteit’ een argument dat burgers in de
Amerikaanse samenleving van de jaren '50 volgens Rousseau's opvatting
niet vrij en autonoom waren.

[FIGUUR: Foto van Rosa Parks met een bordje met het nummer 7053.]
Tegen de wet in weigerde de Afro-
Amerikaanse Rosa Parks (afbeelding
hiernaast) haar zitplaats in de bus af te staan,
waarna ze werd gearresteerd. Deze arrestatie
leidde tot jarenlange protesten tegen de
rassenscheiding, totdat de uit de Amerikaanse
wetgeving werd geschrapt.
De actie van Rosa Parks is een voorbeeld van
burgerlijke ongehoorzaamheid. Dat is een
vorm van geweldloos politiek verzet, waarbij
een wet wordt overtreden die in strijd is met de grondwet. Voor de
grondwet is iederen gelijk, terwijl de wet die bepaalde dat zwarte
passagiers voor witte passagiers moeten opstaan, daarmee in strijd is. In
de situatie van de rassenscheiding vonden veel mensen burgerlijke
ongehoorzaamheid nodig, omdat normale pogingen om deze wet te
veranderen, zoals stemmen tijdens verkiezingen, niet hadden geholpen.
Volgens het deliberatieve model van democratie zijn er verschillende
nadelen aan stemmen.
1p 13 Leg voor een van deze nadelen uit dat burgerlijke ongehoorzaamheid dit
nadeel tegengaat.

Volgens voorstanders biedt het deliberatieve model een aantal voordelen
bij het organiseren van instemming.
1p 14 Leg voor een van deze voordelen uit dat dit ook bereikt kan worden met
burgerlijke ongehoorzaamheid.

HA-0311-a-23-2-o 5 / 11 lees verder ‣‣‣

### Pagina 6

Parks wordt gezien als held, omdat ze de vrijheid en verantwoordelijkheid
nam om haar mening te uiten en om zich geweldloos te verzetten tegen
een onrechtvaardige wet.
Filosoof Hannah Arendt is voorstander van burgerlijke
ongehoorzaamheid. Haar opvatting is: burgerlijke ongehoorzaamheid -
zoals Parks die de wet overtreedt - is in het algemeen belang van de
democratie en moet daarom niet strafbaar zijn.
Volgens John Stuart Mill is volledige vrijheid van meningsuiting in het
algemeen belang van de democratie. Hij geeft daar vier redenen voor.
Twee van die redenen zijn ‘het gevaar van dogmatisme’ en ‘de waarde
van discussie’. Deze twee redenen van Mill kunnen gebruikt worden om
Arendts opvatting te verdedigen dat burgerlijke ongehoorzaamheid niet
strafbaar moet zijn.
3p 15 Leg uit dat Arendts opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid
verdedigd kan worden, met:
– de twee genoemde redenen van Mill dat volledige vrijheid van
meningsuiting in het algemeen belang van de democratie is, en
– Mills opvatting over geweld.
Bhikhu Parekh stelt voor om de vrijheid van meningsuiting te beperken.
Volgens hem zijn andere maatschappelijke waarden dan vrijheid van
meningsuiting namelijk ook belangrijk.
1p 16 Leg uit dat Parekh hiermee hetzelfde doel probeert te bereiken als Arendt
met haar opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid.

Volgens Friedrich Nietzsche zijn democratische en revolutionaire
bewegingen een uitdrukking van slavenmoraal. Mensen komen daarin niet
tot bloei, maar verzwakken tot dwergdieren van gelijke rechten.
Volgens Mill komen mensen in een democratie juist wel tot bloei.
3p 17 Leg uit dat mensen in een democratie:
– volgens Nietzsche door slavenmoraal verzwakken tot dwergdieren van
gelijke rechten, en
– volgens Mills ontplooiingsliberalisme tot bloei kunnen komen.
Beargumenteer vervolgens met deze standpunten van Nietzsche en Mill
of je een voorstander bent van Arendts opvatting over burgerlijke
ongehoorzaamheid.

HA-0311-a-23-2-o 6 / 11 lees verder ▶▶▶

### Pagina 7

Arendt beschrijft in haar opvatting over burgerlijke ongehoorzaamheid ook dat het onderwijs de taak heeft om jonge mensen zo voor te bereiden dat zij als volwassenen verantwoordelijkheid zullen nemen voor de wereld en die wereld verbeteren.
Volgens Gert Biesta is niet alleen het onderwijs maar de samenleving als geheel verantwoordelijk voor politiek existeren in een democratie.
2p 18 Leg uit dat volgens Biesta onderwijs in burgerschap niet alleen een verantwoordelijkheid van scholen is.
Leg vervolgens uit dat Biesta's opvatting van politiek existeren aansluit bij de taak die het onderwijs volgens Arendt heeft.

Ook vandaag de dag zijn er voorbeelden van burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals de protestacties van de klimaatbeweging Extinction Rebellion. Volgens Extinction Rebellion gaan de huidige wijzigingen in klimaatwetgeving te langzaam om burgers te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. Met acties de verstoren, wil Extinction Rebellion de regering daarom dwingen om strengere milieuwetten in te voeren.
Sommige overheden vinden de burgerlijke ongehoorzaamheid van Extinction Rebellion gevaarlijk, maar hoogleraar filosofie Robin Celikates verdedigt de burgerlijke ongehoorzaamheid van Extinction Rebellion. Hij geeft het voorbeeld van zo'n verstorende actie: de actievoerders gaan met zoveel mensen ergens op de weg zitten zodat zij met meer zijn dan de mensen die het weg kunnen dragen. Zo willen de actievoerders de democratie niet omverwerpen maar juist bevorderen.
1p 19 Volgens Alexis de Tocqueville kent democratie het gevaar van de tirannie van de meerderheid.
Beargumenteer of volgens jou het gevaar van de tirannie van de meerderheid is te herkennen in de actie die door Celikates wordt genoemd.

Een ander gevaar van democratie dat Tocqueville noemt, is het gevaar van individualisme. Volgens hem is het belangrijk dat burgers voelen dat ze voor de samenleving verantwoordelijk zijn.
1p 20 Beargumenteer of volgens jou de actie van Extinction Rebellion dit gevaar van individualisme tegengaat.

HA-0311-a-23-2-o
7 / 11
lees verder

### Pagina 8

Volgens Extinction Rebellion moet je wel burgerlijk ongehoorzaam zijn als
de politiek haar eigen wetten niet goed uitvoert, waardoor haar eigen
doelen niet worden gehaald. Volgens Extinction Rebellion is dat het geval
met de klimaatdoelen die door de rechter zijn opgelegd.

tekst 1

Het is de grondwettelijke plicht van de overheid om zorg te dragen voor haar
burgers en het milieu. Daar hoort de verantwoordelijkheid bij om eerlijk te zijn
over de crisis die ons bedreigt. De regering moet erkennen dat we wat betreft
klimaat en biodiversiteit in een noodsituatie zitten, en moet de bevolking
onomwonden voorlichten over de noodzaak tot snelle en ingrijpende
verandering.
bron: https://extinctionrebellion.nl/eisen/, geraadpleegd op 6 sep 2022

Volgens Arendt hebben zowel politici als burgers de morele plicht zich
aan de grondwet te houden, en mag je burgerlijk ongehoorzaam zijn als
die grondwet niet wordt nageleefd. Volgens Arendt is betrouwbaarheid
zowel voor politici als voor burgers een belangrijke plicht en deugd.
Beargumenteer of je volgens jou, om betrouwbaar te zijn, mee zou
moeten doen aan de acties van Extinction Rebellion, met:
2p 21
– de plicht (plichttethiek), en
– de deugd (deugdethiek).

HA-0311-a-23-2-0 8 / 11 lees verder

### Pagina 9

Opgave 3 Douze points

Het Eurovisiesongfestival is een jaarlijks terugkerende liedjeswedstrijd waarbij verschillende landen het muzikaal tegen elkaar opnemen. De wedstrijd wordt georganiseerd door de European Broadcasting Union (EBU) en trekt elk jaar meer dan tweehonderd miljoen televisi kjkers. Officieel is het Eurovisiesongfestival een apolitiek evenement: er mogen geen politieke statements gemaakt worden. Zo mag er alleen gezwaaid worden met de nationale vlaggen van de deelnemende landen en zijn andere vlaggen officieel verboden. Liedjes met een expliciete politieke boodschap worden door de EBU gediskwalificeerd en deelnemers wordt gevraagd zich buiten het podium ook niet uit te laten over politieke kwesties.
Paul Cliteur pleit voor neutraliteit van de staat in de vorm van een lekenstaat.
2p 22 Leg uit dat het model van de lekenstaat volgens Cliteur tegenovergesteld is aan het multiculturele model.
Leg vervolgens uit dat de plaats voor religie in de lekenstaat vergelijkbaar is met de plaats voor politiek op het Eurovisiesongfestival.

Het diskwalificeren van liedjes met een politieke boodschap is opgenomen in het wedstrijdreglement van het Eurovisiesongfestival, waar alle deelnemers en deelnemende landen mee instemmen. Je zou dit verbod kunnen opvatten als een beperking van de vrijheid van meningsuiting van de deelnemers. Toch heeft de EBU als Europese omroeporganisatie de vrijheid van meningsuiting hoog in het vaandel staan.
Volgens Hans Kelsen heeft democratie twee kenmerken, namelijk meningsrelativisme en de meerderheidsregel.
2p 23 Leg uit dat democratie volgens Kelsen een relativistische wereldbeschouwing veronderstelt.
Beargumenteer vervolgens of het diskwalificeren van liedjes met een politieke boodschap volgens jou democratisch is en ga daarbij in op een van Kelsens kenmerken van een democratie.

HA-0311-a-23-2-o
9 / 11
lees verder ►►►

### Pagina 10

De officiële slogan van het Eurovisiesongfestival is ‘Unity in diversity’
(eenheid in verscheidenheid). Deze diversiteit zorgt ook voor spanningen.
Zo wordt het Eurovisiesongfestival wel gezien als een lhbtiq+-feestje. Dat
zie je je onder andere aan de regenboogvlag, die het vaakst wappert tussen
alle nationale vlaggen. In landen waar het slecht gesteld is met lhbtiq+-
rechten of waar ‘homopropaganda’ zelfs wordt verboden, wordt dit gezien
als het pushen van een activistische politieke agenda.
3p 24 Geef op basis van de slogan van het Eurovisiesongfestival:
- een definitie van vrijheid,
- een vooronderstelling bij deze definitie, en
- een implicatie van deze definitie.
Het liedje dat de meeste punten krijgt, wint het Eurovisiesongfestival.
Deze punten worden bepaald door te stemmen. Niet alleen het publiek
kan zijn stem uitbrengen; de helft van de punten wordt namelijk bepaald
door een vakjury. Het oordeel van een klein groepje muziekexperts telt
hierdoor even zwaar mee als dat van de miljoenen televisie kijkers. Dit
stemproces is te vergelijken met de vraag wie het voor het zeggen heeft
in de politiek: het volk of experts.
2p 25 John Stuart Mill is een tegenstander van een regering van experts.
Leg uit dat het huidige stemproces van het Eurovisiesongfestival past bij
de opvatting van Mill dat:
- iedereen stemrecht moet hebben, en
- stemrecht ongelijk moet zijn.
HA-0311-a-23-2-o
10 / 11
lees verder ►►►

### Pagina 11

Bij de puntentelling valt op dat bevriende en nabijgelegen landen elkaar
vaak de hoogst haalbare score van ‘douze points’ (twaalf punten) geven.
Dit wordt vaak vriendjespolitiek genoemd. Onderzoekers verklaren dit
stemgedrag.

tekst 2

[Dit komt] vooral door een gedeelde cultuur en dat is vaak ook een gedeelde
muziekstijl, met soms zelfs dezelfde sterren op de radio. Ook geografische
nabijheid, een gedeelde geschiedenis, godsdienst of taal dragen allemaal bij
aan wat we ‘vriendjespolitiek’ noemen.

bron: Hoe (vriendjes)politiek is het Songfestival?, NOS op 3, 22 mei 2021

Volgens Joseph Schumpeter wordt de rationaliteit van mensen overschat.
Hij geeft onder andere groepsdruk als reden voor irrationeel gedrag.
1p 26 Leg deze reden van Schumpeter met tekst 2 uit.
1p 27 Beargumenteer of volgens jou vriendjespolitiek onvermijdelijk is in een
democratie en gebruik daarbij Schumpeters opvatting van democratie als
markt.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.

HA-0311-a-23-2-o 11 / 11 einde ■