# Eindexamen Filosofie HAVO 2023 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Plato over democratie en menselijk karakter (1 punt) Is de democratie wel geschikt om uitdagingen die op de lange termijn spelen, zoals het klimaatprobleem, aan te gaan? Volgens sommige wetenschappers en filosofen niet. Democratieën zouden te veel gericht zijn op de korte termijn, zoals de eerstvolgende verkiezingen. Daarom stellen die wetenschappers en filosofen dat het mondiale klimaatprobleem om een fundamenteel ander politiek systeem vraagt. Een voorbeeld van zo’n ander systeem is een goedaardige dictatuur, waarbij direct gehandeld kan worden op basis van kennis over de urgentie van het klimaatprobleem. Een dictatoriale regering is namelijk niet afhankelijk van stemmen en kan daardoor verder vooruitdenken en daadkrachtiger grote problemen aanpakken dan democratische landen. In een opiniestuk komt de Britse wetenschapper Martin Rees daarom met het voorstel voor een goede despoot: alleen een goede despoot kan maatregelen doorvoeren die het mogelijk maken om de 21e eeuw veilig door te komen. Plato onderscheidt vijf verschillende staatsvormen, waaronder de democratie. Leg uit dat de democratie volgens Plato een negatief effect heeft op het karakter van mensen. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Plato's visie op het negatieve effect van democratie op het karakter van mensen. Wat moet je kennen: Je moet Plato's opvatting over democratie en de invloed ervan op het menselijk karakter kennen, specifiek gericht op het nastreven van vrijheid en het overheersen van onderbuikgevoelens, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe, volgens Plato, het onbegrensde verlangen naar vrijheid en het laten overheersen van onderbuikgevoelens in een democratie leiden tot een negatieve ontwikkeling van het menselijk karakter. Waar op letten: Let erop dat je specifiek de link legt tussen democratie, het onbegrensde verlangen naar vrijheid en het overheersen van onderbuikgevoelens, en hoe dit volgens Plato leidt tot een negatief effect op het karakter van mensen, zoals het worden van 'slaven van hun begeerte'. Kernbegrippen: Plato, democratie, vrijheid, onderbuikgevoelens Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Plato's staatsvormen en Rees' despoot (1 punt) Is de democratie wel geschikt om uitdagingen die op de lange termijn spelen, zoals het klimaatprobleem, aan te gaan? Volgens sommige wetenschappers en filosofen niet. Democratieën zouden te veel gericht zijn op de korte termijn, zoals de eerstvolgende verkiezingen. Daarom stellen die wetenschappers en filosofen dat het mondiale klimaatprobleem om een fundamenteel ander politiek systeem vraagt. Een voorbeeld van zo’n ander systeem is een goedaardige dictatuur, waarbij direct gehandeld kan worden op basis van kennis over de urgentie van het klimaatprobleem. Een dictatoriale regering is namelijk niet afhankelijk van stemmen en kan daardoor verder vooruitdenken en daadkrachtiger grote problemen aanpakken dan democratische landen. In een opiniestuk komt de Britse wetenschapper Martin Rees daarom met het voorstel voor een goede despoot: alleen een goede despoot kan maatregelen doorvoeren die het mogelijk maken om de 21e eeuw veilig door te komen. Plato onderscheidt vijf verschillende staatsvormen, waaronder de democratie. Leg uit met welke van de vijf staatsvormen die Plato onderscheidt, het voorstel van Rees het meest overeenkomt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het voorstel van Martin Rees voor een 'goede despoot' te koppelen aan één van Plato's vijf staatsvormen. Wat moet je kennen: Je moet de vijf staatsvormen van Plato kennen, specifiek de kenmerken van de aristocratie of de ideale staat met de filosoof-koning, en deze kunnen herkennen in de beschrijving van Rees' 'goede despoot'. Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van de 'goede despoot' zoals beschreven in de vraag kunnen vergelijken met de kenmerken van Plato's staatsvormen en uitleggen waarom er een overeenkomst is met de aristocratie of de ideale staat. Waar op letten: Let erop dat je specifiek de overeenkomst uitlegt tussen de 'goede despoot' en de kennis en vaardigheden van de leiders in Plato's aristocratie of de filosoof-koning, zoals het inzicht in het Goede en Rechtvaardige of het beschermen van de maatschappij op de lange termijn. Kernbegrippen: Plato, democratie, aristocratie, filosoof-koning, goede despoot Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Mill's kritiek op de alwetende despoot (1 punt) Rees lijkt ervan uit te gaan dat een goede, alwetende despoot kan bestaan. John Stuart Mill heeft kritiek op het idee van een goede, alwetende despoot. Zelfs als een goede despoot zou bestaan die alles zou kunnen overzien en besturen, zijn de gevolgen volgens Mill niet wenselijk. 1p 3 Geef met deze kritiek van Mill een argument tegen de opvatting van Rees dat een goede, alwetende despoot nodig is om het klimaatprobleem op te lossen. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument tegen de opvatting van Rees, gebaseerd op de kritiek van John Stuart Mill op een goede, alwetende despoot. Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van John Stuart Mill op het idee van een goede, alwetende despoot kennen, specifiek de gevolgen zoals passiviteit, gebrek aan ontplooiing en geen betrokken burgerschap. Wat moet je kunnen: Je moet de kritiek van Mill kunnen toepassen als een argument tegen de opvatting van Rees over de noodzaak van een alwetende despoot voor het klimaatprobleem. Waar op letten: Let erop dat je specifiek de kritiek van Mill benoemt die leidt tot onwenselijke gevolgen, zoals passiviteit of gebrek aan ontplooiing, en dit koppelt aan de oplossing van het klimaatprobleem, zoals het belang van betrokkenheid en creatieve oplossingen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Dahl, democratie en klimaatprobleem (2 punten) Robert Dahl benoemt tien voordelen van de democratie. 2p 4 Beargumenteer met twee van Dahls voordelen of een goedaardige dictatuur volgens jou geschikter is dan een democratie om het mondiale klimaatprobleem te beperken. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie of een goedaardige dictatuur geschikter is dan een democratie om het mondiale klimaatprobleem te beperken, gebruikmakend van twee voordelen van democratie volgens Robert Dahl. Wat moet je kennen: Je moet de tien voordelen van democratie volgens Robert Dahl kennen, zoals genoemd in het CV-antwoord, om deze te kunnen gebruiken in je argumentatie. Wat moet je kunnen: Je moet twee van Dahls voordelen van democratie kunnen selecteren en deze kunnen toepassen in een argumentatie om te bepalen of een goedaardige dictatuur geschikter is dan een democratie voor het klimaatprobleem. Waar op letten: Let erop dat je expliciet twee van de door Dahl benoemde voordelen van democratie gebruikt in je argumentatie, en niet algemene voordelen van democratie die niet aan Dahl zijn toegeschreven, om puntverlies te voorkomen. Kernbegrippen: democratie, goedaardige dictatuur, mondiaal klimaatprobleem, Robert Dahl Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Nozick en Krznaric over inspraak en slavernij (2 punten) Is de democratie wel geschikt om uitdagingen die op de lange termijn spelen, zoals het klimaatprobleem, aan te gaan? Volgens sommige wetenschappers en filosofen niet. Democratieën zouden te veel gericht zijn op de korte termijn, zoals de eerstvolgende verkiezingen. Daarom stellen die wetenschappers en filosofen dat het mondiale klimaatprobleem om een fundamenteel ander politiek systeem vraagt. Een voorbeeld van zo’n ander systeem is een goedaardige dictatuur, waarbij direct gehandeld kan worden op basis van kennis over de urgentie van het klimaatprobleem. Een dictatoriale regering is namelijk niet afhankelijk van stemmen en kan daardoor verder vooruitdenken en daadkrachtiger grote problemen aanpakken dan democratische landen. In een opiniestuk komt de Britse wetenschapper Martin Rees daarom met het voorstel voor een goede despoot: alleen een goede despoot kan maatregelen doorvoeren die het mogelijk maken om de 21e eeuw veilig door te komen. Plato onderscheidt vijf verschillende staatsvormen, waaronder de democratie. Geef een overeenkomst en een verschil tussen Nozicks Tale of the Slave en Krznarics beschrijving van toekomstige burgers als slaafgemaakten. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een overeenkomst en een verschil tussen Nozicks 'Tale of the Slave' en Krznarics beschrijving van toekomstige burgers als slaafgemaakten. Wat moet je kennen: Je moet de kern van Nozicks 'Tale of the Slave' kennen, met name zijn kritiek op democratie en het concept van 'slaafgemaakten', en Krznarics beschrijving van toekomstige burgers als 'slaafgemaakten' door gebrek aan inspraak. Wat moet je kunnen: Je moet de argumenten van Nozick en Krznaric kunnen vergelijken om een concrete overeenkomst en een specifiek verschil te identificeren met betrekking tot inspraak en het concept van slaafgemaakten. Waar op letten: Let erop dat je zowel een overeenkomst als een verschil benoemt, en dat je duidelijk maakt wie in elk geval als 'slaafgemaakte' wordt gezien (huidige burgers, toekomstige burgers of beide) en waarom (gebrek aan gelijke inspraak). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Mill over burgerberaad en besluitvorming (2 punten) Is de democratie wel geschikt om uitdagingen die op de lange termijn spelen, zoals het klimaatprobleem, aan te gaan? Volgens sommige wetenschappers en filosofen niet. Democratieën zouden te veel gericht zijn op de korte termijn, zoals de eerstvolgende verkiezingen. Daarom stellen die wetenschappers en filosofen dat het mondiale klimaatprobleem om een fundamenteel ander politiek systeem vraagt. Een voorbeeld van zo’n ander systeem is een goedaardige dictatuur, waarbij direct gehandeld kan worden op basis van kennis over de urgentie van het klimaatprobleem. Een dictatoriale regering is namelijk niet afhankelijk van stemmen en kan daardoor verder vooruitdenken en daadkrachtiger grote problemen aanpakken dan democratische landen. In een opiniestuk komt de Britse wetenschapper Martin Rees daarom met het voorstel voor een goede despoot: alleen een goede despoot kan maatregelen doorvoeren die het mogelijk maken om de 21e eeuw veilig door te komen. Leg uit dat volgens Mill de kwaliteit en rationaliteit van beslissingen toenemen bij een burgerberaad. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe volgens Mill de kwaliteit en rationaliteit van beslissingen toenemen bij een burgerberaad. Wat moet je kennen: Je moet de argumenten van Mill kennen over hoe meer betrokken mensen en meer opvattingen de kwaliteit en rationaliteit van beslissingen beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet de argumenten van Mill kunnen uitleggen en toepassen op het concept van een burgerberaad, specifiek hoe dit leidt tot meer informatie en rijper beraad. Waar op letten: Let erop dat je zowel de toename van 'kwaliteit' als 'rationaliteit' uitlegt, elk met een specifiek argument van Mill (meer betrokken mensen/informatie voor kwaliteit; meer opvattingen/discussie voor rationaliteit) en dit koppelt aan een burgerberaad. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Mill en het burgerberaad (1 punt) Is de democratie wel geschikt om uitdagingen die op de lange termijn spelen, zoals het klimaatprobleem, aan te gaan? Volgens sommige wetenschappers en filosofen niet. Democratieën zouden te veel gericht zijn op de korte termijn, zoals de eerstvolgende verkiezingen. Daarom stellen die wetenschappers en filosofen dat het mondiale klimaatprobleem om een fundamenteel ander politiek systeem vraagt. Een voorbeeld van zo’n ander systeem is een goedaardige dictatuur, waarbij direct gehandeld kan worden op basis van kennis over de urgentie van het klimaatprobleem. Een dictatoriale regering is namelijk niet afhankelijk van stemmen en kan daardoor verder vooruitdenken en daadkrachtiger grote problemen aanpakken dan democratische landen. In een opiniestuk komt de Britse wetenschapper Martin Rees daarom met het voorstel voor een goede despoot: alleen een goede despoot kan maatregelen doorvoeren die het mogelijk maken om de 21e eeuw veilig door te komen. Geef een argument tegen een burgerberaad met Mills opvatting over stemrecht. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument tegen een burgerberaad, gebaseerd op de opvatting van Mill over stemrecht. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Mill over stemrecht kennen, specifiek zijn pleidooi voor ongelijk stemrecht en het onderscheid dat hij maakt tussen mensen op basis van intelligentie of verstand. Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Mill over ongelijk stemrecht kunnen toepassen om een argument te formuleren tegen de werking van een burgerberaad, waarbij je de rationaliteit en het ontbreken van tegenwicht tegen onwetendheid benoemt. Waar op letten: Let erop dat je expliciet de opvatting van Mill over ongelijk stemrecht koppelt aan het gebrek aan onderscheid in inbreng bij een burgerberaad, en hoe dit de rationaliteit niet ten goede komt, zoals vermeld in het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Gutmann over onderwijs, democratie en Future Design (2 punten) In De goede voorouder onderzoekt filosoof Roman Krznaric de gevolgen van het kortetermijndenken in de huidige democratie. Volgens hem is er te weinig oog voor toekomstige generaties, die machteloos zijn omdat ze nog niet mogen stemmen of nog niet gekozen kunnen worden. Hij wijst erop dat grote duurzame projecten vaak worden geschrapt, omdat die op korte termijn kostbaar zijn en pas op de lange termijn iets opleveren. Volgens Krznaric gebruiken overheden een rekenprincipe waardoor toekomstige generaties veel minder zwaar meetellen in keuzes over duurzame investeringen dan de huidige generatie. Krznaric vergelijkt dit rekenprincipe met de manier waarop vroeger, ten tijde van de slavernij, een slaafgemaakte Afrikaans-Amerikaan minder meetelde dan een witte Amerikaan. Daarom vergelijkt hij toekomstige burgers met slaafgemaakten. De filosoof Robert Nozick beschrijft zijn kritiek op de democratie in Tale of the Slave. Geef weer om welke reden onderwijsprofessionals volgens Gutmann geen volledige zeggenschap over het onderwijs moeten hebben. Leg vervolgens uit dat Future Design een voorbeeld kan zijn van Gutmanns opvatting over onderwijs en democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om Gutmanns reden voor beperkte zeggenschap van onderwijsprofessionals en een uitleg hoe Future Design haar opvatting over onderwijs en democratie illustreert. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Gutmann over onderwijs, neutraliteit en democratische vaardigheden kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet Gutmanns reden voor beperkte zeggenschap van onderwijsprofessionals kunnen weergeven en vervolgens kunnen uitleggen hoe Future Design een voorbeeld is van haar opvatting over onderwijs door democratie. Waar op letten: Let erop dat je Gutmanns reden voor beperkte zeggenschap specifiek koppelt aan het idee dat onderwijs onmogelijk neutraal kan zijn, en dat je de uitleg over Future Design verbindt met het aanleren van democratische vaardigheden (onderwijs door democratie). De vraagtekst bevat veel afleidende informatie over Krznaric en Nozick die niet relevant is voor het beantwoorden van de vraag over Gutmann. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Krznaric, Friedman en democratie (3 punten) Om het probleem van het kortetermijndenken van de huidige democratie te doorbreken, stelt Krznaric een combinatie van het burgerberaad en Future Design voor: ‘intergenerationele jury’s’, waarin mensen uit verschillende generaties bij elkaar worden gebracht. tekst 1 Ziehier de toekomst die ik graag over de hele democratische wereld tot stand zou zien komen: om de paar jaar worden er burgers van twaalf jaar en ouder willekeurig gekozen om deel te nemen aan een burgerberaad van ‘goede voorouders’ [...] Deze ‘intergenerationele jury’s’ voeren debatten over langetermijnkwesties die op dat moment spelen, bijvoorbeeld of het doel van de overheid om een CO2-neutraal land te creëren niet tien jaar eerder gehaald moet worden [...] De beraden, die plaatsvinden door het hele land, raadplegen deskundigen en geven alle deelnemers, [inclusief] jongeren, een gelijke stem. bron: Krznaric, De Goede Voorouder, 2021 Milton Friedman neemt een duidelijk standpunt in over bemoeienis door de overheid met onderwijs. Op basis van zijn paternalisme-argument kun je stellen dat betrokkenheid van jongeren bij politieke besluitvorming zoals in het voorstel van Krznaric geen goed idee is. Ook vanuit andere filosofische posities kan het voorstel van Krznaric beoordeeld worden. 3p 9 Beargumenteer of jij het eens bent met Krznarics voorstel in tekst 1 voor het organiseren van intergenerationele jury’s en verwerk in je argumentatie: – Friedmans paternalisme-argument, – een voordeel van het deliberatieve model van democratie, en – een definitie van het begrip ‘rechtvaardigheid’. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een beargumenteerd standpunt over Krznarics voorstel voor intergenerationele jury's, waarbij Friedmans paternalisme-argument, een voordeel van het deliberatieve model van democratie en een definitie van rechtvaardigheid moeten worden verwerkt. Wat moet je kennen: Je moet Krznarics voorstel voor intergenerationele jury's uit tekst 1 kennen, Friedmans paternalisme-argument, het deliberatieve model van democratie en het begrip 'rechtvaardigheid'. Wat moet je kunnen: Je moet deze concepten kunnen koppelen aan Krznarics voorstel en ze kunnen gebruiken om een beargumenteerd standpunt in te nemen over de wenselijkheid van intergenerationele jury's. Waar op letten: Let erop dat je de drie gevraagde elementen (Friedmans paternalisme-argument, voordeel deliberatief model, definitie rechtvaardigheid) daadwerkelijk verwerkt in je argumentatie en niet alleen losse definities geeft, zoals de opmerking in het CV aangeeft. Kernbegrippen: intergenerationele jury’s, burgerberaad, kortetermijndenken, Friedmans paternalisme-argument, deliberatieve model van democratie, rechtvaardigheid Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Rousseau, Schumpeter en het algemeen belang (3 punten) Jean-Jacques Rousseau en Joseph Schumpeter hebben verschillende opvattingen over het algemeen belang. Leg uit wat volgens Rousseau de relatie is tussen de algemene wil en het algemeen belang. Geef vervolgens Schumpeters kritiek op Rousseaus opvatting over het algemeen belang. Beargumenteer tot slot of je het eens bent met stelling 1 en gebruik daarbij de opvatting van Rousseau of die van Schumpeter. Wat kun je verwachten: Deze vraag vraagt om een uitleg van Rousseaus opvatting over de relatie tussen de algemene wil en het algemeen belang, Schumpeters kritiek hierop, en een beargumenteerde eigen mening over een stelling met gebruik van één van beide filosofen. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Jean-Jacques Rousseau over de algemene wil en het algemeen belang kennen, en de kritiek van Joseph Schumpeter op Rousseaus idee van het algemeen belang. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen de algemene wil en het algemeen belang volgens Rousseau kunnen uitleggen, Schumpeters kritiek op Rousseaus opvatting kunnen weergeven, en een eigen argumentatie kunnen opbouwen door de opvatting van Rousseau of Schumpeter toe te passen op een stelling. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen de opvattingen van Rousseau en Schumpeter over het algemeen belang en de algemene wil. Zorg ervoor dat je argumentatie voor de stelling expliciet verwijst naar de ideeën van Rousseau óf Schumpeter, zoals gevraagd in het CV. Kernbegrippen: algemene wil, algemeen belang Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Rousseau, directe democratie en sociale media (2 punten) Op sociale media worden vaak heftige debatten gevoerd over maatschappelijke kwesties. Bedrijven als Nike laten zich in hun keuze om zich uit te spreken over maatschappelijke kwesties vaak beïnvloeden door de publieke opinie op sociale media. Als Nike zich laat leiden door de publieke opinie op sociale media, lijkt dit op democratie. Rousseau is voorstander van directe democratie. Leg met het begrip 'natuurtoestand' uit dat volgens Rousseau directe democratie de juiste manier is om vrij te zijn. Leg vervolgens met het begrip 'sociaal contract' uit dat er volgens Rousseau geen sprake is van directe democratie als Nike zich laat leiden door de publieke opinie op sociale media. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Rousseaus concepten 'natuurtoestand' en 'sociaal contract' in relatie tot directe democratie en de invloed van sociale media op bedrijven zoals Nike. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'natuurtoestand' en 'sociaal contract' van Rousseau kennen, evenals zijn visie op 'directe democratie'. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe de 'natuurtoestand' volgens Rousseau leidt tot directe democratie als de juiste manier om vrij te zijn, en vervolgens met het 'sociaal contract' kunnen uitleggen waarom de invloed van sociale media op Nike geen directe democratie is. Waar op letten: Let erop dat je de begrippen 'natuurtoestand' en 'sociaal contract' correct en afzonderlijk toepast op de twee delen van de vraag, en dat je duidelijk maakt waarom de acties van Nike niet onder Rousseaus directe democratie vallen, bijvoorbeeld omdat Nike geen partij is in een sociaal contract tussen burgers. Kernbegrippen: natuurtoestand, sociaal contract, directe democratie, Rousseau Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Universalisme en (cultuur)relativisme bij ethische dilemma's (2 punten) In de filosofie wordt bij dergelijke kwesties het begrippenpaar 'universalisme' en '(cultuur)relativisme' gebruikt. Geef met het begrip 'universalisme' een argument tegen het openen van een vestiging in dergelijke landen. Geef vervolgens met het begrip '(cultuur)relativisme' een argument voor het openen van een vestiging in dergelijke landen. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het formuleren van een argument tegen het openen van een vestiging met 'universalisme' en een argument voor het openen van een vestiging met '(cultuur)relativisme', gerelateerd aan ethische kwesties in bepaalde landen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'universalisme' en '(cultuur)relativisme' kennen, zoals gedefinieerd in het CV: universalisme als de algemene geldigheid van normen en waarden, en (cultuur)relativisme als de relatieve geldigheid van normen en waarden. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'universalisme' en '(cultuur)relativisme' kunnen toepassen om argumenten te formuleren voor en tegen het openen van een vestiging in landen met specifieke ethische kwesties, zoals de doodstraf of het ontbreken van homorechten, zoals gevraagd in de vraagtekst. Waar op letten: Let erop dat je voor elk begrip (universalisme en (cultuur)relativisme) een duidelijk en correct geformuleerd argument geeft dat direct aansluit bij de definitie van het begrip en de context van de vraag (wel/niet openen van een vestiging). Een veelvoorkomende valkuil is het onvoldoende koppelen van het begrip aan de argumentatie, of het verwarren van de betekenis van universalisme en relativisme. Kernbegrippen: universalisme, (cultuur)relativisme Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Biesta over burgerschapsonderwijs en maatschappelijke invloed (2 punten) Aan diezelfde zes leidinggevenden werd een denkbeeldige casus voorgelegd: stel dat een bedrijf een uitvinding doet die het plasticprobleem uit de wereld helpt. Moet het bedrijf die uitvinding niet gratis weggeven? Leerlingen van vandaag werken later wellicht bij bedrijven die maatschappelijke invloed uitoefenen. Filosoof Gert Biesta is kritisch over burgerschapsonderwijs. Volgens hem is vooral het ‘politiek existeren’ van leerlingen belangrijk. Neem de volgende stelling: stelling 2 Het is goed om leerlingen tijdens burgerschapsonderwijs te laten nadenken over maatschappelijke invloed die ze later mogelijk via bedrijven uitoefenen. Geef met Biesta’s begrip ‘politiek existeren’ een argument voor stelling 2. Geef vervolgens vanuit een van Biesta’s kritiekpunten op burgerschapsonderwijs een argument tegen stelling 2. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het formuleren van een argument voor en een argument tegen stelling 2, waarbij respectievelijk Biesta’s begrip 'politiek existeren' en een van zijn kritiekpunten op burgerschapsonderwijs moeten worden gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van Gert Biesta kennen, specifiek zijn begrip 'politiek existeren' en zijn kritiekpunten op burgerschapsonderwijs, zoals 'onrealistische verantwoordelijkheid', 'individualistische benadering van onderwijs' en 'individualistische visie op democratie'. Wat moet je kunnen: Je moet Biesta’s begrip 'politiek existeren' kunnen toepassen om een argument voor stelling 2 te formuleren en een van Biesta’s kritiekpunten op burgerschapsonderwijs kunnen gebruiken om een argument tegen stelling 2 te geven. Waar op letten: Let erop dat je zowel een argument voor als een argument tegen stelling 2 formuleert, en dat je voor het argument voor specifiek 'politiek existeren' gebruikt en voor het argument tegen een van Biesta’s kritiekpunten op burgerschapsonderwijs, zoals genoemd in het CV. Kernbegrippen: politiek existeren, burgerschapsonderwijs, onrealistische verantwoordelijkheid, individualistische benadering van onderwijs, individualistische visie op democratie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Kelsen en Van den Bergh over democratie en partijverboden (3 punten) Hans Kelsen en George van den Bergh hebben verschillende opvattingen over hoe om te gaan met partijen die een bedreiging kunnen zijn voor de democratie. 3p 14 Geef Kelsens opvatting weer dat partijen in een democratie niet verboden mogen worden. Geef vervolgens Van den Berghs opvatting weer dat partijen in een democratie wel verboden mogen worden. Beargumenteer tot slot met een afweging van deze twee opvattingen of politieke invloed van grote internationale bedrijven volgens jou verboden moet worden. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een weergave van de opvattingen van Hans Kelsen en George van den Bergh over het verbieden van partijen in een democratie, gevolgd door een beargumenteerde afweging van deze opvattingen toegepast op de politieke invloed van grote internationale bedrijven. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Hans Kelsen over het niet verbieden van partijen kennen, en de opvatting van George van den Bergh over het wel verbieden van partijen kennen, inclusief hun argumenten over democratische waarden, zelfcorrectie en gedachtewisseling. Wat moet je kunnen: Je moet de opvattingen van Kelsen en Van den Bergh kunnen weergeven en vervolgens kunnen toepassen en afwegen in een argumentatie over de politieke invloed van grote internationale bedrijven. Waar op letten: Let erop dat je de kern van Kelsens argument (trouw blijven aan democratische waarden, hoop op herleving) en Van den Berghs argument (beslissing om democratie op te heffen is niet vatbaar voor zelfcorrectie) correct weergeeft. Zorg er ook voor dat je afweging van de twee opvattingen duidelijk en consistent is in relatie tot de politieke invloed van grote internationale bedrijven. Kernbegrippen: Hans Kelsen, George van den Bergh, democratie, partijverbod, democratische waarden, zelfcorrectie, gedachtewisseling Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Parekh en drillrap: vrijheid van meningsuiting (2 punten) Drillrap is een hiphopstroming die is ontstaan in de Verenigde Staten. Kenmerken van drillrap zijn agressieve teksten, gewelddadige video’s en een beat die lijkt op het geluid van automatische wapens. In Nederland zijn verschillende drillrapgroepen populair. Vaak bestaan deze groepen uit jongeren die samen in een wijk – meestal een achterstandswijk – zijn opgegroeid. Met hun muziek geven ze uiting aan het harde leven op straat en hun moeilijke maatschappelijke positie. Drillrapgroepen richten hun dreigende muziek doorgaans op elkaar. Met beledigende en kwetsende teksten dagen ze elkaar uit. Dat kan uitlopen op geweld. De ene groep post bijvoorbeeld een rap op Snapchat waarin leden van die groep in de wijk van een andere groep op straat plassen of iemands moeder beledigen. Vervolgens treffen de rivaliserende drillrapgroepen elkaar om de ruzie met wapens uit te vechten. De afgelopen jaren zijn bij dit soort ruzies ook jongeren gedood. Vanwege het verband tussen drillrap en geweld willen sommige mensen drillrap als muziekstijl verbieden. Zo’n verbod roept vragen op over de vrijheid van meningsuiting. Bhikhu Parekh geeft vier redenen waarom hij vindt dat de traditionele argumenten voor de vrijheid van meningsuiting niet toereikend zijn. Leg twee van deze vier redenen van Parekh uit met drillrap als voorbeeld van vrijheid van meningsuiting. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om twee redenen van Bhikhu Parekh uit te leggen waarom traditionele argumenten voor vrijheid van meningsuiting ontoereikend zijn, met drillrap als concreet voorbeeld. Wat moet je kennen: Je moet de vier redenen van Bhikhu Parekh kennen die de ontoereikendheid van traditionele argumenten voor vrijheid van meningsuiting beschrijven, zoals genoemd in het CV-antwoord: 'niet elke uiting kan begrepen worden als een zoeken naar waarheid', 'sommigen profiteren meer van de vrijheid dan anderen', 'sommige uitingen dienen bepaalde belangen' en 'ook andere maatschappelijke waarden zijn belangrijk'. Wat moet je kunnen: Je moet twee van Parekhs redenen kunnen uitleggen en deze kunnen toepassen op het fenomeen drillrap, zoals beschreven in de vraagtekst, om aan te tonen waarom de vrijheid van meningsuiting in dit specifieke geval problematisch kan zijn volgens Parekh. Waar op letten: Let erop dat je per reden van Parekh een duidelijke uitleg geeft én een specifiek voorbeeld uit de drillrapcontext gebruikt om de uitleg te illustreren, zoals het beledigen van iemands moeder of plassen in een wijk, om het scorepunt te behalen. Kernbegrippen: vrijheid van meningsuiting, Bhikhu Parekh Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Vrijheid en gelijkheid in democratie (1 punt) Bij vrijheid van meningsuiting kunnen de twee kernwaarden van een democratie – vrijheid en gelijkheid – op gespannen voet met elkaar komen te staan. Leg met het voorbeeld van drillrap uit dat in een democratie de waarden vrijheid en gelijkheid op gespannen voet met elkaar staan. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe de kernwaarden vrijheid en gelijkheid in een democratie op gespannen voet kunnen staan, specifiek met het voorbeeld van drillrap. Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'vrijheid' en 'gelijkheid' kennen en begrijpen hoe deze in een democratie kunnen conflicteren, zoals geïllustreerd door het voorbeeld van drillrap. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe de 'vrijheid om te zeggen wat je wilt' (vrijheid van meningsuiting) het idee van 'gelijkheid' kan ondermijnen, door dit toe te passen op het voorbeeld van drillrap waarin groepen beledigd worden. Waar op letten: Let erop dat je zowel 'vrijheid' als 'gelijkheid' benoemt en expliciet de spanning tussen deze twee waarden beschrijft, en dat je het voorbeeld van drillrap daadwerkelijk gebruikt in je uitleg om puntverlies te voorkomen. Kernbegrippen: vrijheid, gelijkheid Veelgemaakte fouten: - Alleen 'vrijheid' of alleen 'gelijkheid' noemen, zonder de spanning tussen beide te beschrijven. - Het voorbeeld van drillrap niet gebruiken in de uitleg. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Parekh en de paradox van vrijheid van meningsuiting (1 punt) Opgave 3 Vrijheid van meningsuiting en drillrap Drillrap is een hiphopstroming die is ontstaan in de Verenigde Staten. Kenmerken van drillrap zijn agressieve teksten, gewelddadige video’s en een beat die lijkt op het geluid van automatische wapens. In Nederland zijn verschillende drillrapgroepen populair. Vaak bestaan deze groepen uit jongeren die samen in een wijk – meestal een achterstandswijk – zijn opgegroeid. Met hun muziek geven ze uiting aan het harde leven op straat en hun moeilijke maatschappelijke positie. Drillrapgroepen richten hun dreigende muziek doorgaans op elkaar. Met beledigende en kwetsende teksten dagen ze elkaar uit. Dat kan uitlopen op geweld. De ene groep post bijvoorbeeld een rap op Snapchat waarin leden van die groep in de wijk van een andere groep op straat plassen of iemands moeder beledigen. Vervolgens treffen de rivaliserende drillrapgroepen elkaar om de ruzie met wapens uit te vechten. De afgelopen jaren zijn bij dit soort ruzies ook jongeren gedood. Vanwege het verband tussen drillrap en geweld willen sommige mensen drillrap als muziekstijl verbieden. Zo’n verbod roept vragen op over de vrijheid van meningsuiting. Bhikhu Parekh geeft vier redenen waarom hij vindt dat de traditionele argumenten voor de vrijheid van meningsuiting niet toereikend zijn. Beargumenteer of Parekh volgens jou een goede oplossing geeft voor deze paradox. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie of Bhikhu Parekh een goede oplossing biedt voor de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid, specifiek in de context van drillrap en groepsbelediging. Wat moet je kennen: Je moet de vier redenen van Bhikhu Parekh kennen waarom traditionele argumenten voor vrijheid van meningsuiting niet toereikend zijn, en zijn voorstel om groepen met weinig macht te beschermen tegen uitingen die hen beledigen. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen beargumenteren of Parekh's oplossing voor de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid, door het beperken van vrijheid van meningsuiting om kwetsbare groepen te beschermen, effectief is. Waar op letten: Let erop dat je argumentatie specifiek ingaat op de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid en Parekh's benadering om kwetsbare groepen te beschermen tegen beledigingen, zoals beschreven in het CV-antwoord. Kernbegrippen: vrijheid van meningsuiting, gelijkheid, groepsbelediging, kwetsbare groepen Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Mill en de vrijheid van meningsuiting bij drillrap (1 punt) In Nederland zijn verschillende rechtszaken en veroordelingen geweest van drillrappers. Daarbij woog mee dat bedreigingen in drillnummers regelmatig daadwerkelijk worden uitgevoerd. In deze rechtszaken is de volgende stelling duidelijk geworden: stelling 3 Drillrap hoeft op zichzelf niet strafbaar te zijn, maar het maken van drillnummers waarin wordt aangezet tot strafbare feiten, zoals doodsbedreigingen, wel. John Stuart Mill is een voorstander van de vrijheid van meningsuiting. Maar daar is volgens hem wel een grens aan. 1p 18 Leg met Mills opvatting over kwetsende meningen uit dat Mill het ermee eens zou zijn dat drillrap op zichzelf niet strafbaar moet zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom John Stuart Mill het eens zou zijn met de stelling dat drillrap op zichzelf niet strafbaar moet zijn, gebaseerd op zijn opvatting over kwetsende meningen. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van John Stuart Mill over kwetsende meningen en de vrijheid van meningsuiting kennen, zoals deze in het CV-antwoord wordt beschreven in relatie tot maatschappelijk belang en bescherming van impopulaire meningen. Wat moet je kunnen: Je moet Mills opvatting over kwetsende meningen kunnen toepassen op de context van drillrap om uit te leggen waarom drillrap op zichzelf niet strafbaar zou moeten zijn, zoals gevraagd in de vraagtekst en het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je specifiek de redenatie van Mill over kwetsende meningen gebruikt om te verklaren waarom drillrap op zichzelf niet strafbaar is, en niet ingaat op de strafbaarheid van aanzetten tot strafbare feiten, wat het tweede deel van stelling 3 betreft. Kernbegrippen: vrijheid van meningsuiting, kwetsende meningen, maatschappelijk belang, John Stuart Mill Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Mill en de grenzen van vrije meningsuiting (1 punt) John Stuart Mill is een voorstander van de vrijheid van meningsuiting. Maar daar is volgens hem wel een grens aan. 1p 19 Leg met Mills verhaal op de graanhandelaar uit dat Mill het ermee eens zou zijn dat drillnummers die aanzetten tot geweld wel strafbaar moeten zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe John Stuart Mill's verhaal over de graanhandelaar toegepast kan worden op drillnummers die aanzetten tot geweld, om te beargumenteren dat deze strafbaar moeten zijn. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van John Stuart Mill over de vrijheid van meningsuiting kennen, specifiek zijn standpunt over de grens van deze vrijheid zoals geïllustreerd door het verhaal van de graanhandelaar. Wat moet je kunnen: Je moet het verhaal van Mill over de graanhandelaar kunnen toepassen op een nieuwe situatie (drillnummers die aanzetten tot geweld) om te beargumenteren dat deze strafbaar moeten zijn, door de criteria van 'vrijwel zeker en onmiddellijk leiden tot geweld' te gebruiken. Waar op letten: Let erop dat je de link tussen de context van de uitspraak (opgefokte menigte bij graanhandelaar) en het directe en vrijwel zekere gevolg (geweld) duidelijk legt, en dit vervolgens correct vertaalt naar de context van drillnummers en de strafbaarheid ervan, zoals beschreven in het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Rawls: Basisstructuur, Vrijwillige Verbanden en Drillrap (4 punten) John Rawls zou het eens zijn met stelling 3. Hij maakt een onderscheid tussen vrijwillige verbanden die burgers aangaan en de basisstructuur van een samenleving. Hij vindt het belangrijk om dit onderscheid te maken. 4p 20 Leg Rawls’ onderscheid uit tussen de basisstructuur en vrijwillige verbanden. Leg vervolgens uit dat Rawls dit onderscheid belangrijk vindt. Leg tot slot met het belang dat Rawls aan dit onderscheid hecht uit: – dat hij tegen een algeheel verbod op drillrap zou zijn, maar – dat hij het ermee eens zou zijn dat drillnummers die aanzetten tot geweld, strafbaar moeten zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Rawls' onderscheid tussen de basisstructuur en vrijwillige verbanden, het belang van dit onderscheid, en de toepassing hiervan op een algeheel verbod op drillrap versus de strafbaarheid van aanzetten tot geweld in drillnummers. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'basisstructuur' en 'vrijwillige verbanden' kennen zoals John Rawls die onderscheidt, en het belang dat hij hieraan hecht, met name met betrekking tot 'diversiteit' en 'basale rechten' zoals 'veiligheid'. Wat moet je kunnen: Je moet Rawls' onderscheid tussen de basisstructuur en vrijwillige verbanden kunnen uitleggen, het belang ervan kunnen toelichten, en dit onderscheid kunnen toepassen op de casus van drillrap, specifiek door uit te leggen waarom Rawls tegen een algeheel verbod zou zijn, maar voor strafbaarheid bij aanzetten tot geweld. Waar op letten: Let erop dat je alle vier de elementen van het antwoord volledig en correct uitlegt: het onderscheid zelf, het belang van het onderscheid (diversiteit), de toepassing op het algehele verbod op drillrap (ondermijnt diversiteit), en de toepassing op strafbaarheid bij aanzetten tot geweld (basale rechten zoals veiligheid gaan voor). Het is cruciaal om de koppeling met 'diversiteit' en 'basale rechten' duidelijk te maken. Kernbegrippen: basisstructuur, vrijwillige verbanden, diversiteit, basale rechten, veiligheid Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Mill, Nietzsche en democratie (3 punten) tekst 2 Volgens Ella-John zijn drillrappers ‘roekeloze guys’. Zij denkt dat het belangrijk is om te kijken naar wat voor mensen drillrappers zijn. “Want ze hebben niks om voor te leven. Hiphop komt voort uit een gevoel van struggle, shit die je wil uiten. De boys die boos zijn, maken boze muziek. En waarom zijn zij boos? Door al die andere dingen: eenzaamheid en armoede.” Ze benadrukt dat er liefde, inspiratie en motivatie nodig zijn om te kunnen slagen, maar dat veel drillrappers een achterstand hebben tot de samenleving. In het nieuws gaat het over steekpartijen door drillrappers, maar nooit over dat iemand een jaar lang werk zoekt en nergens wordt aangenomen. Of dat iemand schulden heeft en wordt gediscrimineerd. Ella-John trekt de conclusie dat “we erover moeten blijven praten, niet gewoon zeggen bij zo’n steekpartij: het is drillrap.” Volgens Ella-John is het voor veel drillrappers niet gemakkelijk om tot bloei te komen in de Nederlandse democratische samenleving. De rappers zien hun muziek als uiting van de strijd die hun leven is. Over ‘tot bloei komen in een democratie’ heeft John Stuart Mill een andere opvatting dan Friedrich Nietzsche. 3p 21 Leg de overeenkomst uit tussen Mills mensbeeld en Nietzsches beeld van de mens als niet-vastgesteld dier. Leg vervolgens met deze twee mensbeelden het verschil uit tussen de opvattingen van Mill en Nietzsche over of mensen tot bloei komen in een democratie. Leg tot slot met tekst 2 uit dat de moeilijkheid die Ella-John beschrijft om tot bloei te komen, aansluit bij Mills opvatting over tot bloei komen in een democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het uitleggen van overeenkomsten en verschillen tussen de mensbeelden van Mill en Nietzsche, en deze te koppelen aan hun opvattingen over democratie en de tekst van Ella-John. Wat moet je kennen: Je moet de mensbeelden van John Stuart Mill en Friedrich Nietzsche kennen, specifiek Mills opvatting over autonomie en genot, en Nietzsches beeld van de mens als 'niet-vastgesteld dier' en zijn kritiek op democratie. Wat moet je kunnen: Je moet de overeenkomst tussen Mills mensbeeld en Nietzsches beeld van de mens als niet-vastgesteld dier kunnen uitleggen, het verschil tussen hun opvattingen over tot bloei komen in een democratie kunnen uitleggen, en de moeilijkheid die Ella-John beschrijft in tekst 2 kunnen koppelen aan Mills opvatting over tot bloei komen in een democratie. Waar op letten: Let erop dat je de overeenkomst tussen Mill en Nietzsche specifiek relateert aan 'autonomie/zelf je leven moeten vormgeven' en het verschil aan hun tegengestelde visies op democratie (Mill: autonomie mogelijk; Nietzsche: mens wordt 'dwergdier'). Zorg dat je de koppeling met Ella-John's tekst expliciet maakt door te verwijzen naar haar beschrijving van 'achterstand en armoede' en 'gezien en gehoord worden'. Kernbegrippen: autonomie, democratie, mensbeeld, niet-vastgesteld dier, John Stuart Mill, Friedrich Nietzsche Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Drillrap en de Übermensch (1 punt) tekst 2 Volgens Ella-John zijn drillrappers 'roekeloze guys'. Zij denkt dat het belangrijk is om te kijken naar wat voor mensen drillrappers zijn. “Want ze hebben niks om voor te leven. Hiphop komt voort uit een gevoel van struggle, shit die je wil uiten. De boys die boos zijn, maken boze muziek. En waarom zijn zij boos? Door al die andere dingen: eenzaamheid en armoede.” Ze benadrukt dat er liefde, inspiratie en motivatie nodig zijn om te kunnen slagen, maar dat veel drillrappers een achterstand hebben tot de samenleving. In het nieuws gaat het over steekpartijen door drillrappers, maar nooit over dat iemand een jaar lang werk zoekt en nergens wordt aangenomen. Of dat iemand schulden heeft en wordt gediscrimineerd. Ella-John trekt de conclusie dat “we erover moeten blijven praten, niet gewoon zeggen bij zo’n steekpartij: het is drilrap.” 1p 22 Beargumenteer met tekst 2 of drillrap volgens jou past bij wat Nietzsche een Übermensch noemt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie of drillrap, zoals beschreven in tekst 2, past bij Nietzsches concept van de Übermensch. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'Übermensch' van Nietzsche kennen, specifiek de aspecten 'niet vertrouwen op een algemene moraal of God' en 'het leven omarmen als strijd', zoals genoemd in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van drillrappers uit tekst 2 kunnen koppelen aan de kenmerken van Nietzsches Übermensch om een beargumenteerd standpunt in te nemen. Waar op letten: Let erop dat je argumentatie expliciet verwijst naar zowel tekst 2 (bijvoorbeeld 'niks om voor te leven', 'struggle', 'boos over ongelijkheid') als naar de kenmerken van de Übermensch (bijvoorbeeld 'leven omarmen als strijd', 'boven algemene moraal staan'). Een veelvoorkomende valkuil is het niet voldoende verbinden van beide elementen of het missen van de nuance in de 'strijd' die Nietzsche bedoelt versus de 'strijd' van de drillrappers. Kernbegrippen: Übermensch Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Schumpeter en drillrappers: afstand tot politiek (2 punten) tekst 2 Volgens Ella-John zijn drillrappers 'roekeloze guys'. Zij denkt dat het belangrijk is om te kijken naar wat voor mensen drillrappers zijn. "Want ze hebben niks om voor te leven. Hiphop komt voort uit een gevoel van struggle, shit die je wil uiten. De boys die boos zijn, maken boze muziek. En waarom zijn zij boos? Door al die andere dingen: eenzaamheid en armoede." Ze benadrukt dat er liefde, inspiratie en motivatie nodig zijn om te kunnen slagen, maar dat veel drillrappers een achterstand hebben tot de samenleving. In het nieuws gaat het over steek-partijen door drillrappers, maar nooit over dat iemand een jaar lang werk zoekt en nergens wordt aangenomen. Of dat iemand schulden heeft en wordt gediscrimineerd. Ella-John trekt de conclusie dat "we erover moeten blijven praten, niet gewoon zeggen bij zo'n steekpartij: het is drillrap." Ella-John benadrukt in tekst 2 dat drillrappers afstand voelen tot de samenleving. Volgens Joseph Schumpeter is het beter als burgers zich niet te veel bemoeien met politieke besluitvorming. Hij geeft hiervoor de volgende reden: de rationaliteit van mensen in hun rol als burger neemt af door de afstand die burgers hebben tot politieke besluiten. 2p 23 Geef met tekst 2 een argument **voor** en een argument **tegen** deze reden van Schumpeter. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het geven van een argument voor en een argument tegen de reden van Schumpeter, waarbij beide argumenten gebaseerd moeten zijn op tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet de reden van Joseph Schumpeter kennen, namelijk dat de rationaliteit van mensen als burger afneemt door hun afstand tot politieke besluiten. Wat moet je kunnen: Je moet de inhoud van tekst 2 kunnen koppelen aan de reden van Schumpeter om zowel een argument voor als een argument tegen zijn stelling te formuleren. Waar op letten: Let erop dat je zowel een argument 'voor' als een argument 'tegen' de reden van Schumpeter geeft en dat beide argumenten expliciet verwijzen naar de inhoud van tekst 2, zoals de problemen van drillrappers (eenzaamheid, armoede, discriminatie, werkloosheid) en hun boosheid. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Sandel, neutraliteit en drillrap (2 punten) Drillrap wordt wel gezien als een subcultuur. Sommigen houden ervan, omdat drillrap een rauwe kant van het leven laat zien. Anderen hebben er een hekel aan, omdat ze vinden dat drillrap problemen rondom jongeren, wapenbezit en geweld vergroot. De communitaristische filosoof Michael Sandel zou het waarschijnlijk eens zijn met Ella-Johns conclusie: we moeten blijven praten over de achterstand die veel drillrappers hebben tot de samenleving en niet alleen de aandacht vestigen op de steekpartijen. 2p 24 Leg uit dat Ella-Johns conclusie aansluit bij Sandels opvatting dat neutraliteit onwenselijk is. Leg vervolgens uit dat deze opvatting van Sandel over de onwenselijkheid van neutraliteit gericht is tegen het liberalisme. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe Ella-Johns conclusie over drillrap aansluit bij Sandels opvatting over de onwenselijkheid van neutraliteit, en hoe deze opvatting zich richt tegen het liberalisme. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Michael Sandel over de onwenselijkheid van neutraliteit kennen, en weten hoe deze zich verhoudt tot het liberalisme, specifiek in de context van het 'goede leven' en maatschappelijke discussie. Wat moet je kunnen: Je moet de conclusie van Ella-Johns kunnen koppelen aan Sandels kritiek op neutraliteit en vervolgens Sandels kritiek op neutraliteit kunnen uitleggen als een tegenhanger van het liberalisme. Waar op letten: Let erop dat je zowel de aansluiting van Ella-Johns conclusie bij Sandel als de kritiek op het liberalisme duidelijk en afzonderlijk uitlegt, zoals gevraagd in de twee delen van de vraag en de twee punten van het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2023/tijdvak-1/vraag/24 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2023 tijdvak 1 donderdag 11 mei 9.00 - 12.00 uur filosofie Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-0311-a-23-1-o ### Pagina 2 Opgave 1 Democratie voor toekomstige generaties Is de democratie wel geschikt om uitdagingen die op de lange termijn spelen, zoals het klimaatprobleem, aan te gaan? Volgens sommige wetenschappers en filosofen niet. Democratieën zouden te veel gericht zijn op de korte termijn, zoals de eerstvolgende verkiezingen. Daarom stellen die wetenschappers en filosofen dat het mondiale klimaatprobleem om een fundamenteel ander politiek systeem vraagt. Een voorbeeld van zo’n ander systeem is een goedaardige dictatuur, waarbij direct gehandeld kan worden op basis van kennis over de urgentie van het klimaatprobleem. Een dictatoriale regering is namelijk niet afhankelijk van stemmen en kan daardoor verder vooruitdenken en daadkrachtiger grote problemen aanpakken dan democratische landen. In een opiniestuk komt de Britse wetenschapper Martin Rees daarom met het voorstel voor een goede despoot: alleen een goede despoot kan maatregelen doorvoeren die het mogelijk maken om de 21e eeuw veilig door te komen. Plato onderscheidt vijf verschillende staatsvormen, waaronder de democratie. 1p 1 Leg uit dat de democratie volgens Plato een negatief effect heeft op het karakter van mensen. 1p 2 Leg uit met welke van de vijf staatsvormen die Plato onderscheidt, het voorstel van Rees het meest overeenkomt. Rees lijkt ervan uit te gaan dat een goede, alwetende despoot kan bestaan. John Stuart Mill heeft kritiek op het idee van een goede, alwetende despoot. Zelfs als een goede despoot zou bestaan die alles zou kunnen overzien en besturen, zijn de gevolgen volgens Mill niet wenselijk. 1p 3 Geef met deze kritiek van Mill een argument tegen de opvatting van Rees dat een goede, alwetende despoot nodig is om het klimaatprobleem op te lossen. Robert Dahl benoemt tien voordelen van de democratie. 2p 4 Beargumenteer met twee van Dahls voordelen of een goedaardige dictatuur volgens jou geschikter is dan een democratie om het mondiale klimaatprobleem te beperken. HA-0311-a-23-1-o 2 / 12 lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 139 ### Pagina 3 In De goede voorouder onderzoekt filosoof Roman Krznaric de gevolgen van het kortetermijndenken in de huidige democratie. Volgens hem is er te weinig oog voor toekomstige generaties, die machteloos zijn omdat ze nog niet mogen stemmen of nog niet gekozen kunnen worden. Hij wijst erop dat grote duurzame projecten vaak worden geschrapt, omdat die op korte termijn kostbaar zijn en pas op de lange termijn iets opleveren. Volgens Krznaric gebruiken overheden een rekenprincipe waardoor toekomstige generaties veel minder zwaar meetellen in keuzes over duurzame investeringen dan de huidige generatie. Krznaric vergelijkt dit rekenprincipe met de manier waarop vroeger, ten tijde van de slavernij, een slaafgemaakte Afrikaans-Amerikaan minder meetelde dan een witte Amerikaan. Daarom vergelijkt hij toekomstige burgers met slaafgemaakten. De filosoof Robert Nozick beschrijft zijn kritiek op de democratie in Tale of the slave. 2p 5 Geef een overeenkomst en een verschil tussen Nozicks Tale of the slave en Krznarics beschrijving van toekomstige burgers als slaafgemaakten. Krznaric noemt een aantal initiatieven om een langetermijnperspectief in de bestaande democratie te introduceren, zoals het behouden van burgerberaden met het oog op de toekomst. Hierbij doet een groep burgers aanbevelingen aan politici over beleid. Volgens Krznaric zijn deze burgerberaden zinvol. Omdat de leden een heel verschillende achtergrond hebben, wordt de toekomst van alle groepen gesproken. Bovendien bieden burgerberaden – als oefening in ‘langzaam denken’ – de deelnemers de ruimte en tijd om langetermijnproblemen uitvoerig te bespreken en te bestuderen. Volgens Mill is een democratie een meer rationele staatsvorm dan een regering van experts. Hij heeft daarbij een bepaalde opvatting over stemrecht. 2p 6 Leg uit dat volgens Mill de kwaliteit en rationaliteit van beslissingen toenemen bij een burgerberaad. 1p 7 Geef een argument tegen een burgerberaad met Mills opvatting over stemrecht. HA-0311-a-23-1-o 3 / 12 lees verder ►►► ### Pagina 4 Om te stimuleren dat burgerberaden zich daadwerkelijk verplaatsen in toekomstige generaties, hebben onderzoekers van de universiteit van Kyoto hiervoor een speciale vorm van burgerberaad bedacht, die zij 'Future Design' noemen. Dit burgerberaad bestaat uit twee groepen. De ene groep deelnemers neemt het standpunt van de huidige bewoners in, en de andere groepbeeldt zich in dat ze 'toekomstige inwoners' uit het jaar 2060 zijn. Uit onderzoek blijkt dat de groep 'toekomstige inwoners' veel radicalere en vooruitstrevender plannen bedenkt dan de huidige inwoners. Vooral op het gebied van milieu. Hoewel de deelnemers vaak volwassenen zijn, nemen soms ook middelbare scholieren deel aan Future Design. Amy Gutmann is een voorstander van het deliberatieve model van democratie, zoals ook blijkt uit haar opvatting over onderwijs en democratie. 2p 8 Geef weer om welke reden onderwijsprofessionals volgens Gutmann geen volledige zeggenschap over het onderwijs moeten hebben. Leg vervolgens uit dat Future Design een voorbeeld kan zijn van Gutmanns opvatting over onderwijs en democratie. HA-0311-a-23-1-o 4 / 12 lees verder ‣‣‣ ### Pagina 5 Om het probleem van het kortetermijndenken van de huidige democratie te doorbreken, stelt Krznaric een combinatie van het burgerberaad en Future Design voor: ‘intergenerationele jury’s’, waarin mensen uit verschillende generaties bij elkaar worden gebracht. tekst 1 [FIGUUR: Ingezoomd deel van tekst 1, waarin staat: Ziehier de toekomst die ik graag over de hele democratische wereld tot stand zou zien komen: om de paar jaar worden er burgers van twaalf jaar en ouder willekeurig gekozen om deel te nemen aan een burgerberaad van ‘goede voorouders’ [...]. Deze ‘intergenerationele jury’s’ voeren debatten over langetermijnkwesties die op dat moment spelen, bijvoorbeeld of het doel van de overheid om een CO2-neutraal land te creëren niet tien jaar eerder gehaald moet worden [...] De beraden, die plaatsvinden door het hele land, raadplegen deskundigen en geven alle deelnemers, [inclusief] jongeren, een gelijke stem.] bron: Krznaric, De Goede Voorouder, 2021 Milton Friedman neemt een duidelijk standpunt in over bemoeienis door de overheid met onderwijs. Op basis van zijn paternalisme-argument kun je stellen dat betrokkenheid van jongeren bij politieke besluitvorming zoals in het voorstel van Krznaric geen goed idee is. Ook vanuit andere filosofische posities kan het voorstel van Krznaric beoordeeld worden. 3p 9 Beargumenteer of jij het eens bent met Krznarics voorstel in tekst 1 voor het organiseren van intergenerationele jury’s en verwerk in je argumentatie: - Friedmans paternalisme-argument, - een voordeel van het deliberatieve model van democratie, en - een definitie van het begrip ‘rechtvaardigheid’. HA-0311-a-23-1-o 5 / 12 lees verder ▶▶▶ ### Pagina 6 Opgave 2 Politieke bedrijven LHBTIQ+-tompoezen bij de HEMA, duurzaamheidsspotjes van de ASN Bank, Black Lives Matter- activisten in Nike-reclames: bedrijven nemen steeds vaker stelling in maatschappelijke kwesties. Toen een American football-speler enkele jaren geleden als protest tegen racisme knielde tijdens het Amerikaanse volkslied, huurde Nike hem snel in voor hun nieuwe reclame. Volgens sommigen kan het een goede zaak zijn dat bedrijven zich maatschappelijk en politiek uitspreken. Grote problemen in de wereld, zoals sociale onrechtvaardigheid en de klimaatcrisis, gaan voorbij de grenzen van landen en werelddelen. Daarom kunnen juist internationale bedrijven zulke problemen goed aankaarten. Toch vindt politiek filosoof Rutger Claassen het ook gevaarlijk als grote bedrijven zich uitspreken over maatschappelijke en politieke problemen. Zulke bedrijven kunnen veel invloed op democratische samenlevingen uitoefenen, zonder daar verantwoordelijkheid voor te hoeven nemen. Bedrijven doen nu alsof ze gelijk zijn aan gewone burgers. Maar volgens Claassen offeren burgers in een democratie hun eigenbelang vrijwillig op voor het algemeen belang, terwijl bedrijven vooral winst willen maken. Het standpunt van Claassen kan leiden tot de volgende stelling: [FIGUUR: Zwart-witfoto van het gezicht van een man, met het Nike logo en de tekst "Believe in something. Even if it means sacrificing everything. Just do it." ] stelling 1 Bedrijven zouden zich niet over maatschappelijke kwesties moeten uitspreken. 3p 10 Jean-Jacques Rousseau en Joseph Schumpeter hebben verschillende opvattingen over het algemeen belang. Leg uit wat volgens Rousseau de relatie is tussen de algemene wil en het algemeen belang. Geef vervolgens Schumpeters kritiek op Rousseaus opvatting over het algemeen belang. Beargumenteer tot slot of je het eens bent met stelling 1 en gebruik daarbij de opvatting van Rousseau of die van Schumpeter. HA-0311-a-23-1-0 6 / 12 lees verder ### Pagina 7 Op sociale media worden vaak heftige debatten gevoerd over maatschappelijke kwesties. Bedrijven als Nike laten zich in hun keuze om zich uit te spreken over maatschappelijke kwesties vaak beïnvloeden door de publieke opinie op sociale media. Als Nike zich laat leiden door de publieke opinie op sociale media, lijkt dit op democratie. Rousseau is voorstander van directe democratie. 2p 11 Leg met het begrip 'natuurtoestand' uit dat volgens Rousseau directe democratie de juiste manier is om vrij te zijn. Leg vervolgens met het begrip 'sociaal contract' uit dat er volgens Rousseau geen sprake is van directe democratie als Nike zich laat leiden door de publieke opinie op sociale media. Grote internationale bedrijven zoals Nike zijn machtig en rijk en hebben veel invloed op samenlevingen. Als bedrijven zich mengen in maatschappelijke kwesties is niet altijd duidelijk welke regels en normen ze zouden moeten volgen: internationale handelsverdragen, de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, de normen van de bedrijven zelf of de persoonlijke opvattingen van de leidinggevenden. Aan leidinggevenden van zes Nederlandse bedrijven die internationaal zakendoen, werd de vraag gesteld of je bijvoorbeeld nog een vestiging kunt openen in landen met de doodstraf, landen waar homorechten niet bestaan, of landen waar minderheden worden vervolgd. In de filosofie wordt bij dergelijke kwesties het begrip '(cultuur)relativisme' gebruikt. 2p 12 Geef met het begrip 'universalisme' een argument tegen het openen van een vestiging in dergelijke landen. Geef vervolgens met het begrip '(cultuur)relativisme' een argument voor het openen van een vestiging in dergelijke landen. HA-0311-a-23-1-o 7 / 12 lees verder ### Pagina 8 Aan diezelfde ze ledende grondslag ligt een denkbeeldige casus voorgelegd: stel dat een bedrijf een uitvinding doet die het plasticprobleem uit de wereld helpt. Moet het bedrijf die uitvinding niet gratis weggegeven? Leerlingen van vandaag werken later wellicht bij bedrijven die maatschappelijke invloed uitoefenen. Filosoof Gert Biesta is kritisch over burgerschapsonderwijs. Volgens hem is vooral het 'politiek existeren' van leerlingen belangrijk. Neem de volgende stelling: stelling 2 Het is goed om leerlingen tijdens burgerschapsonderwijs te laten nadenken over maatschappelijke invloed die ze later mogelijk via bedrijven uitoefenen. 2p 13 Geef met Biesta's begrip 'politiek existeren' een argument voor stelling 2. Geef vervolgens vanuit een van Biesta's kritiekpunten op burgerschapsonderwijs een argument tegen stelling 2. Maatschappelijke invloed van bedrijven kan overgaan in politieke invloed. Grote techbedrijven als Google, Meta (voorheen Facebook) en Apple zijn zo rijk en machtig dat ze zelfs democratische verkiezingen kunnen beïnvloeden, zoals in het verleden al is gebeurd. De Europese Unie (EU) wil met nieuwe wetgeving de macht van de grote techbedrijven verkleinen. De grote techbedrijven proberen die nieuwe wetgeving vervolgens tegen te gaan door recordbedragen uit te geven aan politieke invloed in de EU. Volgens critici komen deze bedrijven zo politieke invloed om hun eigen winst te vergroten. De critici vinden dit ondemocratisch en stellen dat je grote internationale bedrijven op deze manier kunt vergelijken met partijen die in staat zijn om de democratie in samenlevingen te ondermijnen. Hans Kelsen en George van den Bergh hebben verschillende opvattingen over hoe om te gaan met partijen die een bedreiging kunnen zijn voor de democratie. 3p 14 Geef Kelsens opvatting weer dat partijen in een democratie niet verboden mogen worden. Geef vervolgens Van den Berghs opvatting weer dat partijen in een democratie wel verboden mogen worden. Beargumenteer tot slot met een afweging van deze twee opvattingen of politieke invloed van grote internationale bedrijven volgens jou verboden moet worden. HA-0311-a-23-1-o 8/12 lees verder ► ► ► ### Pagina 9 Opgave 3 Vrijheid van meningsuiting en drill rap Drill rap is een hiphopstroming die is ontstaan in de Verenigde Staten. Kenmerken van drill rap zijn agressieve teksten, gewelddadige video's en een beat die lijkt op het geluid van automatische wapens. In Nederland zijn verschillende drill rap groepen populair. Vaak bestaan deze groepen uit jongeren die samen in een wijk – meestal een achterstandswijk – zijn opgegroeid. Met hun muziek geven ze uiting aan het harde leven op straat en hun moeilijke maatschappelijke positie. Drill rap groepen lichten hun dreigende muziek doorgaans op elkaar. Met beledigende en kwetsende teksten dagen ze elkaar uit. Dat kan uitlopen op geweld. De ene groep post bijvoorbeeld een rap op Snapchat waarin leden van die groep in de wijk van een andere groep op straat plassen of iemands moeder beledigen. Vervolgens treffen de rivaliserende drill rap groepen elkaar om de ruzie met wapens uit te vechten. De afgelopen jaren zijn bij dit soort ruzies ook jongeren gedood. Vanwege het verband tussen drill rap en geweld willen sommige mensen drill rap als muziekstijl verbieden. Zo'n verbod roept vragen op over de vrijheid van meningsuiting. Bhikhu Parekh geeft vier redenen waarom hij vindt dat de traditionele argumenten voor de vrijheid van meningsuiting niet toereikend zijn. 2p 15 Leg twee van deze vier redenen van Parekh uit met drill rap als voorbeeld van vrijheid van meningsuiting. Bij vrijheid van meningsuiting kunnen de twee kernwaarden van een democratie – vrijheid en gelijkheid – op gespannen voet met elkaar komen te staan. 1p 16 Leg met het voorbeeld van drill rap uit dat in een democratie de waarden vrijheid en gelijkheid op gespannen voet met elkaar staan. In een democratie kan vrijheid van meningsuiting leiden tot de paradox 1p 17 van de bescherming van vrijheid en gelijkheid. Beargumenteer of van Parekh volgens jou een goede oplossing geeft voor deze paradox. HA-0311-a-23-1-o 9/12 lees verder ### Pagina 10 In Nederland zijn verschillende rechtszaken en veroordelingen geweest van drillrappers. Daarbij woog mee dat bedreigingen in drillnummers regelmatig daadwerkelijk worden uitgevoerd. In deze rechtszaken is de volgende stelling duidelijk geworden: stelling 3 Drillrap hoeft op zichzelf niet strafbaar te zijn, maar het maken van drillnummers waarin wordt aangezet tot strafbare feiten, zoals doodsbedreigingen, wel. 1p 18 John Stuart Mill is een voorstander van de vrijheid van meningsuiting. Maar daar is volgens hem wel een grens aan. Leg met Mills opvatting over kwetsende meningen uit dat Mill het ermee eens zou zijn dat drillrap op zichzelf niet strafbaar moet zijn. 1p 19 Leg met Mills verhaal van de graanhandelaar uit dat Mill het ermee eens zou zijn dat drillnummers die aanzetten tot geweld wel strafbaar moeten zijn. 4p 20 John Rawls zou het eens zijn met stelling 3. Hij maakt een onderscheid tussen vrijwillige verbanden die burgers aangaan en de basisstructuur van een samenleving. Hij vindt het belangrijk om dit onderscheid te maken. Leg Rawls' onderscheid uit tussen de basisstructuur en vrijwillige verbanden. Leg vervolgens uit dat Rawls dit onderscheid belangrijk vindt. Leg tot slot met het belang dat Rawls aan dit onderscheid hecht uit: – dat hij tegen een algeheel verbod op drillrap zou zijn, maar – dat hij het ermee eens zou zijn dat drillnummers die aanzetten tot geweld, strafbaar moeten zijn. In een documentaire over Nederlandse drillrappers wordt de maatschappelijke positie van drillrappers onderzocht. De meeste van deze jongeren hebben allerlei problemen. Bovendien hebben ze het gevoel dat niemand in de maatschappij echt naar hen luistert. Rapper Ella-John uit Amsterdam komt in de documentaire aan het woord. HA-0311-a-23-1-o 10/12 lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl.nl. Pagina: 147 ### Pagina 11 tekst 2 Volgens Ella-John zijn drillrappers ‘roekeloze guys’. Zij denkt dat het belangrijk is om te kijken naar wat voor mensen drillrappers zijn. “Want ze hebben niks om voor te leven. Hiphop komt voort uit een gevoel van struggle, shit die je wil uiten. De boys die boos zijn, maken boze muziek. En waarom zijn zij boos? Door al die andere dingen: eenzaamheid en armoede.” Ze benadrukt dat er liefde, inspiratie en motivatie nodig zijn om te kunnen slagen, maar dat veel drillrappers een achterstand hebben tot de samenleving. In het nieuws gaat het over steek- partijen door drillrappers, maar nooit over dat iemand een jaar lang werk zoekt en nergens wordt aangenomen. Of dat iemand schulden heeft en wordt gediscrimineerd. Ella-John trekt de conclusie dat “we erover moeten blijven praten, niet gewoon zeggen bij zo’n steekpartij: het is drillrap.” Volgens Ella-John is het voor veel drillrappers niet gemakkelijk om tot bloei te komen in de Nederlandse democratische samenleving. De rappers zien hun muziek als uiting van de strijd die hun leven is. Over ‘tot bloei komen in een democratie’ heeft John Stuart Mill een andere opvatting dan Friedrich Nietzsche. Leg de overeenkomst uit tussen Mills mensbeeld en Nietzsches beeld van de mens als niet-vastgesteld dier. Leg vervolgens met deze twee mensbeelden het verschil uit tussen de opvattingen van Mill en Nietzsche over of mensen tot bloei komen in een democratie. Leg tot slot met tekst 2 uit dat de moeilijkheid die Ella-John beschrijft om tot bloei te komen, aansluit bij Mills opvatting over tot bloei komen in een democratie. Beargumenteer met tekst 2 of drillrap volgens jou past bij wat Nietzsche een Übermensch noemt. Ella-John benadrukt in tekst 2 dat drillrappers afstand voelen tot de samenleving. Volgens Joseph Schumpeter is het beter als burgers zich niet te veel bemoeien met politieke besluitvorming. Hij geeft hiervoor de volgende redenen: de rationaliteit van mensen in hun rol als burger neemt af door de afstand die burgers hebben tot politieke besluiten. Geef met tekst 2 een argument voor en een argument tegen deze reden van Schumpeter. Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina. HA-0311-a-23-1-o 11 / 12 leés verder ### Pagina 12 Drillrap wordt wel gezien als een subcultuur. Sommigen houden ervan, omdat drillrap een rauwe kant van het leven laat zien. Anderen hebben er een hekel aan, omdat ze vinden dat drillrap problemen rondom jongeren, wapenbezit en geweld vergroot. De communistische filosoof Michael Sandel zou het waarschijnlijk eens zijn met Ella-Johns conclusie: we moeten blijven praten over de achterstand die veel drillrappers hebben tot de samenleving en niet alleen de aandacht vestigen op de steekpartijen. 2p 24 Leg uit dat Ella-Johns conclusie aansluit bij Sandels opvatting dat neutraliteit onwenselijk is. Leg vervolgens uit dat deze opvatting van Sandel over de onwenselijkheid van neutraliteit gericht is tegen het liberalisme. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.. HA-0311-a-23-1-o 12 / 12 einde