# Eindexamen Filosofie HAVO 2022 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2 ## Vraag 1 – Mill en jongeren in de democratie (2 punten) Opgave 1 Jongeren een stem in de democratie? Volgens journalist Irene Caselli is het onterecht dat jongeren wereldwijd nauwelijks worden betrokken bij politieke besluitvorming. Jongeren onder de achttien hebben volgens haar een helder wereldbeeld en een scherp oog voor goed en kwaad en voor wat echt belangrijk is. Bovendien zijn ze nieuwsgierig en creatief. Deze eigenschappen maken dat jongeren volgens Caselli een relevante bijdrage kunnen leveren aan het nemen van politieke beslissingen, bijvoorbeeld als het gaat om beslissingen die ook hen aangaan, zoals klimaatbeleid, onderwijs en kansen op werk. Caselli geeft twee voorbeelden van politiek actieve jongeren. Het eerste voorbeeld is dat van een vijftienjarige uit Canada die vindt dat jongeren stemrecht moeten hebben om zo ook mee te kunnen doen in de democratie. Het tweede voorbeeld is dat van een zestienjarige uit Schotland die uit eigen ervaring weet dat jongeren zich kritisch uitspreken over ongelijkheid in de maatschappij. Volgens John Stuart Mill is een democratie een meer rationele staatsvorm dan een regering van politieke experts. Hij geeft daarvoor twee argumenten. Stel dat Mill jongeren zou beschouwen als burgers. 2p 1 Leg uit bij welk van deze twee argumenten van Mill het eerste voorbeeld van Caselli aansluit. Leg vervolgens uit dat Caselli’s tweede voorbeeld aansluit bij Mills andere argument. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe twee voorbeelden van Caselli aansluiten bij de twee argumenten van Mill voor democratie. Wat moet je kennen: Je moet de twee argumenten van John Stuart Mill voor democratie kennen, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord: dat de kwaliteit van beslissingen groter is wanneer meer burgers betrokken zijn (meer informatie), en dat de rationaliteit van beslissingen toeneemt door vrijheid van meningsuiting (visies worden beter onderbouwd door tegenstand). Wat moet je kunnen: Je moet de twee voorbeelden van Caselli kunnen koppelen aan de twee argumenten van Mill en deze koppeling uitleggen, zoals gevraagd in de vraagtekst en beschreven in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je elk voorbeeld van Caselli aan het juiste argument van Mill koppelt en de uitleg specifiek maakt, zoals het CV-antwoord aangeeft met 'meer informatie beschikbaar' en 'visies beter onderbouwd worden door tegenstand'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Mill en vrijheid van meningsuiting (3 punten) Mill pleit voor volledige vrijheid van meningsuiting. Daarvoor geeft hij vier redenen. 3p 2 Beargumenteer of jij het eens bent met deze opvatting van Mill, met: — twee van de vier redenen die Mill hiervoor geeft en — tekst 1. Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of je het eens bent met Mills opvatting over volledige vrijheid van meningsuiting, door twee van zijn redenen te gebruiken en te verwijzen naar tekst 1. Wat moet je kennen: Je moet de vier redenen van Mill voor volledige vrijheid van meningsuiting kennen: de feilbaarheid van de mens, mogelijke elementen van waarheid, het gevaar van dogmatisme en de waarde van discussie. Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Mill over volledige vrijheid van meningsuiting kunnen beargumenteren, door twee van zijn redenen te koppelen aan tekst 1 en je eigen standpunt te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je expliciet twee van de vier redenen van Mill noemt en deze correct toepast in je argumentatie, en dat je tekst 1 concreet betrekt in je antwoord om alle scorepunten te behalen. Kernbegrippen: vrijheid van meningsuiting, feilbaarheid van de mens, gevaar van dogmatisme, waarde van discussie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Jongerenambassadeurs en deliberatieve democratie (2 punten) Om jongeren te betrekken bij politieke besluitvorming bestaan er al vele jaren jongerenafdelingen van politieke partijen. Bovendien hebben veel gemeentes een kinderraad en jongerenambassadeurs. Een jongerenambassadeur uit Den Bosch vertelt dat zij en haar medeambassadeurs gevraagd en ongevraagd adviezen geven aan de gemeente over thema’s die zij belangrijk vinden, zoals de effecten van coronamaatregelen op jongeren. Ze verzamelen daarover zelf informatie bij jongeren en overleggen met ambtenaren of de wethouder. In het begin werden de jongerenambassadeurs niet serieus genomen, maar inmiddels hebben ze goede contacten met ambtenaren en worden hun adviezen meegenomen in politieke besluiten. Voorstanders van het deliberatieve model stellen dat het debat de kern is van een democratie. 2p 3 Leg uit dat het idee van jongerenambassadeurs past in het deliberatieve model van democratie met: – het begrip ‘legitimiteit’ en – het gegeven dat jongeren een minderheid zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe het idee van jongerenambassadeurs past binnen het deliberatieve model van democratie, specifiek met behulp van de begrippen 'legitimiteit' en 'minderheid'. Wat moet je kennen: Je moet het 'deliberatieve model van democratie' kennen, evenals de begrippen 'legitimiteit' en 'minderheid' in relatie tot dit model, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen en koppelen hoe de rol van jongerenambassadeurs, die adviezen geven en informatie verzamelen, past bij de principes van legitimiteit en respect voor minderheden binnen het deliberatieve model. Waar op letten: Let erop dat je voor beide punten (legitimiteit en minderheid) een duidelijke uitleg geeft die specifiek verwijst naar het deliberatieve model en de rol van jongerenambassadeurs, zoals aangegeven in het CV-antwoord. Een veelvoorkomende valkuil is het niet expliciet verbinden van de begrippen aan het deliberatieve model of het niet concreet maken met het voorbeeld van de jongerenambassadeurs. Kernbegrippen: deliberatieve model van democratie, legitimiteit, minderheid Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Tocqueville: Gelijkheid, Despotisme en Zelfbestuur (2 punten) Alexis de Tocqueville vraagt zich af of het gelijkheidsideaal in een democratie burgers echt vrij maakt. Hij ziet despotisme als een gevaar van een democratie. 2p 4 Leg uit dat het volgens Tocqueville: – het gelijkheidsideaal kan leiden tot despotisme en – lokale jongerenambassadeurs dit gevaar zouden kunnen verminderen. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Tocqueville's visie op hoe het gelijkheidsideaal tot despotisme kan leiden en hoe lokale jongerenambassadeurs dit gevaar kunnen verminderen. Wat moet je kennen: Je moet Tocqueville's ideeën over het gelijkheidsideaal, individualisme, burgerzin, de macht van de staat, despotisme en de vaardigheid tot zelfbestuur kennen zoals beschreven in het Brein-record. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie kunnen uitleggen tussen het gelijkheidsideaal en het ontstaan van despotisme volgens Tocqueville, en vervolgens kunnen toepassen hoe de vaardigheid tot zelfbestuur, geïllustreerd door jongerenambassadeurs, dit gevaar kan verminderen. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag uitlegt: zowel de link tussen gelijkheidsideaal en despotisme als de rol van zelfbestuur (jongerenambassadeurs) in het verminderen van dit gevaar. Zorg dat je de begrippen individualisme, verlies van burgerzin en verantwoordelijkheid nemen correct verbindt met de argumentatie van Tocqueville. Kernbegrippen: gelijkheidsideaal, despotisme, individualisme, burgerzin, zelfbestuur Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 5 – Instrumentele en intrinsieke waarden in onderwijs (2 punten) tekst 2 Evolutionair gezien is variatie veel voordeliger, stelt Gopnik: mocht de samenleving ineens radicaal veranderen, dan zou het zomaar kunnen dat je er met doelbewuste, gefocuste, brave studenten alléén niet komt. Dan is onze soort wellicht meer gebaat bij een flinke voorraad creatieve, avontuurlijke en onbevangen individuen die nieuwe oplossingen kunnen bedenken voor een nieuwe tijd. (...) Een uniform schoolsysteem brengt (...) een ‘monocultuur’ aan mensen voort: jongvolwassenen die allemaal op een en dezelfde manier onderwezen zijn, alsof onze kracht als samenleving, en onze weerbaarheid als soort, niet valt of staat met variatie, met een veelheid aan manieren van denken, doen, en problemen oplossen. bron: De Correspondent - Maak kennis met de opvoedexpert die opvoeden een gevaarlijk idee vindt - 2020 Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen instrumentele en intrinsieke waarden. 2p 5 Leg dit onderscheid uit met een voorbeeld. Geef vervolgens met tekst 2 een argument dat onderwijs een instrumentele waarde heeft. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het uitleggen van het onderscheid tussen instrumentele en intrinsieke waarden met een voorbeeld, en vervolgens om een argument uit tekst 2 dat onderwijs een instrumentele waarde heeft. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'instrumentele waarde' en 'intrinsieke waarde' kennen en kunnen toepassen. Wat moet je kunnen: Je moet het onderscheid tussen instrumentele en intrinsieke waarden kunnen uitleggen met een voorbeeld, en een argument uit tekst 2 kunnen koppelen aan de instrumentele waarde van onderwijs. Waar op letten: Let erop dat je bij de uitleg van instrumentele en intrinsieke waarden duidelijk het verschil benoemt: instrumenteel als middel om een andere waarde te bereiken, intrinsiek omwille van de waarde zelf. Zorg er ook voor dat je argument voor de instrumentele waarde van onderwijs direct uit tekst 2 komt, zoals 'onderwijs vergroot onze weerbaarheid als soort / onze kracht als samenleving'. Kernbegrippen: instrumentele waarde, intrinsieke waarde Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/5 ## Vraag 6 – Gopnik en Biesta over onderwijs en democratie (3 punten) Gopniks bezwaar tegen een uniform schoolsysteem sluit in een bepaald opzicht aan bij Biesta's kritiekpunt dat onderwijs in burgerschap uitgaat van een individualistische visie op democratie. Biesta heeft nog twee andere kritiekpunten op onderwijs in burgerschap. 3p 6 Leg uit in welk opzicht Gopnik het eens zal zijn met Biesta's kritiekpunt van een individualistische visie op democratie. Leg vervolgens voor beide andere kritiekpunen van Biesta uit in welk opzicht Biesta en Gopnik het niet met elkaar eens zullen zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een vergelijking tussen de standpunten van Gopnik en Biesta over onderwijs, burgerschap en democratie, waarbij zowel overeenkomsten als verschillen moeten worden uitgelegd. Wat moet je kennen: Je moet de kritiekpunten van Biesta op onderwijs in burgerschap kennen, inclusief zijn visie op pluraliteit en democratie, en de bezwaren van Gopnik tegen een uniform schoolsysteem en haar pleidooi voor variatie en individuele vaardigheden. Wat moet je kunnen: Je moet de standpunten van Gopnik en Biesta kunnen koppelen en vergelijken, en uitleggen in welk opzicht zij het eens of oneens zijn over de individualistische visie op democratie, de verantwoordelijkheid van scholen en de benadering van individuele vaardigheden. Waar op letten: Let erop dat je voor elk van de drie kritiekpunten van Biesta specifiek uitlegt waarom Gopnik het er wel of niet mee eens is, en dat je de argumentatie van beide filosofen duidelijk onderscheidt, zoals het verschil tussen Biesta's pluraliteit en Gopniks variatie in onderwijs. Kernbegrippen: pluraliteit, individualistische visie op democratie, uniform schoolsysteem, variatie in onderwijs, individuele vaardigheden Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 7 – Friedman en jongerenbetrokkenheid (2 punten) Jongeren meer betrekken bij politieke besluitvorming, is dat nu wel of geen goed idee? Als je uitgaat van het paternalisme-argument van Milton Friedman voor overheidsbemoeienis met onderwijs, kun je stellen dat meer betrokkenheid van jongeren bij politieke besluitvorming geen goed idee is. 2p 7 Geef het paternalisme-argument van Friedman weer. Beargumenteer vervolgens met dit argument van Friedman of jij een voor- of tegenstander bent van meer betrokkenheid van jongeren bij politieke besluiten. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het paternalisme-argument van Milton Friedman weer te geven en dit argument toe te passen op de betrokkenheid van jongeren bij politieke besluitvorming. Wat moet je kennen: Je moet het paternalisme-argument van Milton Friedman kennen, specifiek zoals het betrekking heeft op overheidsbemoeienis met onderwijs en de capaciteit van kinderen en jongeren om vrije keuzes te maken. Wat moet je kunnen: Je moet het paternalisme-argument van Friedman kunnen uitleggen en vervolgens kunnen toepassen om een beargumenteerd standpunt in te nemen over de betrokkenheid van jongeren bij politieke besluiten. Waar op letten: Let erop dat je het paternalisme-argument van Friedman correct weergeeft, specifiek de koppeling tussen 'kinderen en jongeren' en 'nog niet in vrijheid hun keuzes maken'. Vervolgens moet je expliciet met dit argument van Friedman beargumenteren of je voor- of tegenstander bent van meer betrokkenheid van jongeren bij politieke besluiten, en niet met een algemeen argument. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/7 ## Vraag 8 – Dahl, Albrecht en culturele diversiteit in democratie (2 punten) Robert Dahl is een groot voorstander van democratie. Leg Dahls opvatting uit dat een succesvolle democratie weinig culturele diversiteit toelaat. Leg vervolgens met de waarden eenheid en verscheidenheid uit welk argument Albrecht kan geven tegen deze opvatting van Dahl. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Dahls opvatting over culturele diversiteit in een democratie en vervolgens een argument van Albrecht hiertegen, gebaseerd op eenheid en verscheidenheid. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Robert Dahl over culturele diversiteit en democratie kennen, en de visie van Albrecht op de waarden eenheid en verscheidenheid in relatie tot culturele verschillen. Wat moet je kunnen: Je moet Dahls opvatting over culturele diversiteit en democratie kunnen uitleggen en vervolgens Albrechts argument, gebaseerd op de waarden eenheid en verscheidenheid, hiertegen kunnen toepassen. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen de opvattingen van Dahl en Albrecht en dat je Albrechts argument specifiek koppelt aan de waarden eenheid en verscheidenheid, zoals gevraagd in de CV-uitleg. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – Albrecht: Vooronderstelling en implicatie van Europese democratie (2 punten) Volgens Albrecht houdt Europese democratie in dat de soevereiniteit en beslissingsbevoegdheid, dat wil zeggen de hoogste zeggenschap, bij het volk liggen. Geef bij Albrechts definitie van een Europese democratie weer: − van welke vooronderstelling in tekst 3 hij bij deze definitie uitgaat en − welke implicatie in tekst 3 uit deze definitie volgt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het identificeren van een vooronderstelling en een implicatie van Albrechts definitie van Europese democratie, zoals beschreven in tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet Albrechts definitie van Europese democratie kennen, namelijk dat soevereiniteit en beslissingsbevoegdheid bij het volk liggen, en de begrippen 'vooronderstelling' en 'implicatie' kunnen toepassen op basis van tekst 3. Wat moet je kunnen: Je moet een vooronderstelling en een implicatie kunnen afleiden uit Albrechts definitie van Europese democratie, specifiek gericht op het 'Europese volk', zoals beschreven in tekst 3. Waar op letten: Let erop dat je zowel de vooronderstelling als de implicatie correct identificeert en deze expliciet koppelt aan het concept van een 'Europees volk' en de noodzaak voor burgers om hierover te discussiëren, zoals vermeld in het CV. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – Schumpeter, rationaliteit en burgerbetrokkenheid (2 punten) Volgens Joseph Schumpeter moet de rol van burgers juist beperkt zijn. Leg deze opvatting van Schumpeter uit met de begrippen ‘rationaliteit’ en ‘politieke expertise’. Beargumenteer vervolgens met de begrippen ‘rationaliteit’ en ‘politieke expertise’ of een grotere betrokkenheid van burgers in een Europese democratie volgens jou wenselijk is. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Schumpeters opvatting over de beperkte rol van burgers met de begrippen 'rationaliteit' en 'politieke expertise', gevolgd door een beargumenteerde eigen mening over burgerbetrokkenheid in een Europese democratie met dezelfde begrippen. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Joseph Schumpeter over de rol van burgers kennen, specifiek hoe hij 'rationaliteit' en 'politieke expertise' gebruikt om zijn standpunt te onderbouwen. Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Schumpeter kunnen uitleggen met de begrippen 'rationaliteit' en 'politieke expertise' en vervolgens zelf een argumentatie kunnen opbouwen over de wenselijkheid van grotere burgerbetrokkenheid in een Europese democratie, eveneens met deze twee begrippen. Waar op letten: Let erop dat je zowel Schumpeters opvatting als je eigen argumentatie expliciet koppelt aan de begrippen 'rationaliteit' en 'politieke expertise', zoals gevraagd in de vraagtekst en het CV-antwoord. Kernbegrippen: rationaliteit, politieke expertise, Joseph Schumpeter Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Dahl en DiEM25: Democratisering van de EU (2 punten) In Europa zijn verschillende bewegingen opgekomen om de Europese Unie (EU) democratischer te maken. Een daarvan is Democracy in Europe Movement 2025, afgekort DiEM25. Volgens DiEM25 is het goed dat de EU de Europese volkeren na een lange periode van oorlogen vreedzaam bij elkaar heeft gebracht. Volgens DiEM25 maakt de EU de belofte echter niet waar om van Europa een bloeiende democratie te maken en is er in het huidige Europa nog te veel sprake van ongelijke welvaart en kansen. Het maakt bijvoorbeeld uit of je wordt geboren op het arme Bulgaarse platteland of in het rijke centrum van Parijs. Bovendien is het huidige Europa volgens DiEM25 door nationalisme, racisme en de dreiging van geweld niet veilig voor alle burgers. Volgens Dahl zijn er verschillende redenen waarom democratie wenselijker is dan elke andere staatsvorm. 2p 11 Geef met twee van deze redenen van Dahl twee argumenten voor het streven van DiEM25 dat de EU democratischer moet worden. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om twee argumenten voor de democratisering van de EU door DiEM25, gebaseerd op twee van Dahls redenen waarom democratie wenselijk is. Wat moet je kennen: Je moet de redenen van Dahl kennen waarom democratie wenselijker is dan elke andere staatsvorm, zoals genoemd in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet twee van Dahls redenen voor democratie kunnen koppelen aan de standpunten van DiEM25 over de democratisering van de EU, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je per argument één specifieke reden van Dahl correct koppelt aan een concreet streven van DiEM25, zoals aangegeven in de opmerking van het CV. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – Schumpeter en Europese democratie (1 punt) Wie zijn de Europeanen? Is er een Europese identiteit of is Europa alleen maar een losse verzameling van verschillende landen met verschillende talen en culturen? Volgens Youri Albrecht, organisator van debatten over Europa, hoeft het feit dat in Europa verschillende talen worden gesproken, geen probleem te zijn voor het bestaan van een Europees volk en een succesvolle Europese democratie. Het is volgens hem zelfs typisch Europees: “Verschillen doen er in Europa toe, verschillen zorgen voor een rijker geschakeerd beeld, een gelaagde cultuur, een veelkleuriger pallet en een genuanceerde werkelijkheid.” Geef een argument voor deze stelling van DiEM25 met Schumpeters voorwaarde van een professioneel ambtenarenapparaat. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie van de stelling van DiEM25 met Schumpeters voorwaarde van een professioneel ambtenarenapparaat. Wat moet je kennen: Je moet de voorwaarde van een professioneel ambtenarenapparaat van Schumpeter kennen en de stelling van DiEM25 over een Europese identiteit en democratie. Wat moet je kunnen: Je moet Schumpeters voorwaarde van een professioneel ambtenarenapparaat kunnen koppelen aan de stelling van DiEM25 over een succesvolle Europese democratie. Waar op letten: Let erop dat je specifiek Schumpeters voorwaarde van een professioneel ambtenarenapparaat gebruikt om de stelling van DiEM25 te onderbouwen, en niet een algemeen argument voor democratie geeft. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 13 – Schumpeter en Europese Democratie (1 punt) Opgave 2 Eurotopia Wie zijn de Europeanen? Is er een Europese identiteit of is Europa alleen maar een losse verzameling van verschillende landen met verschillende talen en culturen? Volgens Youri Albrecht, organisator van debatten over Europa, hoeft het feit dat in Europa verschillende talen worden gesproken, geen probleem te zijn voor het bestaan van een Europees volk en een succesvolle Europese democratie. Het is volgens hem zelfs typisch Europees: “Verschillen doen er in Europa toe, verschillen zorgen voor een rijker geschakeerd beeld, een gelaagde cultuur, een veelkleuriger pallet en een genuanceerde werkelijkheid.” Geef een argument tegen deze stelling van DiEM25 met Schumpeters voorwaarde van het accepteren van het advies van experts. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument tegen de stelling van DiEM25, gebaseerd op Schumpeters voorwaarde van het accepteren van het advies van experts. Wat moet je kennen: Je moet de voorwaarde van Schumpeter kennen, namelijk dat politici het advies van experts moeten accepteren, specifiek zoals toegepast op de financiële wereld in de context van een Europese democratie. Wat moet je kunnen: Je moet Schumpeters voorwaarde van het accepteren van het advies van experts kunnen toepassen om een argument te formuleren tegen de stelling van DiEM25 over een vrije Europese democratie. Waar op letten: Let erop dat je expliciet Schumpeters voorwaarde van het accepteren van het advies van experts koppelt aan de onmogelijkheid van een vrije Europese democratie als politici dit advies niet accepteren, zoals beschreven in het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Utopie en Europese identiteit (1 punt) Wie zijn de Europeanen? Is er een Europese identiteit of is Europa alleen maar een losse verzameling van verschillende landen met verschillende talen en culturen? Volgens Youri Albrecht, organisator van debatten over Europa, hoeft het feit dat in Europa verschillende talen worden gesproken, geen probleem te zijn voor het bestaan van een Europees volk en een succesvolle Europese democratie. Het is volgens hem zelfs typisch Europees: “Verschillen doen er in Europa toe, verschillen zorgen voor een rijker geschakeerd beeld, een gelaagde cultuur, een veelkleuriger pallet en een genuanceerde werkelijkheid.” Het begrip ‘utopie’ kent een dubbele betekenis. Leg deze dubbele betekenis van het begrip ‘utopie’ uit met tekst 4. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om de dubbele betekenis van het begrip 'utopie' uit te leggen aan de hand van de gegeven tekst. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'utopie' kennen en de dubbele betekenis ervan: 'goede plaats' en 'niet-bestaande plaats'. Wat moet je kunnen: Je moet de dubbele betekenis van 'utopie' kunnen uitleggen door deze te koppelen aan en te illustreren met de inhoud van tekst 4, zoals beschreven in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je beide betekenissen van 'utopie' (goede plaats én niet-bestaande plaats) duidelijk uitlegt en dat je deze uitleg expliciet verbindt met de inhoud van tekst 4, zoals het CV-antwoord aangeeft met 'Eutopia' en 'huidige crisis'. Kernbegrippen: utopie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Rawls' visie op pluralisme en de basisstructuur (3 punten) Volgens John Rawls zou Guérots Europese Republiek neutraal moeten zijn tegenover de vijftig culturele regio’s waaruit die republiek bestaat. Leg uit: − wat volgens Rawls de betekenis is van ‘het feit van redelijk pluralisme’ en − dat volgens Rawls politieke autonomie een mogelijkheidsvoorwaarde is voor overlappende consensus. Geef vervolgens met de opvatting van Rawls een argument dat Guérots Europese Republiek beperkt zou moeten zijn tot de basisstructuur van de samenleving. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Rawls' concepten 'feit van redelijk pluralisme' en 'politieke autonomie als mogelijkheidsvoorwaarde voor overlappende consensus', en een argument voor de beperking van Guérots Europese Republiek tot de basisstructuur. Wat moet je kennen: Je moet de betekenis van 'het feit van redelijk pluralisme', 'politieke autonomie', 'overlappende consensus' en 'basisstructuur van de samenleving' kennen, zoals deze in het Brein-record worden beschreven in relatie tot John Rawls. Wat moet je kunnen: Je moet de concepten 'feit van redelijk pluralisme' en 'politieke autonomie als mogelijkheidsvoorwaarde voor overlappende consensus' kunnen uitleggen en vervolgens een argument kunnen formuleren met de opvatting van Rawls over de basisstructuur, toegepast op Guérots Europese Republiek. Waar op letten: Let erop dat je bij het 'feit van redelijk pluralisme' specifiek benoemt dat mensen op redelijke wijze tot elkaar uitsluitende opvattingen over hoe te leven komen. Bij politieke autonomie moet je de koppeling maken met het recht om te leven zoals je wilt en de totstandkoming van overlappende consensus. Voor het argument over de basisstructuur is het belangrijk om te benadrukken dat deze de basale maatschappelijke wetgeving omvat die voor alle burgers geldt en waaraan je je niet kunt onttrekken, om zo culturele en religieuze diversiteit mogelijk te maken. Kernbegrippen: feit van redelijk pluralisme, politieke autonomie, overlappende consensus, basisstructuur van de samenleving, John Rawls Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Sandel over neutraliteit en Guérots regio's (2 punten) Volgens Michael Sandel is neutraliteit in een democratie onwenselijk en onmogelijk. Beargumenteer of Guérots voorstel van een indeling in regio's tot meer democratie leidt, met Sandels opvatting dat neutraliteit in een democratie: – onmogelijk is en – onwenselijk is. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie of Guérots voorstel van een indeling in regio's tot meer democratie leidt, door dit te verbinden met Michael Sandels opvatting dat neutraliteit in een democratie onmogelijk en onwenselijk is. Wat moet je kennen: Je moet de twee argumenten van Michael Sandel kennen over waarom neutraliteit in een democratie onmogelijk en onwenselijk is, zoals beschreven in het CV-antwoord: 'opvattingen over rechtvaardigheid gaan samen met opvattingen over het goede leven' en 'het loskoppelen van opvattingen over rechtvaardigheid en opvattingen over het goede leven ondermijnt democratisch burgerschap'. Wat moet je kunnen: Je moet Sandels argumenten over de onmogelijkheid en onwenselijkheid van neutraliteit kunnen toepassen op Guérots voorstel om te beargumenteren of dit voorstel tot meer democratie leidt. Waar op letten: Let erop dat je beide aspecten van Sandels opvatting – onmogelijk én onwenselijk – expliciet en correct koppelt aan Guérots voorstel, zoals aangegeven in de twee punten van het CV-antwoord. Het niet benoemen van de koppeling tussen rechtvaardigheid en het goede leven, of het ondermijnen van democratisch burgerschap, kan leiden tot puntverlies. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 17 – Plato's nobele leugen en maatschappij-indeling (2 punten) In Het Bestel verdedigt Plato het gebruik van wat hij de nobele leugen noemt. De nobele leugen maakt mensen wijs dat de ziel van sommigen goud bevat, de ziel van anderen zilver en dat weer andere mensen brons of ijzer in hun ziel hebben. Leg uit welke overeenkomst er volgens Plato is tussen de indeling van de ziel en de indeling van de maatschappij. Leg vervolgens uit dat het doel van de nobele leugen overeenkomt met de omschrijving van propaganda in tekst 5. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van de overeenkomst tussen Plato's indeling van de ziel en de maatschappij, en een vergelijking van het doel van de nobele leugen met propaganda uit tekst 5. Wat moet je kennen: Je moet Plato's concept van de nobele leugen kennen, zijn indeling van de ziel (goud, zilver, brons/ijzer) en de bijbehorende maatschappelijke functies, en de omschrijving van propaganda uit tekst 5. Wat moet je kunnen: Je moet de overeenkomst tussen Plato's indeling van de ziel en de maatschappij kunnen uitleggen, en het doel van de nobele leugen kunnen vergelijken met de omschrijving van propaganda in tekst 5. Waar op letten: Let erop dat je zowel de overeenkomst tussen ziel en maatschappij als de overeenkomst tussen de nobele leugen en propaganda duidelijk uitlegt, en dat je de functie van de verschillende zielsdelen (rede, gemoed, begeerte) koppelt aan de maatschappelijke rollen (leidinggeven, bewaken, werken). Kernbegrippen: nobele leugen, indeling van de ziel, indeling van de maatschappij, propaganda Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 18 – Plato, Bernays en de democratie (3 punten) Leg uit welke overeenkomst er is tussen Plato’s beeld van de democratische mens en het mensbeeld van Bernays. Leg vervolgens met Plato’s beeld van de democratische mens uit dat volgens Plato de democratie onvermijdelijk ten onder gaat. Beargumenteer tot slot of het gebruik van Bernays’ propaganda volgens jou de democratie van de ondergang kan redden. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een vergelijking tussen Plato's beeld van de democratische mens en Bernays' mensbeeld, een uitleg van Plato's visie op de ondergang van democratie, en een beargumenteerd standpunt over Bernays' propaganda. Wat moet je kennen: Je moet Plato's beeld van de democratische mens kennen, inclusief zijn ideeën over vrijheidsstreven, verlangens, begeerten en de overgang naar tirannie. Daarnaast moet je Bernays' mensbeeld kennen, specifiek zijn opvatting over de irrationele mens die geleid wordt door verlangens en begeerten. Wat moet je kunnen: Je moet de overeenkomst tussen Plato's beeld van de democratische mens en het mensbeeld van Bernays kunnen uitleggen, Plato's theorie over de onvermijdelijke ondergang van de democratie kunnen toepassen, en een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over de effectiviteit van Bernays' propaganda om de democratie te redden. Waar op letten: Let erop dat je bij de overeenkomst tussen Plato en Bernays expliciet benoemt dat beide uitgaan van een (irrationele) mens die geleid wordt door verlangens en begeerten. Bij de ondergang van de democratie volgens Plato is het cruciaal om het vrijheidsstreven van de democratische mens te koppelen aan de uiteindelijke overgang naar tirannie. Kernbegrippen: Plato’s beeld van de democratische mens, mensbeeld van Bernays, vrijheidsstreven, verlangens en begeerten, tirannie, propaganda Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/18 ## Vraag 19 – Rousseau's Citoyen en de Massa (1 punt) Volgens Jean-Jacques Rousseau is de mens in de moderne samenleving zijn natuurlijke vrijheid verloren. In de democratie kan de mens als 'citoyen' deze vrijheid terugwinnen. Leg uit dat de 'citoyen' van Rousseau niet vatbaar is voor de psychologie van de massa in tekst 6. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom Rousseau's 'citoyen' niet beïnvloed wordt door de psychologie van de massa zoals beschreven in tekst 6. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'citoyen' van Rousseau en 'psychologie van de massa' uit tekst 6 kennen en begrijpen. Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van de 'citoyen' kunnen koppelen aan de kenmerken van de psychologie van de massa uit tekst 6 om het verschil uit te leggen. Waar op letten: Let erop dat je zowel de 'citoyen' als de 'psychologie van de massa' uit tekst 6 beschrijft en expliciet de link legt waarom de 'citoyen' er niet vatbaar voor is, om puntverlies te voorkomen. Kernbegrippen: citoyen, psychologie van de massa Veelgemaakte fouten: - Alleen de 'citoyen' beschrijven zonder de link te leggen met de psychologie van de massa uit tekst 6. - Alleen tekst 6 parafraseren zonder de link te leggen met de 'citoyen'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Nietzsche en Schumpeter over groepsbeïnvloeding in democratie (2 punten) Zowel Friedrich Nietzsche als Joseph Schumpeter benadrukt dat de mens negatief beïnvloed wordt door de groep. Daardoor zijn ze kritisch over de democratie. Leg met tekst 6 uit dat de groep een negatieve invloed heeft op de mens in een democratie: – volgens Nietzsche en – volgens Schumpeter. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg, met behulp van tekst 6, hoe zowel Nietzsche als Schumpeter de negatieve invloed van de groep op de mens in een democratie benadrukken. Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van Nietzsche op het gelijkheidsstreven in een democratie kennen, en de visie van Schumpeter op irrationeel groepsgedrag, beide in relatie tot de negatieve invloed van de groep zoals beschreven in tekst 6. Wat moet je kunnen: Je moet de standpunten van Nietzsche en Schumpeter over de negatieve groepsbeïnvloeding kunnen koppelen aan en uitleggen met concrete elementen uit tekst 6, specifiek gericht op de context van een democratie. Waar op letten: Let erop dat je voor zowel Nietzsche als Schumpeter een aparte uitleg geeft die expliciet verwijst naar tekst 6 en de negatieve invloed van de groep in een democratie, om beide punten te scoren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – Democratie en uitsluiting: Clearing House (2 punten) De Nederlandse kunstenaar Jonas Staal maakt hedendaagse propagandakunst waarmee hij een nieuwe democratie wil vormgeven. Dat is volgens hem nodig, omdat nu op een niet-democratische manier wordt besloten wie mee mag doen aan de democratie. Staal geeft het voorbeeld van Clearing House. Dat is een commissie van de Europese Unie, die bepaalt welke politieke organisaties als terreurorganisaties worden aangemerkt. Clearing House heeft als doel de democratie te beschermen tegen dreiging van buitenaf, maar gaat hierbij volgens Staal ondemocratisch te werk. Zo neemt de commissie in het geheim beslissingen, waardoor er geen democratische controle is op het besluitvormingsproces. Deze beslissingen hebben grote gevolgen voor afscheidingsbewegingen die een eigen staat willen stichten. Van de ene op de andere dag wordt een organisatie als terroristisch bestempeld: leden mogen worden vervolgd, paspoorten worden afgepakt en banktegoeden worden bevroren. Bovendien kunnen deze groepen zich niet in een proces of rechtszaak tegen het besluit verdedigen. Volgens George van den Bergh zijn er twee gronden waarop een partij uitgesloten mag worden zonder dat dit een schending is van de principes van de democratie. 2p 21 Geef met een van deze twee gronden een argument dat de werkwijze van Clearing House wel past bij de principes van de democratie. Geef vervolgens met de andere grond een argument dat de werkwijze van Clearing House niet past bij de principes van de democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om twee argumenten over de werkwijze van Clearing House, gebaseerd op de twee gronden voor uitsluiting van George van den Bergh, waarbij één argument de werkwijze verdedigt en het andere bekritiseert. Wat moet je kennen: Je moet de twee gronden voor uitsluiting van George van den Bergh kennen, namelijk 'zelfcorrigerend vermogen van een democratie' en 'bereidheid tot gedachtewisseling'. Wat moet je kunnen: Je moet de twee gronden van Van den Bergh kunnen toepassen op de casus van Clearing House om zowel een argument voor als een argument tegen de democratische principes te formuleren. Waar op letten: Let erop dat je voor elk argument een *andere* grond van Van den Bergh gebruikt en dat je duidelijk aangeeft of de werkwijze van Clearing House *wel* of *niet* past bij de principes van de democratie. Kernbegrippen: zelfcorrigerend vermogen van een democratie, bereidheid tot gedachtewisseling Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/21 ## Vraag 22 – Anarchisme en de democratie (1 punt) Propaganda wordt vaak gedefinieerd als het geven van doelbewust eenzijdige informatie om de mening van mensen te beïnvloeden. Daarmee lijkt propaganda te botsen met de idealen van de democratie. Toch maakten verschillende democratische landen tijdens de Eerste Wereldoorlog gebruik van propaganda om burgers over te halen om te vechten voor hun vaderland. Edward Bernays werkte mee aan de Amerikaanse campagne en was een van de grondleggers van propaganda. Volgens Bernays heeft een democratie propaganda nodig om goed te kunnen functioneren. Hij noemt dit ‘ethische propaganda’. Leg met het voorbeeld van de Nieuwe Wereldtop uit wat de anarchistische uitdaging aan de democratie inhoudt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van de anarchistische uitdaging aan de democratie, specifiek met het voorbeeld van de Nieuwe Wereldtop. Wat moet je kennen: Je moet het anarchistische standpunt over staatsvormen en vrijheid kennen, en de relatie hiervan met de democratie, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet de anarchistische visie kunnen uitleggen en deze kunnen toepassen op het voorbeeld van de Nieuwe Wereldtop om de uitdaging aan de democratie te illustreren. Waar op letten: Let erop dat je zowel de algemene anarchistische kritiek op staatsvormen als de specifieke toepassing op de Nieuwe Wereldtop benoemt om de uitdaging aan de democratie duidelijk te maken, zoals gevraagd in het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 23 – Vrijheid van meningsuiting, paradox en kunst (2 punten) Opgave 3 Propaganda Propaganda wordt vaak gedefinieerd als het geven van doelbewust eenzijdige informatie om de mening van mensen te beïnvloeden. Daarmee lijkt propaganda te botsen met de idealen van de democratie. Toch maakten verschillende democratische landen tijdens de Eerste Wereldoorlog gebruik van propaganda om burgers over te halen om te vechten voor hun vaderland. Edward Bernays werkte mee aan de Amerikaanse campagne en was een van de grondleggers van propaganda. Volgens Bernays heeft een democratie propaganda nodig om goed te kunnen functioneren. Hij noemt dit 'ethische propaganda'. Leg met de vrijheid van meningsuiting de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid uit. Beargumenteer vervolgens met deze paradox en het werk van Staal of er volgens jou grenzen zijn aan de vrijheid van kunst in een democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid met behulp van de vrijheid van meningsuiting, en een argumentatie over grenzen aan kunstvrijheid op basis van deze paradox en het werk van Staal. Wat moet je kennen: Je moet de 'vrijheid van meningsuiting' en de 'paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid' kennen, en bekend zijn met 'het werk van Staal' zoals genoemd in het CV. Wat moet je kunnen: Je moet de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid kunnen uitleggen met de vrijheid van meningsuiting, en vervolgens een beargumenteerd standpunt kunnen innemen over grenzen aan de vrijheid van kunst in een democratie, door dit te koppelen aan de paradox en het werk van Staal. Waar op letten: Let erop dat je bij de uitleg van de paradox zowel de beschermende als de ondermijnende functie van de vrijheid van meningsuiting benoemt, en dat je bij de argumentatie over kunstvrijheid expliciet verwijst naar zowel de paradox als het werk van Staal. Kernbegrippen: vrijheid van meningsuiting, paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-2/vraag/23 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2022 tijdvak 2 tijdsduur: 3 uur filosofie Dit examen bestaat uit 23 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-0311-a-22-2-o ### Pagina 2 Opgave 1 Jongeren een stem in de democratie? Volgens journalist Irene Caselli is het onterecht dat jongeren wereldwijd nauwelijks worden betrokken bij politieke besluitvorming. Jongeren onder de achttien hebben volgens haar een helder wereldbeeld en een scherp oog voor goed en kwaad en voor wat echt belangrijk is. Bovendien zijn ze nieuwsgierig en creatief. Deze eigenschappen maken dat jongeren volgens Caselli een relevante bijdrage kunnen leveren aan het nemen van politieke beslissingen, bijvoorbeeld als het gaat om beslissingen die ook hen aangaan, zoals klimaatbeleid, onderwijs en kansen op werk. Caselli geeft twee voorbeelden van politiek actieve jongeren. Het eerste voorbeeld is dat van een vijftienjarige uit Canada die vindt dat jongeren stemrecht moeten hebben om zo ook mee te kunnen doen in de democratie. Het tweede voorbeeld is dat van een zestienjarige uit Schotland die uit eigen ervaring weet dat jongeren zich kritisch uitspreken over ongelijkheid in de maatschappij. Volgens John Stuart Mill is een democratie een meer rationele staatsvorm dan een regering van politieke experts. Hij geeft daarvoor twee argumenten. Stel dat Mill jongeren zou beschouwen als burgers. Leg uit bij welk van deze twee argumenten van Mill het eerste voorbeeld van Caselli aansluit. Leg vervolgens uit dat Caselli's tweede voorbeeld aansluit bij Mills andere argument. Uit reacties op Caselli's artikel blijkt dat sommige ouders twijfelen of jongeren wel betrokken moeten worden bij politiek, zoals deze moeder: tekst 1 Gisteren had ik toevallig een heel gesprek met mijn kind (15 jaar, 3 vwo) over de toestanden in de USA. Zij vond onder andere dat 'alle politieagenten slecht zijn'. Hadden ze maar geen politieagent moeten worden. Over de vraag wie er dan de veiligheid moeten bewaken, had ze niet nagedacht. Haar informatie had ze van TikTok. Hoezeer ik het ook toejuich dat ze zich een mening vormt en dat ze die uit in discussies met mij, ik ben blij dat ze nog niet hoeft te stemmen. Daarvoor heeft ze nog te weinig kennis en daarvoor is haar wereldbeeld nog iets te ongeslepen en zwart-wit. bron: De Correspondent - Wat politici van kinderen kunnen leren - 2020 HA-0311-a-22-2-o 2 / 11 lees verder ### Pagina 3 Mill pleit voor volledige vrijheid van meningsuiting. Daarvoor geeft hij vier redenen. 3p 2 Beargumenteer of jij het eens bent met deze opvatting van Mill, met: – twee van de vier redenen die Mill hiervoor geeft en – tekst 1. Om jongeren te betrekken bij politieke besluitvorming bestaan er al vele jaren jongerenafidelingen van politieke partijen. Bovendien hebben veel gemeentes een kinderraad en jongerenambassadeurs. Een jongerenambassadeur uit Den Bosch vertelt dat zij en haar medeambassadeurs gevraagd en ongevraagd adviezen geven aan de gemeente over thema’s die zij belangrijk vinden, zoals de effecten van coronamaatregelen op jongeren. Ze verzamelen daarover zelf informatie bij jongeren en overleggen met ambtenaren of de wethouder. In het begin werden de jongerenambassadeurs niet serieus genomen, maar inmiddels hebben ze goede contacten met ambtenaren en worden hun adviezen meegenomen in politieke besluiten. Voorstanders van het deliberatieve model stellen dat het debat de kern is van een democratie. 2p 3 Leg uit dat het idee van jongerenambassadeurs past in het deliberatieve model van democratie met: – het begrip ‘legitimiteit’ en – het gegeven dat jongeren een minderheid zijn. Alexis de Tocqueville vraagt zich af of het gelijkheidsideaal in een democratie burgers echt vrij maakt. Hij ziet despotisme als een gevaar van een democratie. 2p 4 Leg uit dat volgens Tocqueville: – het gelijkheidsideaal kan leiden tot despotisme en – lokale jongerenambassadeurs dit gevaar zouden kunnen verminderen. Om deel te nemen aan een democratie kan het nodig zijn om jongeren via het onderwijs een democratische cultuur aan te leren. Dat kan vanuit verschillende soorten onderwijs. Filosoof en psycholoog Alison Gopnik is tegen een uniform schoolsysteem waarin leerlingen door de overheid vastgestelde waarden en vaardigheden krijgen aangeleerd. Zij pleit juist voor variatie: HA-0311-a-22-2-o 3/11 lees verder ‣‣‣ ### Pagina 4 tekst 2 Evolutionair gezien is variatie veel voordeliger, stelt Gopnik: mocht de samenleving ineens radicaal veranderen, dan zou het zomaar kunnen dat je er met doelbewuste, gefocuste, brave studenten alléén niet komt. Dan is onze soort wellicht meer gebaat bij een flinke voorraad creatieve, avontuurlijke en onbevangen individuen die nieuwe oplossingen kunnen bedenken voor een nieuwe tijd. (...) Een uniform sekolahsysteem brengt (...) een 'monocultuur' aan mensen voort: jongvolwassenen die allemaal op een en dezelfde manier onderwezen zijn, alsof onze kracht als samenleving, en onze weerbaarheid als soort, niet valt of staat met variatie, met een veelheid aan manieren van denken, doen, en problemen oplossen. bron: De Corresponden - Maak kennis met de opvoedexpert die opvoeden een gevaarlijk idee vindt - 2020 2p 5 Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen instrumentele en intrinsieke waarden. Leg dit onderscheid uit met een voorbeeld. Geef vervolgens met tekst 2 een argument dat onderwijs een instrumentele waarde heeft. Gopniks bezwaar tegen een uniform sekolahsysteem sluit in een bepaald opzicht aan bij Biesta's kritiekpunt dat onderwijs in burgerschap uitgaat van een individualistische visie op democratie. Biesta heeft nog twee andere kritiekpunten op onderwijs in burgerschap. Leg uit in welk opzicht Gopnik het eens zal zijn met Biesta's kritiekpunt van een individualistische visie op democratie. Leg vervolgens voor beide andere kritiekpunten van Biesta uit in welk opzicht Biesta en Gopnik het niet met elkaar eens zullen zijn. 3p 6 Jongeren meer betrekken bij politieke besluitvorming, is dat nu wel of geen goed idee? Als je uitgaat van het paternalisme-argument van Milton Friedman voor overheidsbemoeienis met onderwijs, kun je stellen dat meer betrokkenheid van jongeren bij politieke besluitvorming geen goed idee is. 2p 7 Geef het paternalisme-argument van Friedman weer. Beargumenteer vervolgens met dit argument van Friedman of jij een voor- of tegenstander bent van meer betrokkenheid van jongeren bij politieke besluiten. HA-0311-a-22-2-0 4 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 5 Opgave 2 Eurotopia Wie zijn de Europeanen? Is er een Europese identiteit of is Europa alleen maar een losse verzameling van verschillende landen met verschillende talen en culturen? Volgens Youri Albrecht, organisator van debatten over Europa, hoeft het feit dat in Europa verschillende talen worden gesproken, geen probleem te zijn voor het bestaan van een Europees volk en een succesvolle Europese democratie. Het is volgens hem zelfs typisch Europees: “Verschillen doen er in Europa toe, verschillen zorgen voor een rijker gekleurd beeld, een gelaagde cultuur, een veelkleuriger palet en een genuanceerde werkelijkheid.” Robert Dahl is een groot voorstander van democratie. 2p 8 Leg Dahls opvatting uit dat een succesvolle democratie weinig culturele diversiteit toelaat. Leg vervolgens de waarden eenheid en verscheidenheid uit welk argument Albrecht kan geven tegen deze opvatting van Dahl. Albrecht wijst erop dat de landen in Europa in de loop van de tijd zijn ontstaan, soms pas heel recent, terwijl de geschiedenis van Europa veel ouder is: tekst 3 Je kunt ook zeggen dat voordat nationale staten Europa bruut aan stukken hakten en het volk verdeelden, Europa een gezamenlijke cultuur had en in die zin ook een gezamenlijk volk zou kunnen zijn. Erasmus van Rotterdam was geen Nederlander want Nederland bestond nog helemaal niet. (...) En een van de beroemdste Europeanen, Leonardo da Vinci, was eigenlijk geen Italiaan, want Italië bestond toen nog niet. (...) Belangrijker is het om te denken over (...) de realiteit van een Europees volk omdat in een democratie de soevereiniteit en de beslissingsbevoegdheid bij het volk moeten liggen. Daarom moeten we het hebben over wat het Europese volk precies is. (...) Omdat Europa een democratie is, moeten we dit gesprek voeren. bron: Albrecht - We, the people! - Wir sind das Volk... - 360 Magazine - 2020 Volgens Albrecht houdt Europese democratie in dat de soevereiniteit en beslissingsbevoegdheid, dat wil zeggen de hoogste zeggenschap, bij het volk liggen. 9 Geef bij Albrechts definitie van een Europese democratie weer: — van welke vooronderstelling in tekst 3 hij bij deze definitie uitgaat en — welke implicatie in tekst 3 uit deze definitie volgt. HA-0311-a-22-2-o 5 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 6 Veel inwoners van Europa vinden de manier waarop democratie in de Europese Unie georganiseerd is niet democratisch. Ze vinden dat ze te weinig directe invloed hebben op de Europese politiek en niet voldoende vertegenwoordigd worden. De Europese Unie wordt ervaren als machthebber uit Brussel: een groep experts die zich met Europese wetten van buiten- en boven af bemoeit met de regels van de lidstaten, zoals Nederland. 2p 10 Volgens Joseph Schumpeter moet de rol van burgers juist beperkt zijn. Leg deze opvatting van Schumpeter uit met de begrippen 'rationaliteit' en 'politieke expertise'. Beargumenteer vervolgens met de begrippen 'rationaliteit' en 'politieke expertise' of een grotere betrokkenheid van burgers in een Europese democratie volgens jou wenselijk is. In Europa zijn verschillende bewegingen opgekomen om de Europese Unie (EU) democratischer te maken. Een daarvan is *Democracy in Europe Movement 2025*, afgekort DiEM25. Volgens DiEM25 is het goed dat de EU de Europese volkeren na een lange periode van oorlogen vreedzaam bij elkaar heeft gebracht. Volgens DiEM25 maakt de EU de belofte echter niet waar om van Europa een bloeiende democratie te maken en is er in het huidige Europa nog te veel sprake van ongelijke welvaart en kansen. Het maakt bijvoorbeeld uit of je wordt geboren op het arme Bulgaarse platteland of in het rijke centrum van Parijs. Bovendien is het huidige Europa volgens DiEM25 door nationalisme, racisme en de dreiging van geweld niet veilig voor alle burgers. 2p 11 Volgens Dahl zijn er verschillende redenen waarom democratie wenselijker is dan elke andere staatsvorm. Geef met twee van deze redenen van Dahl twee argumenten **voor** het streven van DiEM25 dat de EU democratischer moet worden. Volgens DiEM25 functioneren Europese politici slecht doordat ze adviezen opvolgen van de financiële wereld en de grootindustrie. De machthebbers in Europa spreken volgens DiEM25 wel in naam van de democratie, maar in werkelijkheid maken ze zich vooral zorgen om de economische belangen in Europa. Volgens Schumpeter is competitie goed voor democratie. Als er tenminste voldaan wordt aan een aantal voorwaarden, zoals een professioneel ambtenarenapparaat en het accepteren van het advies van experts. DiEM25 stelt dat een vrije Europese democratie zonder overheersing door slecht functionerende machthebbers mogelijk is. 1p 12 Geef een argument **voor** deze stelling van DiEM25 met Schumpeters voorwaarde van een professioneel ambtenarenapparaat. 1p 13 Geef een argument **tegen** deze stelling van DiEM25 met Schumpeters voorwaarde van het accepteren van het advies van experts. HA-0311-a-22-2-o 6/11 lees verder ### Pagina 7 Ook de Duitse filosoof Ulrike Guérot wil dat de EU democratischer wordt en dat Europa een republiek wordt waarin iedereen gelijk is. Het Europa van de burgers, de Europese Republiek, moet het elite-project van de EU vervangen. tekst 4 De Europese Republiek is een EUtopia voor een democratische toekomst in Europa: een republiek met politieke gelijkheid voor al haar burgers. Het algemeen belang, res publica, geldt als uitgangspunt voor onze visie op een toekomstige Europese samenleving. In de huidige tijd van aanhoudende crisis lijkt deze visie wellicht utopisch. bron: european-republic.eu/nl 1p 14 Het begrip 'utopie' kent een dubbele betekenis. Leg deze dubbele betekenis van het begrip 'utopie' uit met tekst 4. Het organiseren van een democratie binnen één staat met verschillende (sub)culturen is al ingewikkeld. Het omvormen van de EU tot een Europese Republiek is nog veel complexer. Volgens Guérot kan dit worden opgelost door Europa op te delen in verschillende regio's. In de middeleeuwen kende Europa meer dan vijftig regio's rondom knooppunten van steden. Deze regio's met hun eigen cultuur kunnen volgens Guérot de nieuwe provincies van de Europese Republiek worden. Ze noemt als voorbeeld Baskenland, dat nu zowel deels Spaans als Frans is, maar in de Europese Republiek een zelfstandige regio zou zijn. Mensen in zo'n culturele regio hebben veel meer een gedeelde identiteit en gedeelde opvattingen over het goede leven dan mensen in de huidige natiestaten, zoals Frankrijk en Spanje. De stem van een culturele regio in de Europese democratie zal volgens Guérot veel eensgezinder en krachtiger zijn dan de huidige stem vanuit cultureel verdeelde natiestaten. Volgens John Rawls zou Guérots Europese Republiek neutraal moeten zijn tegenover de vijftig culturele regio's waaruit die republiek bestaat. Leg uit: - wat volgens Rawls de betekenis is van 'het feit van redelijk pluralisme' en - dat volgens Rawls politieke autonomie een mogelijkheidsvoorwaarde is voor overlappende consensus. Geef vervolgens met de opvatting van Rawls een argument dat Guérots Europese Republiek beperkt zou moeten zijn tot de basisstructuur van de samenleving. HA-0311-a-22-2-o 7/11 lees verder ►►► ### Pagina 8 De culturele en religieuze verschillen in het huidige Europa zijn groot, maar in een Europese republiek met vijftig verschillende regio's zullen de culturele en religieuze verschillen binnen die regio's volgens Guérot klein zijn. Zo wordt er in regio's in West-Europa gemiddeld genomen anders gedacht over abortus of homoseksualiteit dan in sommige Oost-Europese regio's. Volgens Michael Sandel is neutraliteit in een democratie onwenselijk en onmogelijk. 2p 16 Beargumenteer of Guérots voorstel van een indeling in regio's tot meer democratie leidt, met Sandels opvatting dat neutraliteit in een democratie: - onmogelijk is en - onwenselijk is. HA-0311-a-22-2-o 8 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 9 Opgave 3 Propaganda Propaganda wordt vaak gedefinieerd als het geven van doelbewust eenzijdige informatie om de mening van mensen te beïnvloeden. Daarmee lijkt propaganda te botsen met de idealen van de democratie. Toch maakten verschillende democratische landen tijdens de Eerste Wereldoorlog gebruik van propaganda om burgers over te halen om te vechten voor hun vaderland. Edward Bernays werkte mee aan de Amerikaanse campagne en was een van de grondleggers van propaganda. Volgens Bernays heeft een democratie propaganda nodig om goed te kunnen functioneren. Hij noemt dit ‘ethische propaganda’. [FIGUUR: Een zwart-wit poster met een man die met een vinger wijst. De man draagt een hoge hoed met een ster erop en de tekst "I WANT YOU FOR U.S. ARMY" en "NEAREST RECRUITING STATION".] tekst 5 Het opzettelijk en intelligent manipuleren van de gewoonten en meningen van de massa is een belangrijk onderdeel van een democratische samenleving. (...) Wij worden geregeerd, onze geesten gemanipuleerd, onze smaken aangepast, onze gedachten voorbereid, en dat gebeurt doorgaans door mannen van wie we nog nooit hebben gehoord. (...) Als we met grote groepen mensen willen samenleven in een soepel functionerende maatschappij moeten we op deze manier samenwerken. bron: Bernays - Propaganda - 1928 2p 17 Leg uit welke overeenkomst er volgens Plato is tussen de indeling van de ziel en de indeling van de maatschappij. Leg vervolgens uit dat het doel van de nobele leugen overeenkomt met de omschrijving van propaganda in tekst 5. HA-0311-a-22-2-o 9 / 11 lees verder ‣‣‣ ### Pagina 10 Het mensbeeld van Bernays is sterk beïnvloed door zijn oom Sigmund Freud, de grondlegger van de psychoanalyse. Net als Freud was Bernays ervan overtuigd dat mensen gedreven worden door irrationele krachten. Met behulp van propaganda zouden de onbewuste verlangens en begééerten van mensen in een democratie gestuurd kunnen worden. Plato is kritisch over de democratie als staatsvorm. Volgens hem heeft een democratie een negatief effect op het karakter van mensen en zal een democratie onvermijdelijk ten onder gaan. 3p 18 Leg uit welke overeenkomst er is tussen Plato's beeld van de democratische mens en het mensbeeld van Bernays. Leg vervolgens met Plato's beeld van de democratische mens uit dat volgens Plato de democratie onvermijdelijk ten onder gaat. Beargumenteer tot slot of het gebruik van Bernays' propaganda volgens jou de democratie van de ondergang kan redden. Met zijn ideeën over propaganda legde Bernays de basis voor wat nu reclame en public relations (pr) heet. Voor het beïnvloeden van mensen baseerde Bernays zich op inzichten over de psychologie van de massa: tekst 6 Omdat de mens van nature een sociaal wezen is, voelt hij zich lid van de kudde, zelfs als hij alleen in zijn kamer zit achter gesloten gordijnen. Zijn geest behoudt de patronen die door de groep in zijn hoofd zijn gestampt. (.) In plaats van gedachten kent de groep impulsen, gewoonten en emoties. bron: Bernays - Propaganda - 1928 Volgens Jean-Jacques Rousseau is de mens in de moderne samenleving zijn natuurlijke vrijheid verloren. In de democratie kan de mens als 'citoyen' deze vrijheid terugwinnen. 1p 19 Leg uit dat de 'citoyen' van Rousseau niet vatbaar is voor de psychologie van de massa in tekst 6. Zowel Friedrich Nietzsche als Joseph Schumpeter benadrukt dat de mens negatief beïnvloed wordt door de groep. Daardoor zijn ze kritisch over de democratie. 2p 20 Leg met tekst 6 uit dat de groep een negatieve invloed heeft op de mens in een democratie: - volgens Nietzsche en - volgens Schumpeter. HA-0311-a-22-2-0 10/11 lees verder ▶►► ### Pagina 11 De Nederlandse kunstenaar Jonas Staal maakt hedendaagse propagandakunst waarmee hij een nieuwe democratie wil vormgeven. Dat is volgens hem nodig, omdat nu op een niet-democratische manier wordt besloten wie mee mag doen aan de democratie. Staal geeft het voorbeeld van Clearing House. Dat is een commissie van de Europese Unie, die bepaalt welke politieke organisaties als terreurorganisaties worden aangemerkt. Clearing House heeft als doel de democratie te beschermen tegen dreiging van buitenaf, maar gaat hierbij volgens Staal ondemocratisch te werk. Zo neemt de commissie in het geheim beslissingen, waardoor er geen democratische controle is op het besluitvormingsproces. Deze beslissingen hebben grote gevolgen voor afscheidingsbewegingen die een eigen staat willen stichten. Van de ene op de andere dag wordt een organisatie als terroristisch bestempeld: leden mogen worden vervolgd, paspoorten worden afgepakt en banktegoeden worden bevroren. Bovendien kunnen deze groepen zich niet in een proces of rechtszaak tegen het besluit verdedigen. Volgens George van den Bergh zijn er twee gronden waarop een partij uitgesloten mag worden zonder dat dit een schending is van de principes van de democratie. 21 Geef met een van deze twee gronden een argument dat de werkwijze van Clearing House wel past bij de principes van de democratie. Geef vervolgens met de andere grond een argument dat de werkwijze van Clearing House niet past bij de principes van de democratie. Een voorbeeld van Staals propagandakunst is de Nieuwe Wereldtop, die hij sinds 2012 organiseert. Voor de eerste editie nodigde hij alle groeperingen uit die op de internationale terreurlijsten staan. Daarbij maakt hij bewust geen onderscheid tussen bewegingen die opkomen voor onderdrukte bevolkingsgroepen en bewegingen die bereid zijn om terroristisch geweld tegen burgers te gebruiken. Op deze manier wil Staal een tegenparlement vormen waarin uitgesloten groepen zelf spreekrecht krijgen over deze uitsluiting van de huidige democratie. 22 Leg met het voorbeeld van de Nieuwe Wereldtop uit wat de anarchistische uitdaging aan de democratie inhoudt. De Nieuwe Wereldtop vindt plaats in musea en kunstinstellingen. Staal maakt hierbij gebruik van de vrijheid van de kunst. Deze vrijheid is gebaseerd op de vrijheid van meningsuiting. 23 Leg met de vrijheid van meningsuiting de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid uit. Beargumenteer vervolgens met deze paradox en het werk van Staal of er volgens jou grenzen zijn aan de vrijheid van kunst in een democratie. HA-0311-a-22-2-0 11/11 einde