# Eindexamen Filosofie HAVO 2022 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Plato's filosoof-koningen (1 punt) Opgave 1 Voxpop Journalisten hebben een belangrijke rol in de democratie: ze informeren burgers en ondervragen politici. Tegenwoordig worden ook steeds vaker de standpunten van gewone mensen gevraagd, bijvoorbeeld met straatinterviews in het journaal. Journalisten noemen dat een voxpop. De term is afgeleid van het Latijnse vox populi, dat ‘stem van het volk’ betekent. Vaak vraagt de interviewer de mening van willekeurige voorbijgangers over een politiek vraagstuk dat in Nederland speelt. Volgens Plato zou een voxpop weinig nut hebben. Alleen filosoof-koningen zijn geschikt voor politiek. 1p 1 Leg uit dat filosoof-koningen volgens Plato ideale heersers zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg waarom filosoof-koningen volgens Plato ideale heersers zijn. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'filosoof-koningen' van Plato kennen en de redenen waarom zij volgens hem geschikt zijn om te regeren, zoals hun karakter of inzicht in de Idee van het Goede en Rechtvaardige. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen waarom filosoof-koningen volgens Plato ideale heersers zijn, door hun geschikte karakter of inzicht te benoemen, zoals vermeld in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je specifiek de redenen noemt waarom filosoof-koningen geschikt zijn, zoals hun geschikte karakter of het juiste inzicht om te regeren, en niet alleen een algemene beschrijving van hun rol geeft. Kernbegrippen: filosoof-koningen, Idee van het Goede en Rechtvaardige Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Voxpops en het algemeen belang (1 punt) Een voxpop geeft niet alleen de publieke opinie weer, maar beïnvloedt die ook. Uit onderzoek blijkt dat een voxpop zelfs meer invloed heeft dan een expert of politicus die dezelfde informatie geeft. Gewone mensen lijken geloofwaardiger gevonden te worden, omdat zij alleen namens zichzelf spreken en geen andere belangen hebben. In Robert Dahls analyse van Plato ontbreekt het gewone mensen aan het intellectuele vermogen om hun eigen belang te scheiden van het algemene belang. 1p 2 Beargumenteer met het voorbeeld van de invloed van voxpops of gewone mensen volgens jou dit intellectuele vermogen kunnen ontwikkelen. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een beargumenteerd standpunt over de ontwikkeling van het intellectuele vermogen van gewone mensen om eigen en algemeen belang te scheiden, met gebruik van het voorbeeld van voxpops. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met Robert Dahls analyse van Plato over het intellectuele vermogen van gewone mensen en de begrippen 'eigen belang' en 'algemeen belang'. Wat moet je kunnen: Je moet het voorbeeld van de invloed van voxpops kunnen toepassen om te beargumenteren of gewone mensen het intellectuele vermogen kunnen ontwikkelen om hun eigen belang te scheiden van het algemene belang. Waar op letten: Let erop dat je argumentatie direct verwijst naar het voorbeeld van de invloed van voxpops en duidelijk een standpunt inneemt over de ontwikkeling van het intellectuele vermogen, zoals beschreven in het CV-antwoord. Kernbegrippen: eigen belang, algemeen belang, intellectueel vermogen, Robert Dahl, Plato Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Dahls argument tegen een regering van experts (1 punt) Honderd jaar geleden schreef de Amerikaanse journalist Walter Lippmann over een crisis in de democratie en journalistiek. Volgens Lippmann waren politieke vraagstukken te complex geworden voor burgers. Bovendien ontbrak het hun aan technologische kennis om mee te denken over politiek. Daarom pleit Lippmann voor een regering van experts. Dahl is het hier niet mee eens. Een regering van experts kan volgens hem ondemocratisch zijn. Bovendien kunnen ook experts niet overal verstand van hebben en zullen zij bepaalde expertise missen. Dahl geeft nog een ander argument tegen een regering van experts. 1p 3 Geef dit argument van Dahl weer. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het derde argument van Dahl tegen een regering van experts, specifiek gericht op de noodzaak van morele overwegingen. Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van Dahl op een regering van experts kennen, met name zijn argument dat politieke beslissingen morele overwegingen vereisen. Wat moet je kunnen: Je moet het argument van Dahl kunnen weergeven dat voor politieke beslissingen altijd morele overwegingen nodig zijn, zoals beschreven in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je specifiek het argument over morele overwegingen noemt en niet een van de andere argumenten van Dahl die al in de vraagtekst staan (ondemocratisch of missende expertise). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Kelsen en Lippmann over democratie en waarheid (2 punten) Volgens Lippmann gaan democratische theorieën onterecht uit van het bestaan van een alwetende burger die via journalistiek inzicht krijgt in de waarheid. Lippmann stelt dat deze alwetende burger helemaal niet kan bestaan en dat dit een probleem vormt voor de democratie. Volgens Hans Kelsen veronderstelt een democratie een relativistische wereldbeschouwing. 2p 4 Leg met deze relativistische wereldbeschouwing uit: – in welk opzicht Kelsen het eens is met Lippmann en – in welk opzicht Kelsen het niet eens is met Lippmann. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen in welk opzicht Kelsen het eens en oneens is met Lippmann, specifiek vanuit Kelsens relativistische wereldbeschouwing. Wat moet je kennen: Je moet de relativistische wereldbeschouwing van Hans Kelsen kennen en de kritiek van Lippmann op democratische theorieën over de 'alwetende burger' en 'waarheid' via journalistiek. Wat moet je kunnen: Je moet de relativistische wereldbeschouwing van Kelsen kunnen toepassen om zowel overeenkomsten als verschillen met Lippmanns visie op democratie en waarheid uit te leggen. Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de vraag beantwoordt: zowel het eens zijn als het niet eens zijn, en dat je beide uitlegt vanuit Kelsens relativistische wereldbeschouwing, zoals benadrukt in het CV. Kernbegrippen: relativistische wereldbeschouwing, absolute waarheid, democratie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Tocqueville, democratie en vrije pers (2 punten) Een vrije pers is een belangrijk kenmerk van de moderne democratie. Dit betekent dat journalisten onafhankelijk hun werk kunnen doen, zonder dat de overheid zich daarmee bemoeit. Alexis de Tocqueville wijst op de gevaren van het gelijkheidsideaal in een democratie. Volgens hem kan de vrije pers deze gevaren beperken. 2p 5 Leg uit dat volgens Tocqueville een democratie tot despotisme kan leiden. Geef vervolgens een argument dat een vrije pers dit gevaar kan tegengaan. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Tocqueville's visie op het verband tussen democratie en despotisme, en hoe een vrije pers dit gevaar kan tegengaan. Wat moet je kennen: Je moet de visie van Alexis de Tocqueville op het gelijkheidsideaal, individualisme, burgerzin, despotisme en de rol van de vrije pers kennen, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe het gelijkheidsideaal volgens Tocqueville tot despotisme kan leiden en vervolgens een argument kunnen geven hoe een vrije pers dit gevaar kan tegengaan, gebaseerd op de relatie met burgerzin en kritische houding. Waar op letten: Let erop dat je zowel de uitleg over het ontstaan van despotisme vanuit het gelijkheidsideaal als het argument over de rol van de vrije pers duidelijk en correct formuleert om beide punten te behalen. Zorg dat je de begrippen 'individualisme', 'burgerzin' en 'kritische houding' correct toepast in je uitleg. Kernbegrippen: gelijkheidsideaal, individualisme, burgerzin, despotisme, vrije pers Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Schumpeter: Democratie als Markt en Tolerantie (2 punten) Joseph Schumpeter vergelijkt democratie met een markt. Aan dit model stelt hij onder andere de voorwaarde van tolerantie. 2p 6 Leg uit in welk opzicht de eigen journaals van politieke partijen in tekst 1 overeenkomen met democratie als markt. Beargumenteer vervolgens of volgens jou het maken van eigen journaals door politieke partijen voldoet aan Schumpeters voorwaarde van tolerantie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg hoe eigen journaals van politieke partijen overeenkomen met Schumpeters model van democratie als markt, en een beargumenteerd standpunt over of dit voldoet aan zijn voorwaarde van tolerantie. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met Joseph Schumpeters vergelijking van democratie met een markt, waarbij competitie centraal staat, en zijn voorwaarde van tolerantie, specifiek de mogelijkheid om kritiek te uiten op concurrenten. Wat moet je kunnen: Je moet de kernconcepten van Schumpeters democratie als markt en zijn voorwaarde van tolerantie kunnen toepassen op het fenomeen van eigen journaals van politieke partijen, en hierover een beargumenteerd standpunt kunnen formuleren. Waar op letten: Let erop dat je zowel de overeenkomst met 'democratie als markt' (competitie) als de argumentatie over 'tolerantie' (mogelijkheid tot kritiek op concurrenten) duidelijk en afzonderlijk behandelt, zoals aangegeven in het CV-antwoord. Kernbegrippen: Joseph Schumpeter, democratie als markt, competitie, tolerantie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Sandel, communitarisme en filterbubbels (2 punten) tekst 2 Uiteindelijk werkt een democratie alleen wanneer we als burgers in staat zijn om verder te denken dan ons beperkte eigenbelang, maar daarvoor hebben we een gedeelde blik nodig op de wereld die we samen bewonen. We moeten in contact komen met de levens van andere mensen, andere behoeftes en verlangens. De filterbubbel duwt ons in de tegengestelde richting: hij wekt de indruk dat ons beperkte eigenbelang het enige is wat bestaat. bron: Eli Pariser - The Filter Bubble: What the Internet is Hiding from You - 2011 Michael Sandel stelt dat een neutrale staat ondermijnend is voor de democratie. Hij biedt het communitarisme als alternatief. 2p 7 Leg Sandels opvatting uit dat een neutrale staat ondermijnend is voor de democratie. Leg vervolgens met tekst 2 uit dat filterbubbels volgens het communitarisme onwenselijk zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Michael Sandels kritiek op de neutrale staat en een toepassing van het communitarisme op filterbubbels aan de hand van tekst 2. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Michael Sandel over de neutrale staat en het communitarisme kennen, specifiek hoe deze theorieën zich verhouden tot 'conflicten over het goede leven' en 'democratisch burgerschap'. Wat moet je kunnen: Je moet Sandels opvatting over de neutrale staat kunnen uitleggen en vervolgens het communitarisme kunnen toepassen op de beschrijving van filterbubbels in tekst 2, door te beargumenteren waarom filterbubbels onwenselijk zijn vanuit dit perspectief. Waar op letten: Let erop dat je zowel Sandels opvatting over de neutrale staat uitlegt als de onwenselijkheid van filterbubbels volgens het communitarisme, en dat je voor het laatste expliciet verwijst naar tekst 2 en de daarin genoemde gevolgen van filterbubbels. Kernbegrippen: neutrale staat, democratie, communitarisme, filterbubbel, goed leven, democratisch burgerschap Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Biesta: Kritiek op individualisme en filterbubbels (2 punten) Volgens Gert Biesta is de samenleving als geheel verantwoordelijk voor wat Biesta politiek existeren noemt. Dit staat tegenover een individualistische visie op democratie. 2p 8 Leg uit dat Biesta kritiek heeft op een individualistische visie op democratie. Geef vervolgens met Biesta’s idee van politiek existeren kritiek op de filterbubbel zoals beschreven in tekst 2. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Biesta's kritiek op een individualistische visie op democratie en vervolgens om kritiek op de filterbubbel vanuit Biesta's idee van politiek existeren. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'politiek existeren' en 'pluraliteit' van Gert Biesta kennen, evenals zijn visie op democratie in relatie tot individualisme. Wat moet je kunnen: Je moet Biesta's ideeën kunnen toepassen om kritiek te leveren op zowel een individualistische visie op democratie als op het fenomeen van de filterbubbel, zoals beschreven in tekst 2. Waar op letten: Let erop dat je de kritiek op de filterbubbel expliciet verbindt met Biesta's idee van politiek existeren en de beschrijving van de filterbubbel in 'tekst 2', en niet alleen met algemene kennis over filterbubbels. Zorg er ook voor dat je de kritiek op de individualistische visie op democratie koppelt aan het concept 'pluraliteit'. Kernbegrippen: politiek existeren, pluraliteit, individualistische visie op democratie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Mill, vrijheid van meningsuiting en de grabbelton (2 punten) In een aflevering van de YouTube-serie VoxPop wordt het probleem van de filterbubbel opgelost met behulp van een grabbelton. Tijdens een straatinterview wordt voorbijgangers gevraagd om uit hun filterbubbel te breken door voortaan online drie willekeurige groepen of partijen te volgen. In de grabbelton zitten politieke partijen, maar ook een groep als ‘Feminisme is voor iedereen’ en de Gemeente Purmerend. John Stuart Mill is een voorstander van volledige vrijheid van meningsuiting. Een beperking van die vrijheid leidt volgens hem tot dogmatisme. 2p 9 Leg uit dat volledige vrijheid van meningsuiting volgens Mill in het algemeen belang van de democratie is. Beargumenteer vervolgens of volgens jou de grabbelton een oplossing is voor het gevaar van dogmatisme dat Mill noemt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van John Stuart Mills visie op vrijheid van meningsuiting in relatie tot democratie, gevolgd door een argumentatie over de effectiviteit van de 'grabbelton' methode tegen dogmatisme. Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van John Stuart Mill kennen, specifiek zijn standpunt over volledige vrijheid van meningsuiting, de bescherming van het individu, de beperking van staatsmacht, en het gevaar van dogmatisme. Wat moet je kunnen: Je moet Mills argumenten over vrijheid van meningsuiting en democratie kunnen uitleggen en vervolgens de 'grabbelton' methode kunnen toepassen op Mills concept van dogmatisme door te beargumenteren of het een oplossing is. Waar op letten: Let erop dat je Mills uitleg over vrijheid van meningsuiting specifiek koppelt aan de bescherming van het individu en de beperking van de staatsmacht, zoals vermeld in het CV. Bij de argumentatie over de grabbelton moet je duidelijk maken of mensen hun overtuigingen wel of niet als vooroordeel of dood dogma vasthouden. Kernbegrippen: John Stuart Mill, vrijheid van meningsuiting, democratie, dogmatisme, filterbubbel Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Mill over burgerparticipatie en besluitkwaliteit (1 punt) Opgave 2 Blackbox-democratie De Black Box Democratie is een boek van Dilara Bilgiç. Het is een uitwerking van haar profielwerkstuk, waarmee ze in 2020 naar middelbare school afrondde. Volgens Bilgiç is het een probleem dat een groot deel van de bevolking ontevreden is over de politiek en dat het vertrouwen in politici afneemt. Dat probleem ontstaat volgens haar doordat we in een diploma-democratie leven: er wordt wel naar hoogopgeleiden geluisterd maar veel minder naar laagopgeleiden. Bilgiç wil dit probleem van de diploma-democratie oplossen door burgers directe inspraak te geven bij politieke besluitvorming. John Stuart Mill zou het eens zijn met Bilgiç dat burgers bij de politieke besluitvorming moeten worden betrokken. Geef aan waarom de kwaliteit van beslissingen volgens Mill groter wordt wanneer er meer burgers bij betrokken zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom John Stuart Mill van mening is dat de kwaliteit van politieke beslissingen toeneemt naarmate meer burgers erbij betrokken zijn. Wat moet je kennen: Je moet de visie van John Stuart Mill op burgerparticipatie en de kwaliteit van besluitvorming kennen, zoals beschreven in het Brein-record. Wat moet je kunnen: Je moet de reden kunnen uitleggen waarom, volgens Mill, de betrokkenheid van meer burgers leidt tot een hogere kwaliteit van beslissingen, specifiek door het beschikbaar komen van meer informatie over de omstandigheden van burgers. Waar op letten: Let erop dat je de redenatie van Mill specifiek koppelt aan het beschikbaar komen van meer informatie over de omstandigheden van burgers, zoals benoemd in het CV-antwoord, en niet aan algemene voordelen van democratie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Mill en de diploma-democratie (1 punt) Opgave 2 Blackbox-democratie De Black Box Democratie is een boek van Dilara Bilgiç. Het is een uitwerking van haar profielwerkstuk, waarmee ze in 2020 haar middelbare school afrondde. Volgens Bilgiç is het een probleem dat een groot deel van de bevolking ontevreden is over de politiek en dat het vertrouwen in politici afneemt. Dat probleem ontstaat volgens haar doordat we in een diploma-democratie leven: er wordt wel naar hoogopgeleiden geluisterd maar veel minder naar laagopgeleiden. Bilgiç wil dit probleem van de diploma-democratie oplossen door burgers directe inspraak te geven bij politieke besluitvorming. John Stuart Mill zou het eens zijn met Bilgiç dat burgers bij de politieke besluitvorming moeten worden betrokken. Mill is voorstander van universeel stemrecht, maar onder voorwaarden. Leg met Mills opvatting over stemrecht uit of een diploma-democratie volgens Mill een probleem zou zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen of John Stuart Mill een diploma-democratie als een probleem zou zien, gebaseerd op zijn opvatting over stemrecht. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van John Stuart Mill over stemrecht kennen, specifiek zijn ideeën over universeel stemrecht en het meervoudig stemrecht voor hoogopgeleiden. Wat moet je kunnen: Je moet Mills opvatting over stemrecht kunnen toepassen op het concept van een diploma-democratie zoals beschreven in de vraagtekst en uitleggen of hij dit als een probleem zou beschouwen. Waar op letten: Let erop dat je specifiek Mills idee van meervoudig stemrecht voor hoogopgeleiden gebruikt om te beargumenteren dat hij een diploma-democratie niet als een probleem zou zien, in plaats van alleen zijn algemene steun voor universeel stemrecht. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Schumpeter, Mill en directe inspraak (3 punten) In tegenstelling tot Mill is het volgens Schumpeter geen goed idee om burgers directe inspraak te geven bij politieke besluitvorming. Burgers zijn als het om politiek gaat minder rationeel dan in hun dagelijks leven. 3p 12 Geef een van de redenen voor deze opvatting van Schumpeter. Leg vervolgens uit wat het verband is tussen Mills mensbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme. Beargumenteer tot slot met een afweging van deze twee opvattingen van Schumpeter en Mill of je voor directe inspraak van burgers bij politieke besluitvorming bent. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het uitleggen van Schumpeters redenen voor politieke irrationaliteit, het verband tussen Mills mensbeeld en ontplooiingsliberalisme, en een beargumenteerde afweging over directe inspraak. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Schumpeter over politieke irrationaliteit van burgers kennen, en Mills mensbeeld in relatie tot zijn ontplooiingsliberalisme. Wat moet je kunnen: Je moet een van Schumpeters redenen voor politieke irrationaliteit kunnen uitleggen, het verband tussen Mills mensbeeld en ontplooiingsliberalisme kunnen uitleggen, en tot slot een beargumenteerde afweging kunnen maken tussen de opvattingen van Schumpeter en Mill over directe inspraak. Waar op letten: Let erop dat je bij Schumpeter een concrete reden noemt voor de politieke irrationaliteit van burgers (zoals groepsdruk of afstand tot besluiten) en bij Mill het verband tussen zijn mensbeeld en ontplooiingsliberalisme duidelijk maakt door te benoemen hoe politieke betrokkenheid bijdraagt aan zelfstandig denken en leven. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid (1 punt) Opgave 2 Blackbox-democratie De Black Box Democratie is een boek van Dilara Bilgiç. Het is een uitwerking van haar profielwerkstuk, waarmee ze in 2020 haar middelbare school afrondde. Volgens Bilgiç is het een probleem dat een groot deel van de bevolking ontevreden is over de politiek en dat het vertrouwen in politici afneemt. Dat probleem ontstaat volgens haar doordat we in een diploma-democratie leven: er wordt wel naar hoogopgeleiden geluisterd maar veel minder naar laagopgeleiden. Bilgiç wil dit probleem van de diploma-democratie oplossen door burgers directe inspraak te geven bij politieke besluitvorming. John Stuart Mill zou het eens zijn met Bilgiç dat burgers bij de politieke besluitvorming moeten worden betrokken. Kakutani pleit daarom voor een verbod op politieke partijen die de democratie willen afschaffen. Zo'n verbod leidt tot de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid. Leg deze paradox uit met tekst 3. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid, specifiek met behulp van de context van tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid' kunnen begrijpen zoals beschreven in het Brein-record, en de relatie met het niet informeren over politieke kwesties. Wat moet je kunnen: Je moet de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid kunnen uitleggen door deze te koppelen aan de gevolgen van onvoldoende geïnformeerde burgers bij politieke besluitvorming, zoals beschreven in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg van de paradox specifiek relateert aan 'tekst 3' (zoals vermeld in de vraagtekst) en de gevolgen van 'vrijheid om jezelf niet te informeren over politieke kwesties' die leiden tot het afschaffen van democratie, vrijheid en gelijkheid, zoals benoemd in het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Begripsanalyse van democratie (3 punten) tekst 4 Democratie betekent de regering van het volk. Deze regering van het volk kan op verscheidene manieren tot stand komen, afhankelijk van wat men verstaat onder ‘regeren’ en onder ‘volk’, en van de mate waarin men het volk bij de regering van de samenleving wenst te betrekken. (...) ‘Volk’ betekent in dit boek ‘alle stemgerechtigde Nederlanders’. Het volk is kortom aan de macht in een democratie. Dit houdt, uitgaande van deze definitie, het volgende in: hoe minder zeggenschap ‘het volk’ heeft én hoe meer de macht berust bij een kleine groep mensen, hoe minder er sprake is van een democratie. bron: Bilgiç - De Black Box Democratie - 2020 Bilgiç maakt in tekst 4 een begripsanalyse van ‘democratie’ door een definitie te geven, een vooronderstelling bij deze definitie te noemen en een implicatie van de definitie te noemen. Geef een begripsanalyse van ‘democratie’ met een andere definitie, een andere vooronderstelling en een andere implicatie dan in tekst 4. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een begripsanalyse van 'democratie' met een afwijkende definitie, vooronderstelling en implicatie ten opzichte van tekst 4. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'democratie' kunnen analyseren door een definitie, vooronderstelling en implicatie te formuleren die logisch samenhangen en verschillen van de analyse in tekst 4. Wat moet je kunnen: Je moet een begripsanalyse kunnen opstellen door een andere definitie, vooronderstelling en implicatie van 'democratie' te formuleren dan die in tekst 4, waarbij de vooronderstelling en implicatie passen bij de door jou gekozen definitie. Waar op letten: Let erop dat de door jou geformuleerde vooronderstelling en implicatie logisch voortvloeien uit en passen bij de door jou gekozen definitie van democratie, zoals benadrukt in de opmerking van het CV. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Dahl's voordelen voor Bilgiç' blackbox-democratie (2 punten) Bilgiç ontleent haar ideale democratie – waarin alle burgers inspraak hebben – onder anderen aan Robert Dahl. Volgens Dahl heeft democratie verschillende voordelen boven andere staatsvormen. Beargumenteer met twee van deze voordelen of de blackbox-democratie van Bilgiç wenselijker is dan niet-democratische staatsvormen. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argumentatie of de blackbox-democratie van Bilgiç wenselijker is dan niet-democratische staatsvormen, gebaseerd op twee voordelen van democratie volgens Robert Dahl. Wat moet je kennen: Je moet de voordelen van democratie volgens Robert Dahl kennen, zoals genoemd in het CV-antwoord, en de kenmerken van Bilgiç' blackbox-democratie uit de vraagtekst. Wat moet je kunnen: Je moet twee voordelen van democratie volgens Dahl kunnen koppelen aan de blackbox-democratie van Bilgiç en hiermee een argumentatie kunnen opbouwen over de wenselijkheid ervan ten opzichte van niet-democratische staatsvormen. Waar op letten: Let erop dat je expliciet twee verschillende voordelen van Dahl gebruikt en dat je argumentatie zowel de blackbox-democratie als niet-democratische staatsvormen betrekt, zoals de voorbeelden in het CV laten zien. Kernbegrippen: democratie, Robert Dahl, blackbox-democratie, niet-democratische staatsvormen Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Deliberatieve democratie en blackbox-democratie (2 punten) Er zijn overeenkomsten tussen het deliberatieve model van democratie en de blackbox-democratie. Volgens voorstanders van het deliberatieve model heeft stemmen in een democratie een aantal nadelen. Leg met de begrippen 'minderheid' en 'legitimiteit' uit dat twee van deze nadelen in tekst 5 worden opgelost. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe twee nadelen van stemmen, volgens het deliberatieve model, worden opgelost in de blackbox-democratie, specifiek met de begrippen 'minderheid' en 'legitimiteit'. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'minderheid' en 'legitimiteit' kennen in de context van democratie en de nadelen van stemmen volgens het deliberatieve model, zoals die in de vraag en tekst 5 worden gepresenteerd. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe de blackbox-democratie, zoals beschreven in tekst 5, de nadelen van stemmen oplost door de begrippen 'minderheid' en 'legitimiteit' toe te passen op de kenmerken van deze democratievorm. Waar op letten: Let erop dat je voor elk begrip ('minderheid' en 'legitimiteit') een afzonderlijke uitleg geeft die specifiek verwijst naar een nadeel van stemmen en hoe dit nadeel in tekst 5 wordt opgelost, zoals het voorkomen van permanente minderheden zonder politieke invloed door loting, of het ondervangen van de vraag naar legitimiteit door een socratisch gesprek. Kernbegrippen: minderheid, legitimiteit, deliberatieve democratie, blackbox-democratie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Deliberatief model en instemming (1 punt) De Black Box Democratie is een boek van Dilara Bilgiç. Het is een uitwerking van haar profielwerkstuk, waarmee ze in 2020 haar middelbare school afrondde. Volgens Bilgiç is het een probleem dat een groot deel van de bevolking ontevreden is over de politiek en dat het vertrouwen in politici afneemt. Dat probleem ontstaat volgens haar doordat we in een diploma-democratie leven: er wordt wel naar hoogopgeleiden geluisterd maar veel minder naar laagopgeleiden. Bilgiç wil dit probleem van de diploma-democratie oplossen door burgers directe inspraak te geven bij politieke besluitvorming. John Stuart Mill zou het eens zijn met Bilgiç dat burgers bij de politieke besluitvorming moeten worden betrokken. De voorstanders van het deliberatieve model willen instemming op een andere manier organiseren dan alleen door het uitbrengen van een stem. Leg met tekst 5 een voordeel uit van het organiseren van instemming volgens het deliberatieve model. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het uitleggen van een voordeel van het deliberatieve model voor het organiseren van instemming, specifiek met behulp van de informatie uit 'tekst 5' (die in het Brein-record is samengevat in het CV-antwoord). Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van het deliberatieve model kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord, met betrekking tot het organiseren van instemming. Wat moet je kunnen: Je moet een voordeel van het deliberatieve model kunnen uitleggen door concrete elementen uit de vraagtekst en het CV-antwoord te koppelen aan het concept van instemming. Waar op letten: Let erop dat je het voordeel van het deliberatieve model specifiek uitlegt met de argumenten die in het CV-antwoord worden genoemd, zoals 'kritische analyse van argumenten', 'respectvol gesprek zonder strijd' en het leiden tot 'nieuwe oplossingen' of 'betere beslissingen'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Rawls, pluralisme en Bilgiç' ideale democratie (3 punten) Bilgiç werd geboren in Turkije, waar zij met haar Koerdische familie tot een culturele minderheid behoorde. Toen conflicten in de Turkse politiek zich verplaatsten naar de maatschappij, zag de familie van Bilgiç zich genoodzaakt naar Nederland te vluchten. In Bilgiç’ ervaring kan de politiek grote invloed hebben op het leven van burgers. Daarom moeten in haar ideale democratie alle burgers invloed kunnen uitoefenen op politieke besluiten. John Rawls gaat uit van het ‘feit van redelijk pluralisme’. Alleen politieke autonomie kan er volgens hem voor zorgen dat verschillende culturele groepen democratisch met elkaar kunnen samenleven. 3p 18 Geef aan wat het ‘feit van redelijk pluralisme’ inhoudt. Leg vervolgens hiermee uit dat politieke autonomie volgens Rawls een mogelijkheidsvoorwaarde is voor overlappende consensus. Beargumenteer tot slot of overlappende consensus volgens jou noodzakelijk is voor Bilgiç’ ideale democratie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van het 'feit van redelijk pluralisme' van Rawls, de relatie tussen politieke autonomie en overlappende consensus, en een beargumenteerde mening over de noodzaak van overlappende consensus voor Bilgiç' ideale democratie. Wat moet je kennen: Je moet het 'feit van redelijk pluralisme', 'politieke autonomie' en 'overlappende consensus' van John Rawls kennen, evenals de beschrijving van Bilgiç' ideale democratie uit de vraagtekst. Wat moet je kunnen: Je moet het 'feit van redelijk pluralisme' kunnen uitleggen, de relatie tussen politieke autonomie en overlappende consensus kunnen verklaren, en een beargumenteerde mening kunnen geven over de noodzaak van overlappende consensus voor Bilgiç' ideale democratie. Waar op letten: Let erop dat je het 'feit van redelijk pluralisme' correct weergeeft als het inzicht dat mensen op vrije en redelijke wijze tot verschillende inzichten komen over hoe te leven, en dat je de link tussen politieke autonomie en overlappende consensus duidelijk maakt door te benoemen dat politieke autonomie het pluralisme erkent, waardoor instemming met wetten vanuit eigen overtuigingen mogelijk wordt. Zorg er ook voor dat je argumentatie over Bilgiç' ideale democratie concreet en consistent is met de beschrijving in de vraagtekst. Kernbegrippen: feit van redelijk pluralisme, politieke autonomie, overlappende consensus Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Rousseau: Natuurtoestand en Sociaal Contract (1 punt) Opgave 3 Gestrand op een onbewoond eiland Wat gebeurt er als mensen op elkaar zijn aangewezen zonder dat er regels zijn afgesproken over vrijheid en samenleven? Een beroemd verhaal in dit verband is Lord of the Flies. In deze roman strandt een groep jongens op een onbewoond eiland. Ze moeten met elkaar zien te overleven. Jean-Jacques Rousseau ontwikkelt zijn opvatting over vrijheid en samenleven aan de hand van een gedachte-experiment waarin de natuurtoestand overgaat in het sociaal contract. Leg met het begrip 'natuurtoestand' uit wat volgens Rousseau het doel is van het sociaal contract. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen wat het doel is van het sociaal contract volgens Rousseau, specifiek met behulp van het begrip 'natuurtoestand'. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'natuurtoestand' en 'sociaal contract' van Jean-Jacques Rousseau kennen, en begrijpen hoe deze zich tot elkaar verhouden. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen de 'natuurtoestand' en het 'sociaal contract' kunnen uitleggen, en specifiek het doel van het 'sociaal contract' kunnen formuleren in relatie tot de 'natuurtoestand' zoals beschreven in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt hoe de vrijheid uit de natuurtoestand verloren gaat door het samenleven/bezit, en hoe het sociaal contract deze oorspronkelijke vrijheid moet herstellen, zoals aangegeven in het CV-antwoord. Kernbegrippen: natuurtoestand, sociaal contract Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Rousseau, Gelijkheid en de Algemene Wil in Lord of the Flies (1 punt) Wat gebeurt er als mensen op elkaar zijn aangewezen zonder dat er regels zijn afgesproken over vrijheid en samenleven? Een beroemd verhaal in dit verband is Lord of the Flies. In deze roman belandt een groep jongens op een onbewoond eiland. Ze moeten met elkaar zien te overleven. Jean-Jacques Rousseau ontwikkelt zijn opvatting over vrijheid en samenleven aan de hand van een gedachte-experiment waarin de natuurtoestand overgaat in het sociaal contract. Leg met het voorbeeld van Lord of the Flies uit wat de rol van gelijkheid is in Rousseaus opvatting van de algemene wil. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van de rol van gelijkheid in Rousseaus algemene wil, toegepast op het verhaal van Lord of the Flies. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'algemene wil' en 'gelijkheid' kennen binnen de context van Jean-Jacques Rousseaus filosofie, en deze kunnen verbinden met het voorbeeld van Lord of the Flies. Wat moet je kunnen: Je moet Rousseaus opvatting van de algemene wil kunnen uitleggen en de rol van gelijkheid hierin kunnen toepassen op het voorbeeld van Lord of the Flies, specifiek door te verwijzen naar hoe de jongens zich op gelijke wijze verbinden aan de algemene wil (lol maken, overleven, vuur brandend houden). Waar op letten: Let erop dat je de verbinding maakt tussen de 'gelijke manier' waarop de jongens zich verbinden aan de 'algemene wil' die zij zichzelf opleggen, zoals beschreven in het CV-antwoord. Het is cruciaal om de specifieke doelen van de jongens (lol maken, overleven en een vuur brandend houden) te benoemen als hun algemene wil. Kernbegrippen: algemene wil, gelijkheid, natuurtoestand, sociaal contract Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Plato's visie op democratie en tirannie in Lord of the Flies (1 punt) Het merendeel van de jongens in Lord of the Flies gaat liever zwemmen en spelen dan een onderkomen bouwen en het vuur brandend houden. Andere jongens schieten voor hun plezier dieren en houden dan uitzinnige feesten. De leider van de jagers, Jack, vindt het democratische systeem van Ralph niet goed werken. Hij grijpt de macht zonder met de anderen te overleggen of hen te laten stemmen, en zet Ralph aan de kant. Jack leidt een streng regime van bevelen en straffen. Volgens Plato zal elke democratie uiteindelijk vervallen tot een tirannie. 1p 21 Leg met het voorbeeld van Lord of the Flies uit dat volgens Plato elke democratie vervalt tot tirannie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe volgens Plato een democratie vervalt tot een tirannie, specifiek toegepast op het voorbeeld van Lord of the Flies. Wat moet je kennen: Je moet Plato's theorie over het verval van democratie naar tirannie kennen, evenals de kernaspecten van het verhaal Lord of the Flies zoals beschreven in de vraagtekst (vrijheidsstreven, begeerten, verwaarlozing van plichten, Jacks machtsgreep). Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Plato over het verval van democratie naar tirannie kunnen koppelen aan en uitleggen met concrete voorbeelden uit Lord of the Flies, zoals het streven naar vrijheid, het overhand nemen van begeerten en de opkomst van een tiran zoals Jack. Waar op letten: Let erop dat je expliciet de link legt tussen het 'vrijheidsstreven' en het 'overhand nemen van begeerten' van de jongens in Lord of the Flies en hoe dit volgens Plato leidt tot de 'verwaarlozing van plichten' en uiteindelijk de 'machtsgreep' van een tiran zoals Jack. Kernbegrippen: democratie, tirannie, vrijheidsstreven, begeerten, plichten Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Neutraliteit in het onderwijs volgens Gutmann (3 punten) Volgens Amy Gutmann mogen onderwijsprofessionals nooit alleen de zeggenschap over onderwijs krijgen, omdat het ideaal van neutraliteit volgens haar omstreden is. 3p 22 Beargumenteer of jij het eens bent met Gutmanns opvatting dat neutraliteit een omstreden ideaal is in het onderwijs, met: – het voorbeeld van Goldings opvatting als leraar, – het begrippenpaar ‘goed en kwaad’ en – het begrippenpaar ‘natuur en cultuur’. Wat kun je verwachten: Je moet beargumenteren of je het eens bent met Amy Gutmanns opvatting dat neutraliteit een omstreden ideaal is in het onderwijs, door specifiek het voorbeeld van Goldings opvatting als leraar en de begrippenparen 'goed en kwaad' en 'natuur en cultuur' toe te passen. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met Amy Gutmanns opvatting over zeggenschap in het onderwijs en haar standpunt over neutraliteit als omstreden ideaal, evenals de begrippenparen 'goed en kwaad' en 'natuur en cultuur' in de context van onderwijs en mensbeeld. Wat moet je kunnen: Je moet een argumentatie kunnen opbouwen waarin je Gutmanns opvatting over neutraliteit in het onderwijs verbindt met het voorbeeld van Goldings opvatting als leraar en de begrippenparen 'goed en kwaad' en 'natuur en cultuur' op een consistente manier toepast. Waar op letten: Let erop dat je de begrippenparen 'goed en kwaad' en 'natuur en cultuur' correct en consequent toepast binnen je argumentatie; onjuist of inconsequent gebruik leidt tot puntverlies voor dat specifieke begrippenpaar. Kernbegrippen: neutraliteit, onderwijsprofessionals, zeggenschap, goed en kwaad, natuur en cultuur Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Friedman over onderwijs, overheid en indoctrinatie (2 punten) Volgens Milton Friedman kan te veel overheidsbemoeienis met de inhoud van onderwijs leiden tot indoctrinatie. Leg uit welke twee kwaliteitseisen de overheid volgens Friedman aan onderwijs mag stellen vanuit democratisch burgerschap. Geef vervolgens een argument dat deze opvatting van Friedman indoctrinatie niet kan tegengaan. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Friedmans opvatting over overheidsbemoeienis met onderwijs en een argument tegen zijn visie op indoctrinatie. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Milton Friedman over overheidsbemoeienis met onderwijs kennen, specifiek de twee kwaliteitseisen die hij stelt vanuit democratisch burgerschap: geletterdheid en gedeelde waarden. Wat moet je kunnen: Je moet Friedmans opvatting over de twee kwaliteitseisen voor onderwijs kunnen uitleggen en vervolgens een argument kunnen geven dat zijn opvatting indoctrinatie niet tegengaat. Waar op letten: Let erop dat je de twee specifieke kwaliteitseisen van Friedman correct benoemt (geletterdheid en gedeelde waarden) en dat je argument tegen Friedman zich richt op indoctrinatie door ándere groeperingen dan de staat, zoals vermeld in het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Mensbeelden: Rousseau vs. Nietzsche in tekst 6 (2 punten) Uit tekst 6 komt een mensbeeld naar voren dat haaks staat op het pessimistische mensbeeld uit Lord of the Flies. Het mensbeeld dat blijkt uit tekst 6 zou kunnen aansluiten bij het mensbeeld van Rousseau in de natuurtoestand, maar ook bij Nietzsches beeld van de mens als kuddedier binnen de slavenmoraal, zoals hij de moraal van het christendom noemt. 2p 24 Beargumenteer bij welk van deze twee mensbeelden tekst 6 volgens jou het best aansluit. Geef vervolgens met tekst 6 een kritiekpunt op het andere mensbeeld. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een beargumenteerde keuze tussen Rousseaus mensbeeld in de natuurtoestand en Nietzsches mensbeeld als kuddedier (slavenmoraal) op basis van tekst 6, gevolgd door een kritiekpunt op het andere mensbeeld met behulp van tekst 6. Wat moet je kennen: Je moet de mensbeelden van Rousseau (natuurtoestand, zelfliefde, medeleven) en Nietzsche (kuddedier, slavenmoraal, christelijke waarden) kennen om deze te kunnen koppelen aan en onderscheiden van de inhoud van tekst 6. Wat moet je kunnen: Je moet de mensbeelden van Rousseau en Nietzsche kunnen toepassen op tekst 6 en vervolgens een kritiekpunt op het niet-gekozen mensbeeld kunnen uitleggen met argumenten uit tekst 6. Waar op letten: Let erop dat je zowel een duidelijke argumentatie geeft voor de aansluiting bij één van de mensbeelden (Rousseau of Nietzsche) als een concreet kritiekpunt op het ándere mensbeeld, beide expliciet onderbouwd met elementen uit tekst 6. Kernbegrippen: Rousseau, natuurtoestand, Nietzsche, kuddedier, slavenmoraal Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/24 ## Vraag 25 – Arora's kritiek op Bregman en Parekh (2 punten) Antropoloog Payal Arora reageerde kritisch op Bregmans artikel en de verfilming. Ze verwijt Bregman dat hij in het verhaal te weinig aandacht besteedt aan de koloniale en raciale geschiedenis van Tonga. De strenge christelijke cultuur van de Tongaanse jongens is volgens haar het gevolg van diepgaande politieke beïnvloeding tijdens het kolonialisme door westerse, witte missionarissen. Daarbij is de oorspronkelijke cultuur op Tonga vernietigd. Volgens Arora kan je op basis van het verhaal over deze schipbreuk dus niet concluderen dat de menselijke natuur ‘goed’ is, zoals Bregman doet. Zij vreest dat op basis van Bregmans verhaal en conclusie de zoveelste hoopvolle feelgood-Hollywoodfilm gemaakt gaat worden waarin de ongelijkheid uit de geschiedenis stilzwijgend wordt bevestigd. Ze roept op om te stoppen dergelijke verhalen te vertellen. Volgens Bhikhu Parekh kan niet elk verhaal zomaar verteld worden onder het mom van de vrijheid van meningsuiting. Bijvoorbeeld omdat sommige verhalen bepaalde belangen dienen en omdat niet elk verhaal kan worden begrepen als zoektocht naar waarheid. 2p 25 Leg uit dat deze twee redenen van Parekh te herkennen zijn in Arora’s kritiek op de verfilming van het verhaal van Bregman. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe de twee redenen van Parekh over de beperking van de vrijheid van meningsuiting terug te zien zijn in Arora's kritiek op de verfilming van Bregmans verhaal. Wat moet je kennen: Je moet de kritiek van Payal Arora op Bregman en de verfilming kennen, de twee redenen van Bhikhu Parekh voor het beperken van de vrijheid van meningsuiting, en hoe deze aan elkaar te koppelen zijn. Wat moet je kunnen: Je moet de twee redenen van Parekh kunnen koppelen aan specifieke onderdelen van Arora's kritiek op de verfilming van Bregmans verhaal. Waar op letten: Let erop dat je voor elk van Parekhs redenen (belangen dienen en niet als zoektocht naar waarheid) een concrete uitleg geeft die direct verwijst naar een aspect van Arora's kritiek, zoals de angst voor een 'feelgood-Hollywoodfilm' of het weglaten van de 'koloniale en raciale geschiedenis'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/25 ## Vraag 26 – Lekenstaat, vrijheid en gelijkheid in Tonga (2 punten) De politieke beïnvloeding door westerse, witte missionarissen op Tonga zorgde ervoor dat het Tongaanse staatshoofd indertijd openlijk het christendom omarmde en in het openbaar uitdroeg. Sommigen zien het idee van de lekenstaat als een oplossing voor de uitdaging die diversiteit aan een democratie stelt. Leg uit dat de lekenstaat de spanning tussen vrijheid en gelijkheid kan oplossen. Leg vervolgens uit dat Tonga geen lekenstaat is. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg hoe de lekenstaat de spanning tussen vrijheid en gelijkheid oplost en waarom Tonga geen lekenstaat is. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'lekenstaat' kennen en de relatie ervan met 'vrijheid' en 'gelijkheid' zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe een lekenstaat neutraliteit garandeert voor vrijheid en gelijkheid, en dit kunnen toepassen op de situatie in Tonga zoals beschreven in de vraagtekst. Waar op letten: Let erop dat je specifiek benoemt dat een lekenstaat geen voorkeuren voor bepaalde manieren van leven laat blijken om de spanning tussen vrijheid en gelijkheid op te lossen, en dat het openlijk uitdragen van het christendom door het Tongaanse staatshoofd de reden is dat Tonga geen lekenstaat is. Kernbegrippen: lekenstaat, vrijheid, gelijkheid Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2022/tijdvak-1/vraag/26 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2022 tijdvak 1 vrijdag 20 mei 9.00 - 12.00 uur filosofie Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-0311-a-22-1-o ### Pagina 2 Opgave 1 Voxpop Journalisten hebben een belangrijke rol in de democratie: ze informeren burgers en ondervragen politici. Tegenwoordig worden ook steeds vaker de standpunten van gewone mensen gevraagd, bijvoorbeeld met straatinterviews in het journaal. Journalisten noemen dat een voxpop. De term is afgeleid van het Latijnse vox populi, dat ‘stem van het volk’ betekent. Vaak vraagt de interviewer de mening van willekeurige voorbijgangers over een politiek vraagstuk dat in Nederland speelt. Volgens Plato zou een voxpop weinig nut hebben. Alleen filosoofkoningen zijn geschikt voor politiek. 1p 1 Leg uit dat filosoof-koningen volgens Plato ideale heersers zijn. Een voxpop geeft niet alleen de publieke opinie weer, maar beïnvloedt die ook. Uit onderzoek blijkt dat een voxpop zelfs meer invloed heeft dan een expert of politicus die dezelfde informatie geeft. Gewone mensen lijken geloofwaardiger gevonden te worden, omdat zij alleen namens zichzelf spreken en geen andere belangen hebben. In Robert Dahls analyse van Plato ontbreekt het gewone mensen aan het intellectuele vermogen om hun eigen belang te scheiden van het algemene belang. 1p 2 Beargumenteer met het voorbeeld van de invloed van voxpops of gewone mensen volgens jou dit intellectuele vermogen kunnen ontwikkelen. Honderd jaar geleden schreef de Amerikaanse journalist Walter Lippmann over een crisis in de democratie en journalistiek. Volgens Lippmann waren politieke vraagstukken te complex geworden voor burgers. Bovendien ontbrak het hun aan technologische kennis om mee te denken over politiek. Daarom pleit Lippmann voor een regering van experts. Dahl is het hier niet mee eens. Een regering van experts kan volgens hem ondemocratisch zijn. Bovendien kunnen ook experts niet overal verstand van hebben en zullen zij bepaalde expertise missen. Dahl geeft nog een ander argument tegen een regering van experts. 1p 3 Geef dit argument van Dahl weer. Volgens Lippmann gaan democratische theorieën onterecht uit van het bestaan van een alwetende burger die via journalistiek inzicht krijgt in de waarheid. Lippmann stelt dat deze alwetende burger helemaal niet kan bestaan en dat dit een probleem vormt voor de democratie. Volgens Hans Kelsen veronderstelt een democratie een relativistische wereldbeschouwing: 2p 4 Leg met deze relativistische wereldbeschouwing uit: – in welk opzicht Kelsen het eens is met Lippmann en – in welk opzicht Kelsen het niet eens is met Lippmann. HA-0311-a-22-1-o 2 / 10 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 2p 5 Een vrije pers is een belangrijk kenmerk van de moderne democratie. Dit betekent dat journalisten onafhankelijk hun werk kunnen doen, zonder dat de overheid zich daarmee bemoeit. Alexis de Tocqueville wijst op de gevaren van het gelijkheidsideaal in een democratie. Volgens hem kan de vrije pers deze gevaren beperken. Leg uit dat volgens Tocqueville een democratie tot despotisme kan leiden. Geef vervolgens een argument dat een vrije pers dit gevaar kan tegengaan. Tegenwoordig willen politieke partijen en belangenorganisaties steeds minder afhankelijk zijn van traditionele media. Zo hebben veel politieke partijen een eigen YouTube-kanaal waar zij hun eigen journaals presenteren. tekst 1 Veel van deze nieuwe, alternatieve journaals stellen dat ze een geluid willen laten horen dat bij de traditionele media niet of te weinig aan bod komt. Door een kanaal als YouTube heeft iedereen toegang tot berichten en verhalen vanuit zijn of haar politieke partij of opvattingen. De journaals zijn een nieuwe vorm om vanuit die perspectieven te vertellen. (...) Uiteindelijk zijn de journaals volgens [mediadeskundigen] vooral een manier om een andere doelgroep te bereiken. bron: nos.nl - allemaal een eigen journaal - 2020 2p 6 Joseph Schumpeter vergelijkt democratie met een markt. Aan dit model stelt hij onder andere de voorwaarde van tolerantie. Leg uit in welk opzicht de eigen journaals van politieke partijen in tekst 1 overeenkomen met democratie als markt. Beargumenteer vervolgens of volgens jou het maken van eigen journaals door politieke partijen voldoet aan Schumpeters voorwaarde van tolerantie. In 2011 introduceerde internetactivist Eli Paris het begrip ‘filterbubbel’. Volgens Pariser zorgt het personaliseren van sociale media voor een fundamentele verandering van de manier waarop burgers informatie krijgen. De filterbubbel is volledig gericht op het individu, onzichtbaar en niet gebaseerd op een vrije en bewuste keuze van de gebruiker. Mensen kunnen daardoor in een spiraal van eenzijdige informatie terechtkomen, waardoor zij alleen maar bevestigd worden in hun eigen wereldbeeld. HA-0311-a-22-1-o 3 / 10 lees verder ▶ ▶ ▶ Voor alle eindexamens, zie www.allsieexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl.nl. ### Pagina 4 tekst 2 Uiteindelijk werkt een democratie alleen wanneer we als burgers in staat zijn om verder te denken dan ons beperkte eigenbelang, maar daarvoor hebben we een gedeelde blik nodig op de wereld die we samen bewonen. We moeten in contact komen met de levens van andere mensen, andere behoeften en verlangens. De filterbubbel duwt ons in de tegengestelde richting: hij wekt de indruk dat ons beperkte eigenbelang het enige is wat bestaat. bron: Eli Pariser - The Filter Bubble: What the Internet is Hiding from You - 2011 2p 7 Michael Sandel stelt dat een neutrale staat ondermijnend is voor de democratie. Hij biedt het communitarisme als alternatief. Leg Sandels opvatting uit dat een neutrale staat ondermijnend is voor de democratie. Leg vervolgens met tekst 2 uit dat filterbubbels volgens het communitarisme onwenselijk zijn. 2p 8 Volgens Gert Biesta is de samenleving als geheel verantwoordelijk voor wat Biesta politiek existeren noemt. Dit staat tegenover een individualistische visie op democratie. Leg uit dat Biesta kritiek heeft op een individualistische visie op democratie. Geef vervolgens met Biesta's idee van politiek existeren kritiek op de filterbubbel zoals beschreven in tekst 2. In een aflevering van de YouTube-serie VoxPop wordt het probleem van de filterbubbel opgelost met behulp van een grabbelton. Tijdens een straatinterview wordt voorbijgangers gevraagd om uit hun filterbubbel te breken door voortaan online drie willekeurige groepen of partijen te volgen. In de grabbelton zitten politieke partijen, maar ook een groep als 'Feminisme is voor iedereen' en de Gemeente Purmerend. John Stuart Mill is een voorstander van volledige vrijheid van meningsuiting. Een beperking van die vrijheid leidt volgens hem tot dogmatisme. 2p 9 Leg uit dat volledige vrijheid van meningsuiting volgens Mill in het algemeen belang van de democratie is. Beargumenteer vervolgens of volgens jou de grabbelton een oplossing is voor het gevaar van dogmatisme dat Mill noemt. HA-0311-a-22-1-o 4 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 5 Opgave 2 Blackbox-democratie De Black Box Democratie is een boek van Dilara Bilgiç. Het is een uitwerking van haar profielwerkstuk, waarmee ze in 2020 haar middelbare school afrondde. Volgens Bilgiç is het een probleem dat een groot deel van de bevolking ontevreden is over de politiek en dat het vertrouwen in politici afneemt. Dat probleem ontstaat volgens haar doordat we in een diploma- democratie leven: er wordt wel naar hoogopgeleiden geluisterd maar veel minder naar laagopgeleiden. Bilgiç wil dit probleem van de diploma-democratie oplossen door burgers directe inspraak te geven bij politieke besluitvorming. John Stuart Mill zou het eens zijn met Bilgiç dat burgers bij de politieke besluitvorming moeten worden betrokken. 1p 10 Geef aan waarom de kwaliteit van beslissingen volgens Mill groter wordt wanneer er meer burgers bij betrokken zijn. 1p 11 Mill is voorstander van universeel stemrecht, maar onder voorwaarden. Leg met Mills opvatting over stemrecht uit of een diploma-democratie volgens Mill een probleem zou zijn. 12 In tegenstelling tot Mill is het volgens Schumpeter geen goed idee om burgers directe inspraak te geven bij politieke besluitvorming. Burgers zijn als het om politiek gaat minder rationeel dan in hun dagelijks leven. Geef een van de redenen voor deze opvatting van Schumpeter. Leg vervolgens uit wat het verband is tussen Mills meenbeeld en zijn ontplooiingsliberalisme. Beargumenteer tot slot met een afweging van deze twee opvattingen van Schumpeter en Mill of je voor directe inspraak van burgers bij politieke besluitvorming bent. Een gevaar van democratie is volgens Bilgiç dat burgers kunnen gaan stemmen op partijen die de democratie willen afschaffen. Ze citeert journalist Michiko Kakutani: tekst 3 Als burgers niet de moeite nemen zich basaal te informeren over de kwesties die van invloed zijn op hun leven, geven ze de controle over deze kwesties uit handen, of ze willen of niet. En (...) riskeren ze dat onwetende demagogen hun democratie in gijzeling nemen, of dat democratische instellingen, langs een iets kalmere, geleidelijker route, verworven tot een autoritaire technocratie. bron: Kakutani - Het einde van de waarheid - 2018 HA-0311-a-22-1-o 5 / 10 lees verder ► ### Pagina 6 1p 13 Kakutani pleit daarom voor een verbod op politieke partijen die de democratie willen afschaffen. Zo’n verbod leidt tot de paradox van de bescherming van vrijheid en gelijkheid. Leg deze paradox uit met tekst 3. Bilgiç is geen voorstander van zo’n verbod. Ze wil wel voorkomen dat de term democratie misbruikt kan worden. Daarom geeft ze een definitie van ‘democratie’ voordat ze haar ideale democratie verder uitwerkt: tekst 4 Democratie betekent de regering van het volk. Deze regering van het volk kan op verscheidene manieren tot stand komen, afhankelijk van wat men verstaat onder ‘regeren’ en onder ‘volk’, en van de mate waarin men het volk bij de regering van de samenleving wenst te betrekken. (...) ‘Volk’ betekent in dit boek: alle stemgerechtigde Nederlanders’. Het volk is kortom aan de macht in een democratie. Dit houdt, uitgaande van deze definitie, het volgende in: hoe minder zeggenschap ‘het volk’ heeft én hoe meer de macht berust bij een kleine groep mensen, hoe minder er sprake is van een democratie. bron: Bilgiç - De Black Box Democratie - 2020 3p 14 Bilgiç maakt in tekst 4 een begripsanalyse van ‘democratie’ door een definitie te geven, een vooronderstelling bij deze definitie te noemen en een implicatie van de definitie te noemen. Geef een begripsanalyse van ‘democratie’ met een andere definitie, een andere vooronderstelling en een andere implicatie dan in tekst 4. Volgens Bilgiç gaat politiek op dit moment te veel om winnen of verliezen en te weinig om leren van gemaakte fouten. Ze noemt haar ideale democratie een blackbox-democratie: zoals je uit de black box van een gecrasht vliegtuig kunt leren wat er is misgegaan, zo kunnen ook politici leren van fouten en werken aan een betere toekomst. Bilgiç wil in de blackbox-democratie het huidige systeem van politieke partijen afschaffen. In plaats daarvan staan bij verkiezingen beleidsdomeinen centraal, zoals onderwijs, vrijheid en klimaat. Bij de verkiezingen stemt het volk niet op partijen. De politici die met de beleidsdomeinen aan de slag moeten gaan, worden geselecteerd door loting uit een groep experts die beleidsvoorstellen maken. Dit beleid wordt uitgevoerd door het kabinet. Maar het is de Volskammer, die bestaat uit mensen die door loting zijn gekozen uit álle stemgerechtigde Nederlanders, die bepaalt welk beleid en welke wetten worden aangenomen en worden uitgevoerd. Dat gebeurt als volgt: HA-0311-a-22-1-o 6 / 10 lees verder ### Pagina 7 tekst 5 Als een beleidsvoorstel eenmaal is opgesteld, gaat het naar de Volkskamer (VK): de VK neemt het voorstel in overweging, bestudeert de verschillende argumenten die ervoor en ertegen pleiten, en bespreekt die tijdens de zittingen. Tijdens deze zittingen mogen de VK-leden geen blijk geven van hun eigen standpunten, om zo partijvorming te voorkomen: het gaat erom het beleidsvoorstel op een kritische manier te analyseren en louter de argumenten voor en tegen te belichten. Dit gebeurt volgens de methode van het socratische gesprek. bron: Bilgiç - De Black Box Democratie - 2020 Bilgiç ontleent haar ideale democratie - waarin alle burgers inspraak hebben – onder anderen aan Robert Dahl. Volgens Dahl heeft democratie verschillende voordelen boven andere staatsvormen. 2p 15 Beargumenteer met twee van deze voordelen of de blackbox-democratie van Bilgiç wenselijker is dan niet-democratische staatsvormen. Er zijn overeenkomsten tussen het deliberatieve model van democratie en de blackbox-democratie. 2p 16 Volgens voorstanders van het deliberatieve model heeft stemmen in een democratie een aantal nadelen. Leg met de begrippen 'minderheid' en 'legitimiteit' uit dat twee van deze nadelen in tekst 5 worden opgelost. De voorstanders van het deliberatieve model willen instemming op een andere manier organiseren dan alleen door het uitbrengen van een stem. 1p 17 Leg met tekst 5 een voordeel uit van het organiseren van instemming volgens het deliberatieve model. Bilgiç werd geboren in Turkije, waar zij met haar Koerdische familie tot een culturele minderheid behoorde. Toen conflicten in de Turkse politiek zich verplaatsten naar de maatschappij, zag de familie van Bilgiç zich genoodzaakt naar Nederland te vluchten. In Bilgiç' ervaring kan de politiek grote invloed hebben op het leven van burgers. Daarom moeten in haar ideale democratie alle burgers invloed kunnen uitoefenen op politieke besluiten. John Rawls gaat uit van het 'feit van redelijk pluralisme'. Alleen politieke autonomie kan er volgens hem voor zorgen dat verschillende culturele groepen democratisch met elkaar kunnen samenleven. 3p 18 Geef aan wat het 'feit van redelijk pluralisme' inhoudt. Leg vervolgens hiermee uit dat politieke autonomie volgens Rawls een mogelijkheidsvoorwaarde is voor overlappende consensus. Beargumenteer tot slot of overlappende consensus volgens jou noodzakelijk is voor Bilgiç' ideale democratie. HA-0311-a-22-1-o 7 / 10 lees verder ### Pagina 8 Opgave 3 Gestrand op een onbewoond eiland Wat gebeurt er als mensen op elkaar zijn aangewezen zonder dat er regels zijn afgesproken over vrijheid en samenleven? Een beroemd verhaal in dit verband is *Lord of the Flies*. In deze roman belandt een groep jongens op een onbewoond eiland. Ze moeten met elkaar zien te overleven. Jean-Jacques Rousseau ontwikkelt zijn opvatting over vrijheid en samenleven aan de hand van een gedachte-experiment waarin de natuurtoestand overgaat in het sociaal contract. 1p 19 Leg met het begrip 'natuurtoestand' uit wat volgens Rousseau het doel is van het sociaal contract. In *Lord of the Flies* besluiten de jongens dat de kalme Ralph de baas wordt. Ralph stelt een vorm van directe democratie voor. Iedereen krijgt tijdens bijeenkomsten de gelegenheid om te zeggen wat hij belangrijk vindt en alle desalli/j/k opgestelde regels gelden voor iedereen, ook voor Ralph. Bij de eerste bijeenkomst stemt iedereen in met drie doelen: lol maken, overleven en een vuur brandend houden zodat eventueel passerende schepen de rook zien en hen kunnen redden. Volgens Rousseau is het voor een directe democratie nodig om de algemene wil vast te leggen. 1p 20 Leg met het voorbeeld van *Lord of the Flies* uit wat de rol van gelijkheid is in Rousseaus opvatting van de algemene wil. Het merendeel van de jongens in *Lord of the Flies* gaat liever zwemmen en spelen dan een onderkomen bouwen en het vuur brandend houden. Andere jongens schieten voor hun plezier dieren en houden dan uitzinnige feesten. De leider van de jagers, Jack, vindt het democratische systeem van Ralph niet goed werken. Hij grijpt de macht zonder met de anderen te overleggen of hen te laten stemmen, en zet Ralph aan de kant. Jack leidt een streng regime van bevelen en straffen. Volgens Plato zal elke democratie uiteindelijk vervallen tot een tirannie. 1p 21 Leg met het voorbeeld van *Lord of the Flies* uit dat volgens Plato elke democratie vervalt tot tirannie. *Lord of the Flies* loopt niet goed af. Er sterven drie kinderen. De schrijver van het boek, William Golding, wilde laten zien dat er een kwaadaardig beest schuilt in elk mens. Golding had zelf als soldaat de Tweede Wereldoorlog meegemaakt en was ervan overtuigd dat bruut geweld geen culturele uitzondering is, maar verankerd zit in de natuur van de mens. Als leraar probeerde hij deze opvatting over te brengen op zijn leerlingen. HA-0311-a-22-1-o 8 / 10 lees verder ▶►► ### Pagina 9 Goldings opvatting als leraar is niet neutraal. Volgens Amy Gutmann mogen onderwijsprofessionals nooit alleen de zeggenschap over onderwijs krijgen, omdat het ideaal van neutraliteit volgens haar omstreden is. 3a (4p) 22 Beargumenteer of jij het eens bent met Gutmanns opvatting dat neutraliteit een omstreden ideaal is in het onderwijs, met: – het voorbeeld van Goldings opvatting als leraar, – het begrippenpaar ‘goed en kwaad’ en – het begrippenpaar ‘natuur en cultuur’. Volgens Milton Friedman kan te veel overheidsbemoeienis met de inhoud van onderwijs leiden tot indoctrinatie. 2p 23 Leg uit welke twee kwaliteitseisen de overheid volgens Friedman aan onderwijs mag stellen vanuit democratisch burgerschap. Geef vervolgens een argument dat deze opvatting van Friedman indoctrinatie niet kan tegengaan. Historicus en journalist Rutger Bregman vertelt een ander verhaal over jongens op een onbewoond eiland. Hij schetst een waargebeurde geschiedenis uit 1966, waarin zes jongens van een streng christelijke kostschool op de eilandengroep Tonga schipbreuk leden op een onbewoond eiland in de Stille Oceaan. tekst 6 Waar de jongens in de verzonnen Lord of the Flies ruzie kregen over het vuur, lieten de jongens in de echte Lord of the Flies hun vlam nooit meer uitgaan, meer dan een jaar lang. De kinderen spraken af in duo’s te werken en maakten een strak rooster. Twee werkten in de moestuin, twee kookten, en twee stonden op de uitkijk. Soms hadden ze ruzie, maar als dat gebeurde, gingen ze even uit elkaar. De een naar de ene kant van het eiland, de ander naar de andere kant, tot ze waren afgekoeld. (...) ledere dag begonnen en eindigden de jongens met zang en gebed. bron: decorrespondent.nl - Wat er écht gebeurt als kinderen op een onbewoond eiland stranden - 2020 Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. HA-0311-a-22-1-o 9 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 10 Uit tekst 6 komt een mensbeeld naar voren dat haaks staat op het pessimistische mensbeeld uit *Lord of the Flies*. Het mensbeeld dat blijkt uit tekst 6 zou kunnen aansluiten bij het mensbeeld van Rousseau in de natuurtoestand, maar ook bij Nietzsches beeld van de mens als kuddedier binnen de slavenmoraal, zoals hij de moraal van het christendom noemt. 2p 24 Beargumenteer bij welk van deze twee mensbeelden tekst 6 volgens jou het best aansluit. Geef vervolgens met tekst 6 een kritiekpunt op het andere mensbeeld. De jongens van Tonga worden na 15 maanden gered door een rijke, witte zakenman. Bregmans beschrijving van dit waargebeurde verhaal wordt verfilmd door een grote Hollywoodstudio. Antropoloog Payal Arora reageerde kritisch op Bregmans artikel en de verfilming. Ze verwijt Bregman dat hij in het verhaal te weinig aandacht besteedt aan de koloniale en raciale geschiedenis van Tonga. De strenge christelijke cultuur van de Tongaanse jongens is volgens haar het gevolg van diepgaande politieke beïnvloeding tijdens het kolonialisme door westerse, witte missionarissen. Daarbij is de oorspronkelijke cultuur op Tonga vernietigd. Volgens Arora kan je op basis van het verhaal over deze schipbreuk dus niet concluderen dat de menselijke natuur ‘goed’ is, zoals Bregman doet. Zij vreest dat op basis van Bregmans verhaal en conclusie de snelste hoopvolle feelgood-Hollywoodfilm gemaakt gaat worden waarin de ongelijkheid uit de geschiedenis stilzwijgend wordt bevestigd. Ze roept op om te stoppen dergelijke verhalen te vertellen. Volgens Bhikhu Parekh kan niet elk verhaal zomaar verteld worden onder het mom van de vrijheid van meningsuiting. Bijvoorbeeld omdat sommige verhalen bepaalde belangen dienen en omdat niet elk verhaal kan worden begrepen als zoemer naar waarheid. 2p 25 Leg uit dat deze twee redenen van Parekh te herkennen zijn in Arora’s kritiek op de verfilming van het verhaal van Bregman. De politieke beïnvloeding door westerse, witte missionarissen op Tonga zorgde ervoor dat het Tongaanse staatshoofd openlijk het christendom omarmde en in het openbaar uitdroeg. Sommigen zien het idee van de lekenstaat als een oplossing voor de uitdaging die diversiteit aan een democratie stelt. 2p 26 Leg uit dat de lekenstaat de spanning tussen vrijheid en gelijkheid kan oplossen. Leg vervolgens uit dat Tonga geen lekenstaat is. HA-0311-a-22-1-o 10 / 10 einde