# Eindexamen Filosofie HAVO 2021 tijdvak 2 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2 ## Vraag 1 – Identiteit in Limitless: Kwalitatief Identiek? (1 punt) Opgave 1 Zonder grenzen Wat zou er met je identiteit gebeuren als je een pil slikt, waardoor je hersenen veel meer informatie kunnen verwerken dan gebruikelijk? In de film Limitless wordt deze vraag onderzocht. tekst 1 In Limitless verandert de ploeterende, sombere schrijver Eddy Morra dankzij de drug NZT in een superslimme, dynamische en onverslaanbare zakenman. Zelfs zijn uiterlijk verandert: van een slonzige, ongeschoren, mislukte kunstenaar ontwikkelt hij zich in de loop van de film tot een strak gekapte, in snelle pakken gestoken mooie man. Geld, vrouwen en roem komen hem aanwaaien. naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik-2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15 Om vast te stellen of Eddy na het slikken van de drug NZT dezelfde persoon is gebleven, maakt het uit of je kijkt naar numerieke identiteit of naar kwalitatieve identiteit. Leg uit of Eddy als zakenman kwalitatief identiek is aan Eddy als schrijver. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen of Eddy als zakenman kwalitatief identiek is aan Eddy als schrijver, gebaseerd op de gegeven tekst. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'kwalitatieve identiteit' en 'numerieke identiteit' kennen, zoals genoemd in het Brein-record, en specifiek het verschil tussen deze twee. Wat moet je kunnen: Je moet het concept 'kwalitatieve identiteit' kunnen toepassen op de casus van Eddy Morra uit de film Limitless, door zijn eigenschappen voor en na het slikken van de pil te vergelijken. Waar op letten: Let erop dat je specifiek ingaat op de kwalitatieve identiteit en deze niet verwart met numerieke identiteit. Zorg ervoor dat je de conclusie (wel of niet kwalitatief identiek) onderbouwt met concrete voorbeelden van veranderde eigenschappen van Eddy uit de tekst. Kernbegrippen: kwalitatieve identiteit, numerieke identiteit Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van kwalitatieve en numerieke identiteit. - Het nalaten van een reden voor het niet kwalitatief identiek zijn. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/1 ## Vraag 2 – Numerieke identiteit aan de hand van Limitless (1 punt) Opgave 1 Zonder grenzen Wat zou er met je identiteit gebeuren als je een pil slikt, waardoor je hersenen veel meer informatie kunnen verwerken dan gebruikelijk? In de film Limitless wordt deze vraag onderzocht. Leg met het voorbeeld van Eddy uit wat numerieke identiteit inhoudt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van numerieke identiteit met het voorbeeld van Eddy uit de film Limitless. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'numerieke identiteit' kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord, namelijk dat het gaat over de vraag waardoor een persoon ondanks veranderingen door de tijd heen dezelfde persoon blijft. Wat moet je kunnen: Je moet het concept 'numerieke identiteit' kunnen uitleggen en toepassen op het voorbeeld van Eddy uit de film Limitless, zoals gevraagd in de vraagtekst en geïllustreerd in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je uitleg van numerieke identiteit specifiek ingaat op het 'dezelfde persoon blijven ondanks veranderingen door de tijd heen', en dit concreet koppelt aan de transformatie van Eddy, zoals gesuggereerd in het CV-antwoord. Kernbegrippen: numerieke identiteit Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/2 ## Vraag 3 – Honneth en identiteit in Limitless (1 punt) Wat zou er met je identiteit gebeuren als je een pil slikt, waardoor je hersenen veel meer informatie kunnen verwerken dan gebruikelijk? In de film Limitless wordt deze vraag onderzocht. tekst 1 In Limitless verandert de ploeterende, sombere schrijver Eddy Morra dankzij de drug NZT in een superslimme, dynamische en onverslaanbare zakenman. Zelfs zijn uiterlijk verandert: van een slonzige, ongeschoren, mislukte kunstenaar ontwikkelt hij zich in de loop van de film tot een strak gekapte, in snelle pakken gestoken mooie man. Geld, vrouwen en roem komen hem aanwaaien. naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik-2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15 Leg uit welke vorm van erkenning uit Honneths theorie is te herkennen in Eddy’s veranderde zelfbeeld. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het herkennen en uitleggen van een specifieke vorm van erkenning uit Honneths theorie in relatie tot Eddy’s veranderde zelfbeeld in de film Limitless. Wat moet je kennen: Je moet de theorie van Honneth kennen, specifiek de vormen van erkenning, en deze kunnen toepassen op het concept van zelfbeeld zoals beschreven in de vraagtekst over Eddy Morra. Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Honneth kunnen koppelen aan het veranderde zelfbeeld van Eddy Morra en uitleggen hoe 'sociale waardering' hierin te herkennen is, zoals beschreven in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je specifiek de vorm van erkenning 'sociale waardering' benoemt en uitlegt hoe deze erkenning vanuit de gemeenschap (de sociale omgeving) plaatsvindt, zoals in het voorbeeldantwoord van het CV. Algemene verwijzingen naar erkenning zonder de specifieke vorm te benoemen, leiden tot puntverlies. Kernbegrippen: Honneths theorie, sociale waardering, identiteit, zelfbeeld Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/3 ## Vraag 4 – Gevaar van Honneths relationele autonomie (1 punt) De overheid heeft volgens Honneth de plicht om de autonomie van burgers te waarborgen. Volgens sommigen schuilt er in Honneths theorie van relationele autonomie juist een gevaar in deze plicht van de overheid. Geef een gevaar van Honneths theorie van relationele autonomie weer. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een specifiek gevaar van Honneths theorie van relationele autonomie te benoemen, gerelateerd aan de rol van de overheid. Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met Honneths theorie van relationele autonomie en de implicaties van overheidsingrijpen, zoals de nadruk op positieve vrijheid, zoals genoemd in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet een potentieel gevaar van Honneths theorie van relationele autonomie kunnen uitleggen, specifiek hoe overheidsingrijpen kan leiden tot een autoritaire staat of het opdringen van een bepaalde levensinvulling. Waar op letten: Let erop dat je een gevaar benoemt dat direct voortvloeit uit de plicht van de overheid om autonomie te waarborgen, zoals het risico van een autoritaire staat of het bepalen wat mensen waardevol moeten vinden, in plaats van een algemeen gevaar van autonomie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/4 ## Vraag 5 – Locke: Mens- en Persoonsidentiteit bij NZT (2 punten) De pil met NZT die Eddy slikt, vergroot onder andere zijn geheugen. Hij kan zich plotseling gebeurtenissen van jaren geleden herinneren, die hij al lang vergeten was. Met zijn nieuwe herinneringen kan hij situaties gemakkelijk naar zijn hand zetten. Aan de andere kant zou hij zich ook vervelende dingen kunnen herinneren, bijvoorbeeld dat hij ooit klasgenoten heeft gepest. John Locke maakt in zijn opvatting over identiteit een onderscheid tussen mens en persoon. Leg uit dat volgens Locke: − Eddy’s identiteit als mens niet zou veranderen wanneer hij NZT slikt, − maar zijn identiteit als persoon wel. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe de identiteit van Eddy als mens en als persoon verandert of niet verandert volgens John Locke, wanneer hij de drug NZT slikt. Wat moet je kennen: Je moet het onderscheid van John Locke tussen 'mens' en 'persoon' kennen, inclusief Lockes opvatting over de identiteit van een mens (functionele organisatie van het lichaam) en de identiteit van een persoon (bewust geheugen of psychologisch criterium). Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van John Locke over mens- en persoonsidentiteit kunnen toepassen op de casus van Eddy die NZT slikt, en uitleggen waarom zijn identiteit als mens niet verandert en zijn identiteit als persoon wel. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk het onderscheid maakt tussen de criteria voor de identiteit van een 'mens' (functionele organisatie van het lichaam) en een 'persoon' (bewust geheugen), en deze correct koppelt aan de effecten van NZT op Eddy. Kernbegrippen: John Locke, identiteit als mens, identiteit als persoon, functionele organisatie van het lichaam, bewust geheugen, psychologisch criterium Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/5 ## Vraag 6 – Reids bezwaren tegen Lockes persoonlijke identiteit (2 punten) Thomas Reid geeft vier bezwaren tegen Lockes opvatting over persoonlijke identiteit. Zo is Lockes idee van persoonlijke identiteit volgens Reid nog geen bewijs voor het bestaan van persoonlijke identiteit. Geef nog twee van Reids bezwaren tegen Lockes opvatting over persoonlijke identiteit weer. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om twee specifieke bezwaren van Thomas Reid tegen John Lockes opvatting over persoonlijke identiteit, naast het reeds genoemde bezwaar. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Locke over persoonlijke identiteit kennen en de specifieke bezwaren van Thomas Reid hiertegen, zoals het verwarren van 'bewustzijn' en 'geheugen' en de veranderlijkheid van bewustzijn. Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om twee van Reids bezwaren tegen Lockes opvatting over persoonlijke identiteit correct weer te geven, zoals beschreven in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je de bezwaren specifiek aan Thomas Reid toeschrijft en dat ze direct ingaan op Lockes opvatting over persoonlijke identiteit, zonder deze te verwarren met algemene kritiek of andere filosofen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/6 ## Vraag 7 – Ricoeur en verantwoordelijkheid bij geheugenverlies (2 punten) NZT blijkt bijwerkingen te hebben, zoals hoofdpijn en black-outs. Op een gegeven moment is Eddy 18 uur ‘kwijt’. Hij weet niet wat hij in die uren heeft gedaan of waar hij is geweest. Precies in die periode wordt een vrouw vermoord, van wie Eddy zich vaagjes herinnert dat hij haar heeft ontmoet. Eddy wordt door een getuige herkend als mogelijke dader. Eddy kan van zichzelf niet geloven dat hij de vrouw heeft vermoord, maar omdat hij geen herinneringen meer heeft aan de periode waarin hij haar ontmoette, weet hij ook niet zeker of hij onschuldig is. Stel dat Eddy de vrouw heeft vermoord en dit zelf niet meer weet. De opvatting over persoonlijke identiteit van Paul Ricoeur heeft praktische gevolgen voor het toeschrijven van verantwoordelijkheid in een situatie zoals die van Eddy. 2p 7 Geef Ricoeurs opvatting over persoonlijke identiteit weer. Beargumenteer met deze opvatting van Ricoeur of Eddy volgens jou verantwoordelijk kan worden gehouden voor de moord op de vrouw. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om Ricoeurs opvatting over persoonlijke identiteit weer te geven en deze toe te passen op de casus van Eddy om te beargumenteren of hij verantwoordelijk is voor de moord. Wat moet je kennen: Je moet Paul Ricoeurs opvatting over persoonlijke identiteit kennen, specifiek het onderscheid tussen 'idem-identiteit' en 'ipse-identiteit', en het concept van 'het zelf dat zich door de tijd heen tot zichzelf verhoudt'. Wat moet je kunnen: Je moet Ricoeurs opvatting over persoonlijke identiteit kunnen uitleggen en vervolgens kunnen toepassen op de casus van Eddy om te beargumenteren of hij verantwoordelijk kan worden gehouden voor de moord, zelfs met geheugenverlies. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk het verschil tussen 'idem-identiteit' (wat hetzelfde blijft) en 'ipse-identiteit' (wie dezelfde blijft, het zelf dat zich tot zichzelf verhoudt) uitlegt, en dat je argumentatie voor Eddy's verantwoordelijkheid direct gekoppeld is aan deze specifieke aspecten van Ricoeurs theorie. Kernbegrippen: idem-identiteit, ipse-identiteit, persoonlijke identiteit, Paul Ricoeur Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/7 ## Vraag 8 – Authenticiteit: Lindy vs. Eddy (2 punten) Later in de film wordt Eddy belaagd door een crimineel die achter zijn NZT-pillen aanzit. Ook Eddy’s vriendin Lindy moet ontsnappen aan deze crimineel. Dit lukt haar door zelf een NZT-pil te slikken. Daardoor kan ze fysiek en tactisch meer dan ze van zichzelf wist. Lindy is na deze ervaring niet enthousiast over de pil. Zij zegt: “Ik was mezelf niet door de pil, ik deed dingen die ik anders nooit zou doen.” Eddy is het hier niet mee eens. Hij zegt: “Ik ben helemaal mezelf, door de pil weet ik precies wat ik wil en wat ik moet doen.” Of je wel of niet jezelf bent, hangt af van je definitie van ‘authenticiteit’. Geef twee verschillende definities van ‘authenticiteit’. Kies een van deze definities en beargumenteer of deze aansluit bij de opvatting van Lindy of bij de opvatting van Eddy. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om twee definities van 'authenticiteit' en een beargumenteerde koppeling van één definitie aan de opvatting van Lindy of Eddy over de NZT-pil. Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'authenticiteit' kunnen definiëren op twee verschillende manieren, zoals 'handelen vanuit wat jij waardevol en belangrijk vindt' of 'handelen vanuit wie jij nou eenmaal bent'. Wat moet je kunnen: Je moet twee verschillende definities van 'authenticiteit' kunnen uitleggen en vervolgens een gekozen definitie kunnen toepassen en beargumenteren in relatie tot de opvattingen van Lindy of Eddy over de NZT-pil. Waar op letten: Let erop dat je twee *verschillende* definities van authenticiteit geeft en dat je argumentatie duidelijk de gekozen definitie verbindt met de specifieke opvatting van Lindy of Eddy, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord. Kernbegrippen: authenticiteit Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/8 ## Vraag 9 – NZT: Genezen of Verbeteren? (1 punt) NZT is op te vatten als een prestatiebevorderend middel: het vergroot immers je hersencapaciteit. 1p 9 Geef een reden waarom bij NZT het onderscheid tussen genezen en verbeteren problematisch is. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een reden waarom het onderscheid tussen genezen en verbeteren problematisch is bij het gebruik van NZT. Wat moet je kennen: Je moet de implicaties van een 'prestatiebevorderend middel' zoals NZT begrijpen, specifiek hoe het 'hersencapaciteit' en 'denken / geheugen' beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe de verbetering van menselijke capaciteiten door NZT de perceptie van 'normaal' verandert en daardoor het onderscheid tussen 'genezen' en 'verbeteren' problematisch maakt. Waar op letten: Let erop dat je specifiek benoemt hoe een 'normaal' geheugen of 'normale' hersencapaciteit als een 'gebrek' kan gaan lijken door de beschikbaarheid van NZT, wat het onderscheid tussen genezen en verbeteren vertroebelt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/9 ## Vraag 10 – Buchanan over mensverbetering en menselijke natuur (2 punten) Tijdens een lezing over vragen die de film Limitless oproept, verwezen twee filosofen naar de relatie tussen technieken voor mensverbetering en opvattingen over de menselijke natuur. tekst 2 Technieken voor mensverbetering gaan over middelen om mensen te verbeteren ten opzichte van wat ze van de natuur hebben meegekregen aan mentale of fysieke capaciteiten. Die vraag wordt in de film indringend aan de orde gesteld, want de hoofdpersoon gaat bijna ten onder aan zijn NZT-verslaving én aan de hebzucht van zijn omgeving. Waarom zouden we eigenlijk méér willen kunnen dan we van de natuur hebben meegekregen en zal de natuur ons niet ‘straffen’ als we daar een poging toe doen? naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik-2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15 Allen Buchanan geeft vier verschillende voorbeelden waarin verwijzingen naar de menselijke natuur gebruikt worden om mensverbeterings-technieken moreel te beoordelen. Hieruit trekt Buchanan een conclusie. 2p 10 Leg deze conclusie van Buchanan uit. Beargumenteer vervolgens met tekst 2 of jij, als het gaat over de wenselijkheid van NZT, het met Buchanan eens bent. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om de conclusie van Allen Buchanan over mensverbetering en de menselijke natuur uit te leggen en vervolgens te beargumenteren of je het met hem eens bent, gebruikmakend van tekst 2 over NZT. Wat moet je kennen: Je moet de conclusie van Allen Buchanan kennen, namelijk dat verwijzingen naar de menselijke natuur geen morele regels over veranderingen aan die natuur inhouden. Wat moet je kunnen: Je moet de conclusie van Buchanan kunnen uitleggen en vervolgens met tekst 2 kunnen beargumenteren of je het eens bent met zijn standpunt over de wenselijkheid van NZT. Waar op letten: Let erop dat je zowel de conclusie van Buchanan uitlegt als een argumentatie geeft die expliciet verwijst naar tekst 2, ongeacht of je het met Buchanan eens bent of niet. Kernbegrippen: mensverbeteringstechnieken, menselijke natuur Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/10 ## Vraag 11 – Hedonistische Utopie en NZT (2 punten) In de lezing werd tot slot de vraag gesteld of een mensverbeteringstechniek als NZT een betere wereld oplevert: tekst 3 Een andere vraag: is de fascinatie met technieken voor mensverbetering niet een symptoom van de harde economische competitie in kapitalistische samenlevingen? Zou onze samenleving erop vooruitgaan als individuen nóg beter in staat zouden worden om de competitie met anderen aan te gaan? Dat economische speelt ook in de film een rol, want het lijkt geen toeval dat het succes van de hoofdpersoon tot uiting komt in groot geld, roem en vrouwelijke aandacht en niet in sociaal succes, artistieke prestaties of idealistische activiteiten. naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik-2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15 Stel dat NZT helemaal geen vervelende bijwerkingen zou hebben en dat iedereen het middel zou kunnen gebruiken. Dan zou je de samenleving een ‘hedonistische utopie’ kunnen noemen. 2p 11 Geef weer wat een ‘hedonistische utopie’ is. Beargumenteer vervolgens met tekst 3 of jij een voor- of tegenstander van een hedonistische utopie met NZT zou zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een definitie van een 'hedonistische utopie' en een beargumenteerd standpunt, voor of tegen, over een dergelijke utopie met NZT, gebaseerd op tekst 3. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'hedonistische utopie' kunnen definiëren zoals beschreven in het CV-antwoord: een ideale niet-bestaande plaats gebaseerd op genot/geluk. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van een 'hedonistische utopie' kunnen weergeven en vervolgens een standpunt (voor of tegen) kunnen beargumenteren over een hedonistische utopie met NZT, door specifiek te verwijzen naar argumenten uit tekst 3. Waar op letten: Let erop dat je zowel de definitie van 'hedonistische utopie' geeft als een argumentatie die expliciet verwijst naar tekst 3, anders verlies je punten voor een van de twee elementen. Kernbegrippen: hedonistische utopie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/11 ## Vraag 12 – Descartes' introspectie in moderne zelfhulp (2 punten) Opgave 2 De weg Michael Puett is een populaire Amerikaanse professor Chinese filosofie. Hij kijkt vanuit de oude Chinese filosofie naar de mens- en wereldbeelden van de westerlingen van nu. Volgens hem denken veel westerlingen tegenwoordig dat je diep in jezelf moet kijken om te weten wie je bent en om een goed leven te kunnen leiden: tekst 4 We denken dat we er goed aan doen om naar binnen te kijken, onszelf te vinden en te bepalen welke vorm ons leven moet aannemen. We bepalen welke carrière het meest overeenkomt met onze persoonlijkheid en onze natuurlijke neigingen. En als we dit alles gevonden hebben – ons ware zelf, de carrière die voor ons is weggelegd, en onze zielsverwant – gaan we ervan uit dat we een tevreden leven zullen leiden. We weten dan immers wie we zijn, kunnen ons ware zelf koesteren en alle geluk, voorspoed en persoonlijke bevrediging beleven die ons voor ogen stond. naar: M. Puett, De weg, 2016 In tekst 4 is de introspectietheorie van René Descartes te herkennen. Leg uit welke twee aspecten van zelfkennis uit de introspectietheorie zijn te herkennen in tekst 4. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om twee specifieke aspecten van Descartes' introspectietheorie te herkennen en uit te leggen aan de hand van tekst 4. Wat moet je kennen: Je moet de introspectietheorie van René Descartes kennen, specifiek de kenmerken onfeilbaarheid en alwetendheid, en deze kunnen relateren aan de inhoud van tekst 4. Wat moet je kunnen: Je moet de twee aspecten van zelfkennis uit de introspectietheorie van Descartes kunnen koppelen aan en uitleggen met concrete passages uit tekst 4. Waar op letten: Let erop dat je beide aspecten (onfeilbaarheid en alwetendheid) expliciet benoemt en voor elk aspect een duidelijke uitleg geeft die direct verwijst naar de inhoud van tekst 4, zoals gevraagd in het CV-antwoord. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/12 ## Vraag 13 – Hume en het Zelf: De Rol van Verbeelding (1 punt) Volgens Puett moeten we juist ophouden met naar binnen te kijken om daar naar onszelf te zoeken. Wie naar een onveranderlijk bestaand zelf op zoek is, zal teleurgesteld raken als dat zelf niet blijkt te bestaan. In de westerse filosofie kan de opvatting dat er geen onveranderlijk zelf bestaat, worden toegeschreven aan bijvoorbeeld David Hume. Volgens Hume hebben we geen waarneming van een zelf en is het idee van een onveranderlijk, ononderbroken bestaan van het zelf een product van de verbeelding. 1p 13 Leg met de rol van de verbeelding uit hoe het idee van een onveranderlijk, ononderbroken bestaan van het zelf volgens Hume tot stand komt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Humes opvatting over het ontstaan van het idee van een onveranderlijk zelf, specifiek gericht op de rol van de verbeelding. Wat moet je kennen: Je moet de filosofische positie van David Hume kennen met betrekking tot het 'zelf' en de functie van 'verbeelding' in zijn theorie, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe de verbeelding volgens Hume een identiteit construeert op basis van losse, elkaar opvolgende percepties, zoals het CV-antwoord dit beschrijft. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg specifiek richt op de 'rol van de verbeelding' en hoe deze een 'onveranderlijk, ononderbroken bestaan van het zelf' creëert, in plaats van alleen te stellen dat het zelf niet bestaat. Kernbegrippen: David Hume, zelf, verbeelding, percepties Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/13 ## Vraag 14 – Autonomie, Nudgepaternalisme en Aangepaste Voorkeuren (2 punten) Op deze opvatting is kritiek te geven vanuit het nudgepaternalisme én vanuit het verschijnsel van aangepaste voorkeuren. Beargumenteer of jij het eens bent met de klassiek-liberale opvatting van autonomie met: – het nudgepaternalisme en – het verschijnsel van aangepaste voorkeuren. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een beargumenteerd standpunt over de klassiek-liberale opvatting van autonomie, waarbij je zowel het nudgepaternalisme als het verschijnsel van aangepaste voorkeuren gebruikt als argumenten. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'nudgepaternalisme', 'aangepaste voorkeuren', 'autonomie' en 'klassiek-liberalisme' kennen en kunnen toepassen zoals beschreven in het Brein-record. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'nudgepaternalisme' en 'aangepaste voorkeuren' kunnen koppelen aan de klassiek-liberale opvatting van autonomie om een beargumenteerd standpunt te formuleren, zoals gevraagd in de vraagtekst en het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je de begrippen 'nudgepaternalisme' en 'aangepaste voorkeuren' correct uitlegt en toepast in je argumentatie, en dat je ze niet door elkaar haalt, zoals vermeld in de valkuilen. Zorg ook dat je argumentatie duidelijk voor of tegen de klassiek-liberale opvatting van autonomie is, en niet alleen een mening zonder onderbouwing. Kernbegrippen: nudgepaternalisme, aangepaste voorkeuren, autonomie, klassiek-liberalisme Veelgemaakte fouten: - Alleen een mening geven zonder deze te onderbouwen met de twee gevraagde begrippen. - De begrippen 'nudgepaternalisme' en 'aangepaste voorkeuren' door elkaar halen of onjuist uitleggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/14 ## Vraag 15 – Authenticiteit bij Rousseau en Herder in tekst 5 (2 punten) Dit moderne ideaal van authenticiteit is volgens Charles Taylor een moreel ideaal dat is beïnvloed door de opvattingen van authenticiteit van Rousseau en Herder. Geef weer dat deze invloed van Rousseau te herkennen is in tekst 5. Geef weer dat de invloed van Herder te herkennen is in tekst 5. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om de invloed van Rousseau en Herder op het moderne ideaal van authenticiteit te herkennen in tekst 5. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van authenticiteit van Rousseau en Herder kennen, zoals deze door Charles Taylor worden beschreven en hoe deze zich verhouden tot het moderne authenticiteitsideaal. Wat moet je kunnen: Je moet de specifieke invloeden van Rousseau en Herder op het moderne authenticiteitsideaal kunnen koppelen aan concrete zinsdelen in tekst 5. Waar op letten: Let erop dat je voor zowel Rousseau als Herder een aparte herkenning in tekst 5 geeft, en dat je de juiste filosoof koppelt aan de juiste invloed (Rousseau aan 'het herstellen van het authentieke morele contact met onszelf' en Herder aan 'trouw zijn aan jezelf'). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/15 ## Vraag 16 – Xun Zi, Hobbes en Rousseaus 'denkfout' (1 punt) Deze opvatting van Xun Zi heeft veel weg van de opvatting van de westerse filosoof Thomas Hobbes. Volgens Jean-Jacques Rousseau maakt Hobbes echter een denkfout. 1p 16 Leg met tekst 6 uit dat Xun Zi dezelfde denkfout maakt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe Xun Zi, net als Hobbes, een 'denkfout' maakt volgens Rousseau, gebaseerd op tekst 6. Wat moet je kennen: Je moet de opvattingen van Xun Zi en Thomas Hobbes over de menselijke natuur kennen, en de kritiek van Jean-Jacques Rousseau hierop, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet de kritiek van Rousseau op Hobbes kunnen toepassen op de opvatting van Xun Zi, door uit te leggen dat Xun Zi de menselijke natuur beschrijft vanuit de huidige maatschappij, in plaats van de natuurlijke staat, zoals Rousseau stelt. Waar op letten: Let erop dat je expliciet uitlegt dat Xun Zi de menselijke natuur beschrijft zoals we die nu kennen, en dat dit volgens Rousseau de 'denkfout' is, omdat de samenleving de mens egoïstisch maakt, niet de natuur zelf. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/16 ## Vraag 17 – Authenticiteit en gedragspatronen (4 punten) tekst 7 Stel dat je een langlopend conflict hebt met je moeder. Ze keurt je levenskeuzen af. Jullie zitten vast in jullie rol: zij is de zeurende moeder en jij bent het opstandige kind. De oplossing ligt in het besef dat je vastzit in een bepaalde gewoonte, en dat je die kunt veranderen door haar om hulp te vragen. Door dat te doen, help je haar een andere rol aan te nemen: die van een zorgzame moeder die wil klaarstaan voor haar kind. Misschien is je eerste reactie: “Maar dat is nep. Dat klopt helemaal niet met wat ik erbij voel, met wie ik echt ben.” Maar elk van ons speelt talloze, vaak tegenstrijdige rollen, en er bestaat geen enkele regel die ons kan vertellen hoe we daarmee om moeten gaan. naar: M. Puett, De weg, 2016 Volgens Puett zouden we onze gedragspatronen actief moeten proberen te veranderen. Christina Korsgaard en Nomy Arpaly hebben filosofische theorieën over authenticiteit. Korsgaard brengt authenticiteit in verband met het hebben van een praktische identiteit en Arpaly met zelfvervreemding. 4p 17 Geef de opvatting weer: − van Korsgaard over wat een praktische identiteit is en − van Arpaly over authenticiteit en zelfvervreemding. Beargumenteer vervolgens met deze twee opvattingen of volgens jou het veranderen van je gedragspatronen zoals in tekst 7 een goede manier is om jezelf te ontwikkelen. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het weergeven van de opvattingen van Korsgaard en Arpaly over authenticiteit en zelfvervreemding, en deze vervolgens te gebruiken om te beargumenteren of het veranderen van gedragspatronen een goede manier is om jezelf te ontwikkelen. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Christina Korsgaard over 'praktische identiteit' kennen en de opvatting van Nomy Arpaly over 'authenticiteit' en 'zelfvervreemding'. Wat moet je kunnen: Je moet de opvattingen van Korsgaard en Arpaly kunnen uitleggen en vervolgens kunnen toepassen om een argumentatie te formuleren over het veranderen van gedragspatronen zoals beschreven in tekst 7. Waar op letten: Let erop dat je zowel de opvatting van Korsgaard als die van Arpaly correct weergeeft en dat je argumentatie beide opvattingen expliciet betrekt bij het beantwoorden van de vraag over het veranderen van gedragspatronen. Kernbegrippen: praktische identiteit, authenticiteit, zelfvervreemding Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/17 ## Vraag 18 – Puett, zelfregulatie en impliciete oordelen (2 punten) Wanneer je merkt dat je vastzit in een vervelend patroon, zoals bijvoorbeeld in tekst 7 met je moeder, kun je volgens Puett het best dit patroon doorbreken. De opvatting van Puett sluit aan bij de theorie over zelfregulatie. Deze theorie over zelfregulatie probeert het probleem van impliciete oordelen op te lossen. Leg het probleem van impliciete oordelen uit. Leg vervolgens uit dat Puetts opvatting over het doorbreken van gedragspatronen aansluit bij de theorie over zelfregulatie. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van het probleem van impliciete oordelen en hoe Puetts opvatting over het doorbreken van gedragspatronen aansluit bij de theorie over zelfregulatie. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'impliciete oordelen', 'zelfregulatie', 'eerste-persoonsperspectief' en 'derde-persoonsperspectief' kennen, evenals de opvatting van Puett over het doorbreken van gedragspatronen zoals beschreven in tekst 7. Wat moet je kunnen: Je moet het probleem van impliciete oordelen kunnen uitleggen en vervolgens Puetts opvatting over het doorbreken van gedragspatronen kunnen koppelen aan de theorie over zelfregulatie, waarbij je de perspectieven (eerste- en derde-persoonsperspectief) correct toepast. Waar op letten: Let erop dat je zowel het probleem van impliciete oordelen als de aansluiting van Puetts opvatting bij zelfregulatie volledig en correct uitlegt, waarbij je specifiek ingaat op de rol van onbewuste oordelen en de actieve rol vanuit verschillende perspectieven bij zelfregulatie, zoals beschreven in het CV. Kernbegrippen: impliciete oordelen, zelfregulatie, eerste-persoonsperspectief, derde-persoonsperspectief, Puett Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/18 ## Vraag 19 – Confucius en Aristoteles: Medemenselijkheid en Deugdethiek (2 punten) Volgens Puett kunnen we leren om medemenselijk te zijn. Puett legt dit uit met de filosofie van Confucius: tekst 8 Volgens Confucius kunnen we alleen een ethisch persoon worden door medemenselijkheid te koesteren en in praktijk te brengen. Wat Confucius betreft, zet een praktische situatie als een vriendin in nood ons ertoe aan na te denken over ethisch gedrag. Volgens Confucius is er maar één ding dat je kunt doen: probeer de omstandigheden aan te voelen, zodat je kunt inschatten waar de problemen precies liggen. Elke situatie is uniek en verandert ieder moment. naar: M. Puett, De weg, 2016 De ethiek van Confucius heeft overeenkomsten met de deugdethiek van Aristoteles. 2p 19 Geef met tekst 8 een overeenkomst tussen de ethiek van Confucius en die van Aristoteles en leg deze overeenkomst uit. Leg vervolgens met deze overeenkomst uit op welke manier je een vriendin in nood kunt helpen volgens de deugdethiek van Aristoteles. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een overeenkomst tussen de ethiek van Confucius en de deugdethiek van Aristoteles uit te leggen, en vervolgens toe te passen op een concrete situatie. Wat moet je kennen: Je moet de ethiek van Confucius zoals beschreven in tekst 8 kennen, en de deugdethiek van Aristoteles, specifiek het concept van 'het juiste midden' en 'handelen afgestemd op de omstandigheden'. Wat moet je kunnen: Je moet de overeenkomst tussen de ethiek van Confucius en de deugdethiek van Aristoteles kunnen uitleggen op basis van 'handelen afgestemd op de omstandigheden' en vervolgens dit concept kunnen toepassen op de situatie van een vriendin in nood door het 'juiste midden' te vinden. Waar op letten: Let erop dat je zowel de overeenkomst tussen Confucius en Aristoteles uitlegt (handelen afgestemd op de omstandigheden) als deze overeenkomst concreet toepast op de vriendin in nood, waarbij je het 'juiste midden' benoemt en uitlegt hoe dit afhankelijk is van de omstandigheden. Kernbegrippen: ethiek van Confucius, deugdethiek van Aristoteles, handelen afgestemd op de omstandigheden, juiste midden Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/19 ## Vraag 20 – Morans kritiek op zelfkennis en tekst 9 (2 punten) Anne vindt dat ze zichzelf goed kent. Er zijn verschillende theorieën over zelfkennis. Moran heeft kritiek op de interpretatietheorie als het om zelfkennis gaat. Geef Morans kritiek op de interpretatietheorie weer. Leg vervolgens uit dat deze kritiek te herkennen is in tekst 9. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om Morans kritiek op de interpretatietheorie over zelfkennis weer te geven en deze kritiek te herkennen in tekst 9. Wat moet je kennen: Je moet de interpretatietheorie, Morans kritiek hierop, en de begrippen derde-persoonsperspectief, eerste-persoonsperspectief en eerste-persoonsautoriteit kennen. Wat moet je kunnen: Je moet Morans kritiek op de interpretatietheorie kunnen uitleggen en vervolgens deze kritiek kunnen toepassen op en herkennen in de context van tekst 9, specifiek door de handelingen van Anne te analyseren. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen Morans theorie uitlegt, maar deze ook concreet koppelt aan tekst 9 door de begrippen eerste- en derde-persoonsperspectief te gebruiken, om te voorkomen dat je alleen tekst 9 parafraseert. Kernbegrippen: interpretatietheorie, derde-persoonsperspectief, eerste-persoonsperspectief, eerste-persoonsautoriteit Veelgemaakte fouten: - Alleen de theorie van Moran uitleggen zonder deze toe te passen op tekst 9. - Alleen tekst 9 parafraseren zonder de link te leggen met de begrippen uit Morans kritiek (eerste- vs. derde-persoonsperspectief). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/20 ## Vraag 21 – Wittgenstein: Solipsisme, Kever in het Doosje en het Dagboek (2 punten) Anne houdt de inhoud van haar dagboek geheim voor de andere bewoners. Ze is ervan overtuigd dat die haar niet begrijpen. Volgens Wittgenstein leidt het idee dat zelfkennis een privé-aangelegenheid is tot solipsisme. Leg deze opvatting van Wittgenstein uit met het voorbeeld van de kever in het doosje. Leg vervolgens uit dat ook het schrijven van een geheim dagboek volgens Wittgenstein een sociale aangelegenheid is. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Wittgensteins opvatting over solipsisme met het voorbeeld van de kever in het doosje, en vervolgens hoe het schrijven van een geheim dagboek ook een sociale aangelegenheid is volgens Wittgenstein. Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Wittgenstein over solipsisme en de introspectietheorie kennen, evenals het voorbeeld van de kever in het doosje en zijn idee over de sociale aard van begrippen en taal. Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Wittgenstein over solipsisme kunnen uitleggen met het voorbeeld van de kever in het doosje en vervolgens kunnen uitleggen dat het schrijven van een geheim dagboek een sociale aangelegenheid is, door Wittgensteins idee over de sociale context van begrippen toe te passen. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk de link legt tussen de introspectietheorie en solipsisme via het kever-in-het-doosje-voorbeeld, en dat je voor het dagboek de sociale context van begrippen als argument gebruikt, zoals beschreven in het CV-antwoord. Kernbegrippen: solipsisme, introspectietheorie, kever in het doosje, sociale context van begrippen Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/21 ## Vraag 22 – Dennett: Zelf en Fictie (1 punt) De aantekeningen in het dagboek van Anne zijn gericht aan ‘Kitty’. Anne verlangt zo sterk naar iemand die naar haar wil luisteren dat ze de persoon van Kitty heeft verzonnen. Volgens Dennett is het zelf een fictief object. Leg uit dat volgens Dennett zowel Annes zelf als Kitty een fictief object zijn. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom volgens Dennett zowel Annes zelf als Kitty fictieve objecten zijn, gebaseerd op het concept van het zelf als narratief zwaartepunt. Wat moet je kennen: Je moet het concept van Dennetts visie op het zelf als een 'narratief zwaartepunt' kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet Dennetts theorie over het zelf als narratief zwaartepunt kunnen toepassen op zowel Annes zelf als het fictieve personage Kitty, om uit te leggen waarom beide als fictief worden beschouwd. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk maakt dat zowel Annes zelf als Kitty 'alleen bestaat als narratief zwaartepunt in de verhalen waarmee ze haar gedrag wil begrijpen', en niet als iets tastbaars of 'echts', zoals het CV-antwoord aangeeft. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/22 ## Vraag 23 – Lichaam en Zelf bij Merleau-Ponty (2 punten) Volgens fenomenologen als Merleau-Ponty speelt het lichaam bij alles wat we doen een belangrijke rol. Leg met Annes vergelijking van zichzelf met een vogel in een kooi uit: − wat het onderscheid is tussen het objectieve lichaam en het geleefde lichaam, − dat volgens Merleau-Ponty het lichaam ankerpunt van het narratieve zelf is. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van het onderscheid tussen het objectieve en geleefde lichaam, en de rol van het lichaam als ankerpunt van het narratieve zelf, aan de hand van Annes vergelijking. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'objectieve lichaam', 'geleefde lichaam', 'ankerpunt' en 'narratieve zelf' kennen, zoals deze door fenomenologen als Merleau-Ponty worden gebruikt. Wat moet je kunnen: Je moet het onderscheid tussen het objectieve lichaam en het geleefde lichaam kunnen uitleggen en de rol van het lichaam als ankerpunt van het narratieve zelf kunnen toepassen op Annes vergelijking met een vogel in een kooi. Waar op letten: Let erop dat je beide onderdelen van de vraag (onderscheid objectief/geleefd lichaam én lichaam als ankerpunt van het narratieve zelf) concreet uitlegt met Annes vergelijking, zoals gevraagd in het CV-antwoord. Kernbegrippen: objectieve lichaam, geleefde lichaam, ankerpunt, narratieve zelf Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/23 ## Vraag 24 – Kants zelf en Annes ervaring (1 punt) Het verblijf in het Achterhuis laat zijn sporen na. Na twee jaar ondergedoken te zijn, zegt Anne dat ze wordt bepaald door wisselende stemmingen. Ze noemt zichzelf een ‘bundeltje tegenspraak’, een gespleten ziel. Het lijkt alsof ze niet bestaat. Kant zou vinden dat Anne wel degelijk een zelf heeft. Leg uit in welk opzicht Anne volgens Kant wel een zelf heeft. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe Anne volgens Kant wel een zelf heeft, ondanks haar gevoelens van gespletenheid. Wat moet je kennen: Je moet het concept van 'het zelf als mogelijkheidsvoorwaarde van ervaring' van Kant kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet Kants theorie over het zelf kunnen toepassen op de situatie van Anne, specifiek haar ervaring van zichzelf als een 'bundeltje tegenspraak', om uit te leggen waarom zij volgens Kant wel een zelf heeft. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg specifiek koppelt aan het idee dat het zelf een 'mogelijkheidsvoorwaarde van ervaring' is en dat Annes ervaringen (zoals haar 'wisselende stemmingen' en 'bundeltje tegenspraak') juist bewijs zijn van dit zelf, zoals in het CV-antwoord staat. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/24 ## Vraag 25 – Sartre en Annes 'gegeven natuur' (1 punt) Anne is de jongste in het Achterhuis. Ze moet altijd gehoorzamen en tegen iedereen vriendelijk zijn. Dat ligt echter niet in haar aard. Anne bijt liever van zich af. Al snel vinden de oudere bewoners haar daarom brutaal. Deze kritiek laat haar niet onverschillig. Ze wil graag veranderen. "Maar dat lukt niet," schrijft ze, want "mijn natuur is me gegeven." Sartre zou het niet eens zijn met die bewering van Anne. Leg uit dat Anne volgens Sartre te kwader trouw is als zij beweert dat ze niet kan veranderen wegens haar 'gegeven natuur'. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom Anne volgens Sartre te kwader trouw is wanneer zij stelt dat haar 'gegeven natuur' haar verhindert te veranderen. Wat moet je kennen: Je moet het concept 'te kwader trouw' van Sartre kennen en de relatie daarvan tot 'fundamentele vrijheid om te kiezen' en 'authentiek' handelen, zoals beschreven in het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet de filosofie van Sartre over 'te kwader trouw' kunnen toepassen op de bewering van Anne over haar 'gegeven natuur' en uitleggen waarom dit haar fundamentele vrijheid ontkent. Waar op letten: Let erop dat je specifiek uitlegt dat Anne's bewering over haar 'gegeven natuur' een ontkenning is van haar fundamentele vrijheid om te kiezen, wat volgens Sartre neerkomt op 'te kwader trouw' handelen. Kernbegrippen: te kwader trouw, fundamentele vrijheid om te kiezen, authentiek Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/25 ## Vraag 26 – Taylor's sterke evaluatie bij hulp aan onderduikers (1 punt) De bewoners van het Achterhuis zijn volledig afhankelijk van mensen die hen willen helpen. Anne beseft hoe gevaarlijk het is wat deze helpers doen. De beslissing om, met gevaar voor eigen leven, anderen te helpen zal moeilijk zijn geweest. Taylor maakt een een onderscheid tussen zwakke en sterke evaluatie. Leg uit dat de beslissing om onderduikers te helpen het gevolg is van wat Taylor een 'sterke evaluatie' noemt. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe de beslissing om onderduikers te helpen past bij Taylors concept van 'sterke evaluatie'. Wat moet je kennen: Je moet het kernconcept 'sterke evaluatie' van Taylor kennen en kunnen toepassen op een concrete situatie. Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen dat de beslissing om onderduikers te helpen het gevolg is van een sterke evaluatie, door te beargumenteren dat het hier gaat om de vraag 'wie hij wil zijn', zoals beschreven in het CV-antwoord. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg van 'sterke evaluatie' specifiek koppelt aan de diepere vraag naar identiteit en waarden ('wie hij wil zijn'), en niet aan een oppervlakkige voorkeur, om puntverlies te voorkomen. Kernbegrippen: sterke evaluatie Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/26 ## Vraag 27 – Vrijheid van Anne Frank (2 punten) De helpers van Anne voorzien haar regelmatig van schrijfmateriaal, omdat Anne in haar dagboek wil schrijven. Ze droomt ervan om na de oorlog haar dagboek uit te geven. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen positieve en negatieve vrijheid. Leg uit dat de negatieve vrijheid van Anne door de bezetter wordt afgenomen. Leg vervolgens uit dat de helpers de positieve vrijheid van Anne vergroten. Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van hoe de negatieve vrijheid van Anne Frank wordt afgenomen en hoe haar positieve vrijheid wordt vergroot, aan de hand van het gegeven scenario. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'positieve vrijheid' en 'negatieve vrijheid' kennen en kunnen toepassen op een concrete situatie, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'negatieve vrijheid' en 'positieve vrijheid' kunnen uitleggen en toepassen op de situatie van Anne Frank, door te beschrijven hoe de bezetter haar negatieve vrijheid afneemt en hoe de helpers haar positieve vrijheid vergroten. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen de rol van de bezetter bij het afnemen van negatieve vrijheid (bedreiging van leven/vrijheid) en de rol van de helpers bij het vergroten van positieve vrijheid (mogelijkheid tot zelfbepaling/schrijven door schrijfmateriaal). Het CV benadrukt dat je voor elk type vrijheid een aparte uitleg moet geven. Kernbegrippen: positieve vrijheid, negatieve vrijheid Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-2/vraag/27 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2021 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00 - 12.00 uur filosofie Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-0311-a-21-2-o ### Pagina 2 Opgave 1 Zonder grenzen Wat zou er met je hersenen veel meer informatie kunnen verwerken dan gebruikelijk? In de film Limitless wordt deze vraag onderzocht. tekst 1 [FIGUUR: Filmposter van Limitless met acteur Bradley Cooper, met tekst "LIMITLESS" en financiële grafieken] naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik-2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15 Om vast te stellen of Eddy na het slikken van de drug NZT dezelfde persoon is gebleven, maakt het uit of je kijkt naar numerieke identiteit of naar kwalitatieve identiteit. 1p 1 Leg uit of Eddy als zakenman kwalitatief identiek is aan Eddy als schrijver. 1p 2 Leg met het voorbeeld van Eddy uit wat numerieke identiteit inhoudt. Eddy’s succes groeit met de dag sinds hij NZT gebruikt. Hij gaat op Wall Street werken en wordt door belangrijke zakenmensen gevraagd om financieel advies te geven. Hierdoor verandert Eddy’s zelfbeeld. Toen hij nog een ploeterende schrijver was, keken mensen op hem neer. Nu wordt hij door veel mensen uitgenodigd op feesten. Volgens Axel Honneth zijn er drie vormen van erkenning nodig om als individu autonoom te zijn. 1p 3 Leg uit welke vorm van erkenning uit Honneths theorie is te herkennen in Eddy’s veranderde zelfbeeld. De overheid heeft volgens Honneth de plicht om de autonomie van burgers te waarborgen. Volgens sommigen schuilt er in Honneths theorie van relationele autonomie juist een gevaar in deze plicht van de overheid. 1p 4 Geef een gevaar van Honneths theorie van relationele autonomie weer. HA-0311-a-o 2 / 12 lees verder ### Pagina 3 De pil met NZT die Eddy slikt, vergroot onder andere zijn geheugen. Hij kan zich plotseling gebeurtenissen van jaren geleden herinneren, die hij al lang vergeten was. Met zijn nieuwe herinneringen kan hij situaties gemakkelijk naar zijn hand zetten. Aan de andere kant zou hij zich ook vervelende dingen kunnen herinneren, bijvoorbeeld dat hij ooit klasgenoten heeft gepest. John Locke maakt in zijn opvatting over identiteit een onderscheid tussen mens en persoon. 2p 5 Leg uit dat volgens Locke: – Eddy’s identiteit als mens niet zou veranderen wanneer hij NZT slikt, – maar zijn identiteit als persoon wel. Thomas Reid geeft vier bezwaren tegen Lockes opvatting over persoonlijke identiteit. Zo is Lockes idee van persoonlijke identiteit volgens Reid nog geen bewijs voor het bestaan van persoonlijke identiteit. 2p 6 Geef nog twee van Reids bezwaren tegen Lockes opvatting over persoonlijke identiteit weer. NZT blijkt bijwerkingen te hebben, zoals hoofdpijn en black-outs. Op een gegeven moment is Eddy 18 uur ‘kwijt’. Hij weet niet wat hij in die uren heeft gedaan of waar hij is geweest. Precies in die periode wordt een vrouw vermoord, van wie Eddy zich vagelijk herinnert dat hij haar heeft ontmoet. Eddy wordt door een getuige herkend als mogelijke dader. Eddy kan van zichzelf niet geloven dat hij de vrouw heeft vermoord, maar omdat hij geen herinneringen meer heeft aan de periode waarin hij haar ontmoette, weet hij ook niet zeker of hij onschuldig is. Stel dat Eddy de vrouw heeft vermoord en dit zelf niet meer weet. De opvatting over persoonlijke identiteit van Paul Ricoeur heeft praktische gevolgen voor het toeschrijven van verantwoordelijkheid in een situatie zoals die van Eddy. 2p 7 Geef Ricoeurs opvatting over persoonlijke identiteit weer. Beargumenteer met deze opvatting van Ricoeur of Eddy volgens jou verantwoordelijk kan worden gehouden voor de moord op de vrouw. Later in de film wordt Eddy belaagd door een crimineel die achter zijn NZT-pillen aanzit. Ook Eddy’s vriendin Lindy moet ontsnappen aan deze crimineel. Dit lukt haar door zelf een NZT-pil te slikken. Daardoor kan ze fysiek en tactisch meer dan ze van zichzelf wist. Lindy is na deze ervaring niet enthousiast over de pil. Zij zegt: “Ik was mezelf niet door de pil, ik deed dingen die ik anders nooit zou doen.” Eddy is het hier niet mee eens. Hij zegt: “Ik ben helemaal mezelf, door de pil weet ik precies wat ik wil en wat ik moet doen.” Of je wel of niet jezelf bent, hangt af van je definitie van ‘authenticiteit’. 2p 8 Geef twee verschillende definities van ‘authenticiteit’. Kies een van deze definities en beargumenteer of deze aansluit bij de opvatting van Lindy of bij de opvatting van Eddy. HA-0311-a-o 3 / 12 lees verder ►►► ### Pagina 4 9 (9p) NZT is op te vatten als een prestatiebevorderend middel: het vergroot immers je hersencapaciteit. Geef een reden waarom bij NZT het onderscheid tussen genezen en verbeteren problematisch is. Tijdens een lezing over vragen die de film Limitless oproept, verwezen twee filosofen naar de relatie tussen technieken voor mensverbetering en opvattingen over de menselijke natuur: tekst 2 Technieken voor mensverbetering gaan over middelen om mensen te verbeteren ten opzichte van wat ze van de natuur hebben meegekregen aan mentale of fysieke capaciteiten. Die vraag wordt in de film indringend aan de orde gesteld, want de hoofdpersoon gaat bijna ten onder aan zijn NZT-verslaving én aan de hebzucht van zijn omgeving. Waarom zouden we eigenlijk méér willen kunnen dan we van de natuur hebben meegekregen en zal de natuur ons niet ‘straffen’ als we daar een poging toe doen? naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik- 2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15 10 (2p) Allen Buchanan geeft vier verschillende voorbeelden waarin verwijzingen naar de menselijke natuur gebruikt worden om mensverbeterings- technieken[FIGUUR: tabel] te beoordelen. Hieruit trekt Buchanan een conclusie. Leg deze conclusie van Buchanan uit. Beargumenteer vervolgens met tekst 2 of jij, als het gaat over de wenselijkheid van NZT, het met Buchanan eens ben. HA-0311-a-o 4/12 lees verder ► ► ► ### Pagina 5 In de lezing werd tot slot de vraag gesteld of een mensverbeteringstechniek als NZT een betere wereld oplevert: tekst 3 Een andere vraag: is de fascinatie met technieken voor mensverbetering niet een symptoom van de harde economische competitie in kapitalistische samenlevingen? Zou onze samenleving erop vooruitgaan als individuen nóg beter in staat zouden worden om de competitie met anderen aan te gaan? Dat economische speelt ook in de film een rol, want het lijkt geen toeval dat het succes van de hoofdpersoon tot uiting komt in groot geld, roem en vrouwelijke aandacht en niet in sociaal succes, artistieke prestaties of idealistische activiteiten. naar: https://www.ru.nl/radboudreflects/terugblik/terugblik-2015/terugblik- 2015/woe-27-05-15/virtuele-map/verslag-woe-27-05-15 Stel dat NZT helemaal geen vervelende bijwerkingen zou hebben en dat iedereen het middel zou kunnen gebruiken. Dan zou je de samenleving een 'hedonistische utopie' kunnen noemen. 2p 11 Geef weer wat 'een hedonistische utopie' is. Beargumenteer vervolgens met tekst 3 of jij een voor- of tegenstander van een hedonistische utopie met NZT zou zijn. HA-0311-a-o 5 / 12 lees verder ### Pagina 6 Opgave 2 De weg [FIGUUR: Een cirkel met een schaduw erin, met twee silhouetten van vogels die erdoorheen vliegen. Daaronder de tekst "DE WEG" in grote letters, met daaronder in kleinere letters "WAT CHINESE FILOSOFEN ONS OVER HET GOEDE LEVEN LEREN"] Michael Puett is een populaire Amerikaanse professor Chinese filosofie. Hij kijkt vanuit de oude Chinese filosofie naar de mens- en wereldbeelden van de westerlingen van nu. Volgens hem denken veel westerlingen tegenwoordig dat je diep in jezelf moet kijken om te weten wie je bent en om een goed leven te kunnen leiden: tekst 4 We denken dat we er goed aan doen om naar binnen te kijken, onszelf te vinden en te bepalen welke vorm ons leven moet aannemen. We bepalen welke carrière het meest overeenkomt met onze persoonlijkheid en onze natuurlijke neigingen. En als we dit alles gevonden hebben – ons ware zelf, de carrière die voor ons is weggelegd, en onze zielsverwant – gaan we ervan uit dat we een tevreden leven zullen leiden. We weten dan immers wie we zijn, kunnen ons ware zelf koesteren en alle geluk, voorspoed en persoonlijke bevrediging beleven die ons voor ogen stond. naar: M. Puett, De weg, 2016 2p 12 Leg uit welke twee aspecten van zelfkennis uit de introspectietheorie te herkennen zijn in tekst 4. Volgens Puett moeten we juist ophouden met naar binnen te kijken om daar onszelf te zoeken. Wie naar een onveranderlijk bestaand zelf op zoek is, zal teleurgesteld raken als dat zelf niet blijkt te bestaan. In de westerse filosofie kan de opvatting dat er geen onveranderlijk zelf bestaat, worden toegeschreven aan bijvoorbeeld David Hume. Volgens Hume hebben we geen waarneming van een zelf en is het idee van een onveranderlijk, ononderbroken bestaan van het zelf een product van de verbeelding. 1p 13 Leg met de rol van de verbeelding uit hoe het idee van een onveranderlijk, ononderbroken bestaan van het zelf volgens Hume tot stand komt. In onze huidige westerse opvatting is het belangrijk om een autonoom individu te zijn. Maar volgens Puett is dat helemaal niet zo belangrijk. De westerse opvatting over autonomie is gebaseerd op het klassiek- liberalisme dat ervan uitgaat dat mensen – als de overheid hen vrij laat – zelf het beste weten wat ze willen en naar hun keuzes kunnen handelen. HA-0311-a-o 6 / 12 lees verder ### Pagina 7 Op deze opvatting is kritiek te geven vanuit het nudgenpaternalisme én vanuit het verschijnsel van aangepaste voorkeuren. 2p 14 Beargumenteer of jij het eens bent met de klassiek-liberale opvatting van autonomie met: – het nudgenpaternalisme en – het verschijnsel van aangepaste voorkeuren. Een andere volgens Puett typisch westerse, opvatting is dat je authentiek moet zijn: tekst 5 Het is nu heel gewoon om te denken dat elk van ons een uniek individu moet zijn dat zichzelf goed kent. We vinden dat we authentiek moeten zijn, trouw aan een waarheid die we nu meestal niet meer bij een hogere macht vinden maar in onszelf. We streven ernaar het zelf te verwezenlijken waarvoor we in de wieg zijn gelegd. bron: M. Puett, De weg, 2016 Dit moderne ideaal van authenticiteit is volgens Charles Taylor een moreel ideaal dat is beïnvloed door de opvattingen van authenticiteit van Rousseau en Herder. 2p 15 Geef weer dat deze invloed van Rousseau te herkennen is in tekst 5. Geef weer dat de invloed van Herder te herkennen is in tekst 5. Puett is het niet eens met dit ideaal van authenticiteit. Hij haalt de opvatting over het ware zelf van de oude Chinese filosoof Xun Zi aan: tekst 6 Er wordt vaak gezegd dat zelfacceptatie de sleutel tot persoonlijke groei is: hou van jezelf. Maar een van de Chinese filosofen, Xun Zi, vond niet dat we onszelf moeten accepteren zoals we zijn. Ja, vrijwel iedereen zou toestemmen om een kind uit een put te redden, maar volgens Xun Zi is de menselijke natuur slecht. Al het goede ervan is aangeleerd. De mens komt ter wereld met aangeboren gevoelens van haat en aversie. Daarom zullen mensen ook onherroepelijk tot strijd en conflicten vervallen als ze gewoon maar hun natuur en hun neigingen volgen. naar: M. Puett, De weg, 2016 HA-0311-a-o 7 / 12 lees verder ►►► ### Pagina 8 Deze opvatting van Xun Zi heeft veel weg van de opvatting van de westerse filosoof Thomas Hobbes. Volgens Jean-Jacques Rousseau maakt Hobbes echter een denkfout. 1p 16 Leg met tekst 6 uit dat Xun Zi dezelfde denkfout maakt. Volgens Puett hebben we niet zoiets als een waar zelf. Als we proberen te ontdekken wie we zijn, ontdekken we volgens hem vooral gedragspatronen die we van jongs af aan hebben aangeleerd. Al in onze kindertijd begint het opplakken van etiketten: hij is een studiebol, zij is een driftkop... Deze etiketten zijn niet onschuldig, omdat we ons er volgens Puett ook naar gaan gedragen. Ze zadelen ons op met een zeer beperkte opvatting van wie we ‘echt’ zijn. tekst 7 Stel dat je een langlopend conflict hebt met je moeder. Ze keurt je levenskeuzen af. Jullie zitten vast in jullie rol: zij is de zeurende moeder en jij bent het opstandige kind. De oplossing ligt in het besef dat je vastzit in een bepaalde gewoonte, en dat je die kunt veranderen door haar om hulp te vragen. Door dat te doen, help je haar een andere rol aan te nemen: die van een zorgzame moeder die wil klaarstaan voor haar kind. Misschien is je eerste reactie: “Maar dat is nep. Dat klopt helemaal niet met wat ik erbij voel, met wie ik echt ben.” Maar elk van ons speelt talloze, vaak tegenstrijdige rollen, en er bestaat geen enkele regel die ons kan vertellen hoe we daarmee om moeten gaan. naar: M. Puett, De weg, 2016 Volgens Puett zouden we onze gedragspatronen actief moeten proberen te veranderen. Christine Korsgaard en Nomy Arpaly hebben filosofische theorieën over authenticiteit. Korsgaard brengt authenticiteit in verband met het hebben van een praktische identiteit en Arpaly met zelfvervreemding. 4p 17 Geef de opvatting weer: — van Korsgaard over wat een praktische identiteit is en van Arpaly over authenticiteit en zelfvervreemding. Beargumenteer vervolgens met deze twee opvattingen of volgens jou het veranderen van je gedragspatronen zoals in tekst 7 een goede manier is om jezelf te ontwikkelen. HA-0311-a-o 8/12 lees verder ### Pagina 9 Wanneer je merkt dat je vastzit in een vervelend patroon, zoals bijvoorbeeld in tekst 7 met je moeder, kun je volgens Puett het best dit patroon doorbreken. De opvatting van Puett sluit aan bij de theorie over zelfregulatie. Deze theorie over zelfregulatie probeert het probleem van impliciete oordelen op te lossen. 2p 18 Leg het probleem van impliciete oordelen uit. Leg vervolgens uit dat Puetts opvatting over het doorbreken van gedragspatronen aansluit bij de theorie over zelfregulatie. Volgens Puett kunnen we leren om medemenselijk te zijn. Puett legt dit uit met de filosofie van Confucius: tekst 8 [FIGUUR: Een grijs kader met tekst over Confucius en de ethiek.] Volgens Confucius kunnen we alleen een ethisch persoon worden door medemenselijkheid te koesteren en in praktijk te brengen. Wat Confucius betreft, zet een praktische situatie als een vriendin in nood ons ertoe aan na te denken over ethisch gedrag. Volgens Confucius is er maar één ding dat je kunt doen: probeer de omstandigheden aan te voelen, zodat je kunt inschatten waar de problemen precies liggen. Elke situatie is uniek en verandert ieder moment. naar: M. Puett, De weg, 2016 De ethiek van Confucius heeft overeenkomsten met de deugdethiek van Aristoteles. 2p 19 Geef met tekst 8 een overeenkomst tussen de ethiek van Confucius en die van Aristoteles en leg deze overeenkomst uit. Leg vervolgens met deze overeenkomst uit op welke manier je een vriendin in nood kunt helpen volgens de deugdethiek van Aristoteles. HA-0311-a-o 9 / 12 lees verder ► ► ► ### Pagina 10 Opgave 3 Een bundeltje tegenspraak [FIGUUR: Een geopend dagboek met een foto op een van de pagina's.] Tijdens de Tweede Wereldoorlog moest de Joodse Anne Frank onderduiken omdat de Duitsers Nederland hadden bezet. Met haar ouders, zus én vier andere mensen zat zij verborgen in het Achterhuis. Dit was een klein appartement in een oud kantoorpand, verstopt achter een boekenkast. Hier schreef Anne een dagboek dat na de oorlog wereldberoemd werd. In haar dagboek besteedt zij veel aandacht aan de vraag wie ze is: tekst 9 Ik heb een sterk uitkomende karaktertrek die iedereen die me langer kent moet opvallen, en wel m'n zelfkennis. Ik kan me bij al m'n handelingen bekijken, alsof ik een vreemde was. Bij elk woord dat ik uitspreek, weet ik dadelijk als het uitgesproken is: “Dit had anders gemoeten.” of “Dat is goed zoals het is.” bron: Dagboek van Anne Frank, 15 juli 1944 2p 20 Anne vindt dat ze zichzelf goed kent. Er zijn verschillende theorieën over zelfkennis. Moran heeft kritiek op de interpretatietheorie als het om zelfkennis gaat. Geef Morans kritiek op de interpretatietheorie weer. Leg vervolgens uit dat deze kritiek te herkennen is in tekst 9. 2p 21 Anne houdt de inhoud van haar dagboek geheim voor de andere bewoners. Ze is ervan overtuigd dat die haar niet begrijpen. Volgens Wittgenstein leidt het idee dat zelfkennis een privé- aangelegenheid is tot solipsisme. Leg deze opvatting van Wittgenstein uit met het voorbeeld van de kever in het doosje. Leg vervolgens uit dat ook het schrijven van een geheim dagboek volgens Wittgenstein een sociale aangelegenheid is. HA-0311-a-o 10 / 12 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 De aantekeningen in het dagboek van Anne zijn gericht aan ‘Kitty’. Anne verlangt zo sterk naar iemand die naar haar wil luisteren dat ze de persoon van Kitty heeft verzonnen. Volgens Dennett is het zelf een fictief object. 1p 22 Leg uit dat volgens Dennett zowel Annes zelf als Kitty een fictief object zijn. Het Achterhuis is klein. De bewoners zitten opgesloten, ergeren zich snel aan elkaar en kibbelen voortdurend. Anne vergelijkt haar bestaan in het Achterhuis met dat van een vogel, die tegen de spijlen van zijn nauwe kooi aanvliegt. Haar verlangen om vrij te zijn, is zo sterk dat dit haar gedachten beheerst. Volgens fenomenologen als Merleau-Ponty speelt het lichaam bij alles wat we doen een belangrijke rol. 2p 23 Leg met Annes vergelijking van zichzelf met een vogel in een kooi uit: — wat het onderscheid is tussen het objectieve lichaam en het geleefde lichaam, — dat volgens Merleau-Ponty het lichaam ankerpunt van het narratieve zelf is. Het verblijf in het Achterhuis laat zijn sporen na. Na twee jaar ondergedoken te zijn, zegt Anne dat ze wordt bepaald door wisselende stemmingen. Ze noemt zichzelf een ‘bundeltje tegenspraak’, een gespleten ziel. Het lijkt alsof ze niet bestaat. Kant zou vinden dat Anne wel degelijk een zelf heeft. 1p 24 Leg uit in welk opzicht Anne volgens Kant wel een zelf heeft. Anne is de jongste in het Achterhuis. Ze moet altijd gehoorzamen en tegen iedereen vriendelijk zijn. Dat ligt echter niet in haar aard. Anne bijt liever van zich af. Al snel vinden de oudere bewoners haar daarom brutaal. Deze kritiek laat haar niet onverschillig. Ze wil graag veranderen. “Maar dat lukt niet,” schrijft ze, want “mijn natuur is me gegeven.” Sartre zou het niet eens zijn met die bewering van Anne. 1p 25 Leg uit dat Anne volgens Sartre te kwader trouw is als zij beweert dat ze niet kan veranderen wegens haar ‘gegeven natuur’. De bewoners van het Achterhuis zijn volledig afhankelijk van mensen die hen willen helpen. Anne beseft hoe gevaarlijk het is wat deze helpers doen. De beslissing om, met gevaar voor eigen leven, anderen te helpen zal moeilijk zijn geweest. Taylor maakt een onderscheid tussen zwakke en sterke evaluatie. 1p 26 Leg uit dat de beslissing om onderduikers te helpen het gevolg is van wat Taylor een ‘sterke evaluatie’ noemt. Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina. HA-0311-a-o 11/12 lees verder ### Pagina 12 De helpers van Anne voorzien haar regelmatig van schijfmateriaal, omdat Anne in haar dagboek wil schrijven. Ze droomt ervan om na de oorlog haar dagboek uit te geven. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen positieve en negatieve vrijheid. 2p 27 Leg uit dat de negatieve vrijheid van Anne door de bezetter wordt afgenomen. Leg vervolgens uit dat de helpers de positieve vrijheid van Anne vergroten. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. HA-0311-a-o 12/12 einde