# Eindexamen Filosofie HAVO 2021 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1

## Vraag 1 – Ricoeur: Idem- en Ipse-identiteit bij plannen (2 punten)

Misschien herken je de volgende situatie wel: je weet al lang dat de toetsweek eraan komt. Je hebt je stellig voorgenomen om deze keer echt op tijd te beginnen met leren, in tegenstelling tot de afgelopen jaren. Je maakt ruim op tijd een planning waarin je de werklast netjes verdeelt. En dan, ... dan gebeurt er niks. De dagen glijden voorbij. Je zou eigenlijk moeten leren, maar er is altijd wel iets anders te doen: je kamer opruimen, series kijken, sporten. Ineens realiseer je je dat de toetsen al over een paar dagen beginnen. Je begint als een gek te leren. Je haalt nachten door en je begint uitgeput aan je eerste toets.
Het kunnen plannen van je werk heeft te maken met persoonlijke identiteit. Ricoeur maakt bij persoonlijke identiteit een onderscheid tussen idem-identiteit en ipse-identiteit.
2p 1 Geef Ricoeurs onderscheid tussen idem-identiteit en ipse-identiteit weer. Leg vervolgens uit dat het kunnen plannen van je werk hoort bij ipse-identiteit.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het onderscheid tussen Ricoeurs idem-identiteit en ipse-identiteit weer te geven en uit te leggen waarom het kunnen plannen van werk bij ipse-identiteit hoort.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen idem-identiteit en ipse-identiteit van Ricoeur kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet het onderscheid tussen idem-identiteit en ipse-identiteit kunnen uitleggen en dit vervolgens kunnen toepassen op de situatie van het plannen van werk, zoals gevraagd in de vraagtekst en beschreven in het CV-antwoord.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de weergave van het onderscheid tussen idem-identiteit en ipse-identiteit als de uitleg over de relatie met het plannen van werk correct en volledig weergeeft om beide punten te behalen, zoals gespecificeerd in het CV-antwoord.

Kernbegrippen: idem-identiteit, ipse-identiteit

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/1

## Vraag 2 – Zelfregulatie: Eerste- en Derdepersoonsperspectief (2 punten)

Sommige mensen hebben moeite zich aan hun planning te houden. Plannen heeft ook te maken met zelfregulatie. Bij zelfregulatie wordt een onderscheid gemaakt tussen een eerstepersoonsperspectief en een derdepersoonsperspectief.
2p 2 Leg uit dat bij zelfregulatie zowel een eerstepersoonsperspectief als een derdepersoonsperspectief nodig is.
Leg met dit onderscheid vervolgens uit dat iemand die zich telkens niet aan zijn planning houdt, zichzelf niet reguleert.

Wat kun je verwachten: De vraag vereist een uitleg van de noodzaak van zowel een eerstepersoonsperspectief als een derdepersoonsperspectief bij zelfregulatie, en hoe het niet naleven van een planning duidt op een gebrek aan zelfregulatie.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'zelfregulatie', 'eerstepersoonsperspectief' en 'derdepersoonsperspectief' kennen zoals deze in het Brein-record worden gedefinieerd in relatie tot zelfregulatie.

Wat moet je kunnen: Je moet het onderscheid tussen het eerstepersoonsperspectief en het derdepersoonsperspectief kunnen uitleggen in de context van zelfregulatie, en dit onderscheid vervolgens kunnen toepassen om te verklaren waarom iemand die zich niet aan zijn planning houdt, zichzelf niet reguleert.

Waar op letten: Let erop dat je beide perspectieven duidelijk onderscheidt en uitlegt hoe ze samenwerken bij zelfregulatie, en hoe het ontbreken van actie vanuit het eerstepersoonsperspectief, gebaseerd op kennis vanuit het derdepersoonsperspectief, leidt tot een gebrek aan zelfregulatie.

Kernbegrippen: zelfregulatie, eerstepersoonsperspectief, derdepersoonsperspectief

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/2

## Vraag 3 – Lockes onderscheid tussen persoon en mens (1 punt)

Uitstelgedrag heeft volgens Urban te maken met wie de baas is over wat je doet en daarmee ook met wie je bent.
Locke maakt in dit verband een onderscheid tussen persoon en mens.
1p 3 Leg Lockes onderscheid uit tussen persoon en mens.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van het onderscheid dat Locke maakt tussen een 'persoon' en een 'mens'.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van 'persoon' en 'mens' volgens Locke kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet het onderscheid tussen Lockes concepten van 'persoon' en 'mens' kunnen uitleggen, waarbij je de specifieke kenmerken van elk benoemt.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk de twee afzonderlijke definities geeft: 'mens' als levend lichaam/organisme en 'persoon' als een wezen met bewuste herinneringen aan zijn vroegere zelf, zoals aangegeven in het CV.

Kernbegrippen: persoon, mens

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/3

## Vraag 4 – Locke, Urban en verantwoordelijkheid voor uitstelgedrag (2 punten)

Urban stelt dat een uitsteller bestaat uit drie personages: de rationele beslisser, het uitstel-aapje en het paniekmonster.
Of je verantwoordelijk bent voor wat je doet, hangt samen met een opvatting van persoonlijke identiteit. Ook bij Locke hangen persoonlijke identiteit en verantwoordelijkheid samen.
2p 4 Leg uit of je volgens Locke verantwoordelijk bent voor uitstelgedrag.
Beargumenteer vervolgens of volgens jou het onderscheid van Urban tussen de drie personages betekent dat je niet verantwoordelijk bent voor uitstelgedrag.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Lockes visie op verantwoordelijkheid voor uitstelgedrag en een beargumenteerde mening over Urbans personages in relatie tot die verantwoordelijkheid.

Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Locke over persoonlijke identiteit en verantwoordelijkheid kennen, specifiek de rol van 'bewuste herinnering' en 'psychologische continuïteit'. Daarnaast moet je de drie personages van Urban (rationele beslisser, uitstel-aapje, paniekmonster) begrijpen zoals beschreven in de vraagtekst.

Wat moet je kunnen: Je moet Lockes theorie kunnen toepassen op het fenomeen uitstelgedrag en vervolgens Urbans onderscheid kunnen koppelen aan de vraag over verantwoordelijkheid, door hierover een beargumenteerd standpunt in te nemen.

Waar op letten: Let erop dat je bij Locke specifiek de 'bewuste herinnering' en 'psychologische continuïteit' benoemt als basis voor verantwoordelijkheid. Bij Urban moet je duidelijk beargumenteren of de personages wel of geen invloed hebben op de verantwoordelijkheid voor uitstelgedrag, waarbij beide standpunten (wel of niet verantwoordelijk) mogelijk zijn mits goed onderbouwd.

Kernbegrippen: persoonlijke identiteit, verantwoordelijkheid, bewuste herinnering, psychologische continuïteit, uitstelgedrag

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/4

## Vraag 5 – Zelf, Gevoel en Verstand bij Uitstelgedrag (1 punt)

Volgens Urban gaat uitstelgedrag bij veel mensen gepaard met gevoelens van schuld en schaamte. Tijdens het uitstellen doe je allerlei ontspannende activiteiten. Die geven echter geen echte voldoening, omdat ze op dat moment als onverdiend voelen. Urban noemt deze ontspannende activiteiten de ‘donkere speeltuin’.
Je zou dan ook de uitspraak kunnen doen: “In de donkere speeltuin was ik niet echt mezelf”.

1p 5 Beargumenteer met het begrippenpaar gevoel en verstand welk personage volgens jou het zelf is: de rationele beslisser, het uitstel-aapje of beide.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt je te beargumenteren welk personage (rationele beslisser, uitstel-aapje of beide) 'het zelf' is, gebruikmakend van het begrippenpaar gevoel en verstand.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'gevoel' en 'verstand' kennen en kunnen toepassen op de personages 'rationele beslisser' en 'uitstel-aapje' zoals beschreven in de vraagtekst.

Wat moet je kunnen: Je moet een argumentatie kunnen opbouwen waarin je een keuze maakt voor de rationele beslisser, het uitstel-aapje of beide als 'het zelf', en deze keuze onderbouwen met het begrippenpaar gevoel en verstand.

Waar op letten: Let erop dat je de begrippen 'gevoel' en 'verstand' expliciet en correct gebruikt in je argumentatie, ongeacht of je kiest voor de rationele beslisser, het uitstel-aapje of beide als 'het zelf'.

Kernbegrippen: gevoel, verstand

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/5

## Vraag 6 – Breinreductionisme en het 'zelf' (1 punt)

Voor sommigen roept het conflict tussen uitstel-aapje en rationele beslisser de vraag op wat het ‘zelf’ is.
Sommige breinreductionisten, zoals Dick Swaab, stellen dat er geen verschil is tussen ‘zelf’ en ‘brein’.
Leg uit dat het conflict tussen rationele beslisser en uitstel-aapje volgens het breinreductionisme geen probleem is voor het ‘zelf’.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom het conflict tussen de rationele beslisser en het uitstel-aapje geen probleem vormt voor het 'zelf' vanuit het perspectief van het breinreductionisme.

Wat moet je kennen: Je moet het concept 'breinreductionisme' en de opvatting van Dick Swaab over het 'zelf' kennen, zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet de kern van het breinreductionisme kunnen toepassen op het conflict tussen de rationele beslisser en het uitstel-aapje om uit te leggen waarom dit conflict geen probleem is voor het 'zelf'.

Waar op letten: Let erop dat je uitlegt dat zowel de rationele beslisser als het uitstel-aapje onderdeel zijn van het brein, en dat er volgens het breinreductionisme geen 'zelf' of geest los van de hersenen bestaat, zoals benadrukt in het CV-antwoord.

Kernbegrippen: breinreductionisme, zelf, brein, rationele beslisser, uitstel-aapje

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/6

## Vraag 7 – Kant en kritiek op breinreductionisme (1 punt)

Met Kants opvatting van het zelf kun je kritiek hebben op het breinreductionisme.
Leg uit dat volgens Kants opvatting de breinreductionisten een verkeerde opvatting van het zelf hebben.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom Kants opvatting van het zelf kritiek levert op het breinreductionisme.

Wat moet je kennen: Je moet Kants opvatting van het zelf kennen, specifiek dat het zelf een mogelijkheidsvoorwaarde voor waarneming is en niet zelf waarneembaar.

Wat moet je kunnen: Je moet Kants opvatting van het zelf kunnen toepassen om kritiek te leveren op de breinreductionistische opvatting van het zelf.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt dat het zelf volgens Kant niet waarneembaar is, maar juist de voorwaarde schept voor waarneming, in tegenstelling tot de breinreductionistische zoektocht naar een waarneembaar zelf in de hersenen.

Kernbegrippen: Kants opvatting van het zelf, breinreductionisme

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/7

## Vraag 8 – Sociale media en zelfbeschikking (1 punt)

tekst 2

Dat betekent dat we je soms een dopamine-shot moeten geven, omdat iemand een reactie of like op je foto of bericht achterlaat. Dat zorgt ervoor dat je meer deelt, en dat leidt weer tot meer likes en reacties.
Zo ontstaat een vicieuze cirkel waar je op zoek bent naar sociale bevestiging en erkenning, door berichten te plaatsen, en dat telkens te herhalen.
De uitvinders, de makers hiervan – dat zijn ik, Mark Zuckerberg en Kevin Systrom van Instagram – wisten hiervan.
En toch deden we het. Wie weet wat het doet met de hersenen van onze kinderen.

bron: www.axios.com, Sean Parker: Facebook was designed to exploit human “vulnerability”, 2017

1p 8 Beargumenteer met tekst 2 of volgens jou sociale media het vermogen om zelf te beslissen ondermijnen.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een beargumenteerd standpunt over de invloed van sociale media op het vermogen om zelf te beslissen, gebaseerd op tekst 2.

Wat moet je kennen: Je moet de inhoud van tekst 2, met name de uitspraken van Sean Parker over dopamine-shots en verslaving, kennen om de argumentatie te kunnen vormen.

Wat moet je kunnen: Je moet een argumentatie kunnen opbouwen die een standpunt over de ondermijning van zelfbeschikking door sociale media koppelt aan de informatie uit tekst 2.

Waar op letten: Let erop dat je argumentatie expliciet verwijst naar elementen uit tekst 2, zoals het 'dopamine-shot', 'vicieuze cirkel', 'sociale bevestiging en erkenning' of het 'willens en wetens' ontwerpen om gebruikers verslaafd te maken, om je standpunt te onderbouwen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/8

## Vraag 9 – Nudging en autonomie (2 punten)

Nudging is een veel gebruikte techniek om het gedrag van mensen te beïnvloeden.
Geef een argument dat nudging:
– wel een probleem kan zijn voor autonomie, maar
– geen probleem hoeft te zijn voor autonomie.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om twee argumenten te geven over nudging in relatie tot autonomie: één waarom het wel een probleem kan zijn, en één waarom het geen probleem hoeft te zijn.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'nudging' en 'autonomie' kennen om de argumenten te kunnen formuleren zoals gevraagd in de vraagtekst en het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om twee contrasterende argumenten te formuleren over de impact van nudging op autonomie, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Waar op letten: Let erop dat je voor beide kanten van de vraag (wel een probleem, geen probleem) een concreet argument geeft en niet alleen een definitie van nudging of autonomie, zoals benoemd in de valkuilen.

Kernbegrippen: nudging, autonomie

Veelgemaakte fouten:
- Een definitie van nudging of autonomie geven in plaats van een argument.
- Slechts één van de twee gevraagde argumenten geven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/9

## Vraag 10 – Ritalin en de grens tussen genezen en verbeteren (1 punt)

Dankzij de methode van Urban is afleiding tegen te gaan. De gedragsverandering die Urban voorstelt, heeft echter veel tijd nodig en het is onzeker of de verandering in gedrag slaagt.
ADHD-medicijnen als ritalin hebben een snel en voorspelbaar effect op het concentratievermogen. Steeds meer studenten (en scholieren) die geen ADHD hebben, slikken dan ook middelen als ritalin om zich te kunnen concentreren op een examen en niet afgeleid te worden. Prestatiebevorderende middelen als ritalin kunnen gezien worden als mensverbeteringstechniek.
1p 10 Leg met het voorbeeld van ritalin uit dat bij mensverbeteringstechnieken de grens tussen genezen en verbeteren lastig te bepalen is.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe ritalin als mensverbeteringstechniek de grens tussen genezen en verbeteren problematisch maakt.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'mensverbeteringstechnieken', 'genezen' en 'verbeteren' kennen en kunnen toepassen op het voorbeeld van ritalin.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen dat bij mensverbeteringstechnieken, zoals ritalin, het onderscheid tussen genezen van een gebrek en het verbeteren van een gezonde toestand lastig te bepalen is.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek uitlegt waarom het onderscheid tussen genezen en verbeteren onduidelijk wordt bij het gebruik van ritalin door gezonde mensen, in plaats van alleen de effecten van ritalin te beschrijven.

Kernbegrippen: mensverbeteringstechnieken, genezen, verbeteren

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/10

## Vraag 11 – Identiteitsvorming: Ritalin vs. Methode Urban (2 punten)

Beargumenteer dat er een verschil is tussen de vorming van iemands identiteit door enerzijds snelle prestatiebevorderende middelen (ritalin) en anderzijds langzame gedragsverandering (methode Urban). Beargumenteer vervolgens welke van de twee manieren volgens jou de voorkeur heeft bij de vorming van persoonlijke identiteit.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt je om een beargumenteerd verschil te formuleren tussen de invloed van snelle prestatiebevorderende middelen (zoals ritalin) en langzame gedragsverandering (zoals de methode Urban) op de vorming van iemands identiteit, en vervolgens te beargumenteren welke van de twee jouw voorkeur heeft.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'snelle prestatiebevorderende middelen (ritalin)' en 'langzame gedragsverandering (methode Urban)' kennen zoals ze in de vraagtekst en het CV worden gepresenteerd, in relatie tot 'vorming van persoonlijke identiteit'.

Wat moet je kunnen: Je moet een verschil kunnen uitleggen tussen de gevolgen van snelle en langzame gedragsverandering voor identiteitsvorming, en vervolgens een beargumenteerde voorkeur kunnen geven voor een van de twee manieren bij de vorming van persoonlijke identiteit.

Waar op letten: Let erop dat je zowel een duidelijk verschil in gevolgen voor identiteitsvorming beargumenteert (1 punt) als een duidelijke voorkeur met argumentatie (1 punt). Het CV geeft aan dat langzame gedragsverandering eerder een structureel effect heeft, terwijl de gevolgen van ritalin op lange termijn voor identiteit onduidelijk zijn. Zorg dat je argumentatie voor je voorkeur hierop aansluit of een ander filosofisch relevant gevolg benoemt.

Kernbegrippen: identiteitsvorming, snelle prestatiebevorderende middelen (ritalin), langzame gedragsverandering (methode Urban)

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/11

## Vraag 12 – Buchanan over menselijke natuur en mensverbetering (1 punt)

Mensverbeteringstechnieken door middelen als ritalin roepen vaak protesten op: deze middelen brengen de menselijke natuur in gevaar. Allan Buchanan is het niet eens met deze critici.
Geef aan waarom volgens Buchanan critici van mensverbeteringstechnieken geen beroep kunnen doen op de menselijke natuur.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een argument van Allan Buchanan waarom critici van mensverbeteringstechnieken zich niet kunnen beroepen op de menselijke natuur.

Wat moet je kennen: Je moet het standpunt van Allan Buchanan over de menselijke natuur in relatie tot mensverbeteringstechnieken kennen, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet een van de argumenten van Buchanan kunnen uitleggen waarom de menselijke natuur geen geldig bezwaar is tegen mensverbeteringstechnieken.

Waar op letten: Let erop dat je een argument geeft dat specifiek van Buchanan is en betrekking heeft op de beperkingen van het concept 'menselijke natuur' als argument tegen mensverbetering, zoals het idee dat de menselijke natuur niet vaststaat of niet volledig te beschrijven is.

Kernbegrippen: menselijke natuur

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/12

## Vraag 13 – Hume en het zelf als verbeelding (1 punt)

Jim Carrey is een beroemde Amerikaanse acteur die in veel comedyfilms speelt.
Een groot voorbeeld voor Jim Carrey is de jong gestorven komiek Andy Kaufman. Over het korte leven van Andy Kaufman is een speelfilm gemaakt waarin Jim Carrey de hoofdrol speelt.
Jim Carrey vertelt later dat hij zich zo erg inleefde in zijn rol van Andy dat hij tijdens de opnames van de film de grens tussen filmset en realiteit uit het oog verloor. Zo zeer zelfs dat Jim Carrey tot de conclusie komt dat hij zelf niet echt bestaat.
Er zijn filosofen die tot een soortgelijke conclusie komen. Volgens David Hume bijvoorbeeld is het idee dat we een zelf hebben het resultaat van de verbeelding.

Leg uit dat het zelf volgens Hume een product van de verbeelding is.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom het zelf volgens David Hume een product van de verbeelding is.

Wat moet je kennen: Je moet de filosofie van David Hume kennen, specifiek zijn idee over het 'zelf' als een 'bundel van percepties' en de rol van 'verbeelding' hierin.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen dat er volgens Hume geen onveranderlijk zelf te vinden is, omdat het zelf een bundel van percepties is die voortdurend veranderen, en dit idee dus het product van de verbeelding moet zijn.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk maakt dat Hume stelt dat we geen constant 'ik' of 'zelf' waarnemen door innerlijke waarneming, maar slechts een opeenvolging van veranderende percepties, en dat de verbeelding deze losse percepties tot een 'zelf' construeert.

Kernbegrippen: zelf, verbeelding, bundel van percepties

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/13

## Vraag 14 – Numerieke identiteit en verantwoordelijkheid (2 punten)

Vanuit de ethiek kunnen we morele vragen stellen over het zelf.
Leg uit dat numerieke identiteit een voorwaarde is voor verantwoordelijkheid.
Geef vervolgens een argument dat Jim Carrey ondanks dat hij daar zelf anders over denkt verantwoordelijk kan worden gehouden voor de keuze in welke films hij speelt.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe numerieke identiteit een voorwaarde is voor verantwoordelijkheid en dit toe te passen op een argument over Jim Carrey.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'numerieke identiteit' en 'verantwoordelijkheid' kennen en kunnen toepassen zoals beschreven in het Brein-record.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen dat numerieke identiteit een voorwaarde is voor verantwoordelijkheid en vervolgens een argument kunnen formuleren dat Jim Carrey verantwoordelijk kan worden gehouden, zelfs als hij daar zelf anders over denkt, door de perspectieven van anderen te betrekken.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt waarom numerieke identiteit noodzakelijk is voor verantwoordelijkheid (dezelfde persoon zijn gebleven voor handelingen uit het verleden) en dat je in het argument over Jim Carrey het perspectief van 'anderen' gebruikt om zijn verantwoordelijkheid te onderbouwen, zoals in het CV-antwoord staat.

Kernbegrippen: numerieke identiteit, verantwoordelijkheid

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/14

## Vraag 15 – Parfit: Psychologische Continuïteit en Gedachte-experimenten (3 punten)

Derek Parfit gebruikt twee verschillende gedachte-experimenten om zijn opvatting van persoonlijke identiteit uit te leggen: ‘eenvoudige teletransportatie’ en ‘het geval van het zijspoor’.
Geef aan wat Parfit verstaat onder psychologische continuïteit.
Leg vervolgens met het gedachte-experiment ‘eenvoudige teletransportatie’ uit dat een replica volgens Parfit dezelfde persoon is.
Geef tot slot aan welk probleem het gedachte-experiment ‘het geval van het zijspoor’ volgens Parfit oproept.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van Derek Parfits begrip van psychologische continuïteit en de toepassing hiervan op zijn gedachte-experimenten 'eenvoudige teletransportatie' en 'het geval van het zijspoor'.

Wat moet je kennen: Je moet Derek Parfits concept van psychologische continuïteit kennen, evenals de gedachte-experimenten 'eenvoudige teletransportatie' en 'het geval van het zijspoor'.

Wat moet je kunnen: Je moet Parfits begrip van psychologische continuïteit kunnen uitleggen, en vervolgens kunnen toepassen op het gedachte-experiment 'eenvoudige teletransportatie' om te verklaren waarom een replica dezelfde persoon is. Tot slot moet je het probleem kunnen uitleggen dat 'het geval van het zijspoor' oproept volgens Parfit.

Waar op letten: Let erop dat je bij 'eenvoudige teletransportatie' duidelijk maakt dat de originele persoon niet meer bestaat en de replica psychologisch continu is. Bij 'het geval van het zijspoor' is het cruciaal om te benoemen dat zowel de originele persoon als de replica bestaan, wat het probleem van identiteit oproept.

Kernbegrippen: psychologische continuïteit, eenvoudige teletransportatie, het geval van het zijspoor, replica

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/15

## Vraag 16 – Parfit: Lege vragen over persoonlijke identiteit (2 punten)

Volgens Parfit kunnen vragen naar persoonlijke identiteit ook leeg zijn. Dit legt hij uit met het experiment waarin een hersenchirurg je de herinneringen en karaktereigenschappen van Napoleon geeft door een voor een schakelaars om te zetten.
Tijdens de opnames van de film over Andy Kaufman bleef Jim Carrey maandenlang in zijn rol, ook buiten de filmset. Jim Carrey is naar eigen zeggen helemaal veranderd in Andy Kaufman. Zo sterk zelfs dat hij tot de conclusie komt dat hij zelf niet meer bestaat.
Leg met het gedachte-experiment over Napoleon uit dat een vraag naar persoonlijke identiteit leeg kan zijn.
Beargumenteer vervolgens of Jim Carrey volgens dit gedachte-experiment dezelfde persoon is als Andy Kaufman.

Wat kun je verwachten: Deze vraag vraagt je om Parfits idee van een 'lege vraag' over persoonlijke identiteit uit te leggen met het Napoleon-experiment en dit toe te passen op de casus van Jim Carrey en Andy Kaufman.

Wat moet je kennen: Je moet bekend zijn met Parfits gedachte-experiment over Napoleon en zijn concept van een 'lege vraag' over persoonlijke identiteit, waarbij identiteit wordt gezien als een verzameling karaktereigenschappen en overtuigingen zonder onderliggende identiteit.

Wat moet je kunnen: Je moet Parfits gedachte-experiment over Napoleon kunnen uitleggen om te beargumenteren dat een vraag naar persoonlijke identiteit leeg kan zijn, en vervolgens deze redenering kunnen toepassen op de situatie van Jim Carrey en Andy Kaufman om te beargumenteren of zij volgens dit experiment dezelfde persoon zijn.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt waarom er volgens Parfit geen onderliggende identiteit bestaat in het Napoleon-experiment en hoe dit leidt tot een 'lege vraag'. Bij de toepassing op Jim Carrey moet je beargumenteren of er in die situatie wel of geen sprake is van een onderliggende identiteit, en dit koppelen aan de leegheid van de vraag.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/16

## Vraag 17 – Schechtman en Baker over het zelf van Jim Carrey (2 punten)

Lynne Rudder Baker heeft kritiek op deze opvatting van Schechtman.
Leg uit of Jim Carrey tijdens de filmopnamen Andy Kaufman is volgens:
− Schechtmans opvatting van het zelf als antwoord op een karakteriseringsvraag en
− Bakers opvatting over de voorwaarde voor het bestaan van een zelf.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen of Jim Carrey Andy Kaufman is tijdens filmopnamen, vanuit de opvattingen van Schechtman en Baker over het zelf.

Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Schechtman over het zelf als antwoord op een karakteriseringsvraag kennen en Bakers opvatting over de voorwaarde voor het bestaan van een zelf.

Wat moet je kunnen: Je moet de opvattingen van Schechtman en Baker kunnen toepassen op de casus van Jim Carrey die Andy Kaufman speelt.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen de conclusies van Schechtman (wel Andy Kaufman) en Baker (niet Andy Kaufman) en deze correct koppelt aan hun respectievelijke theorieën over het zelf, zoals beschreven in het CV.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/17

## Vraag 18 – Autonomie en praktische identiteit bij Korsgaard (1 punt)

Volgens Kristine Korsgaard ligt de waarde van authenticiteit in het vermogen om ons kritisch tot onszelf te kunnen verhouden. In haar uitleg maakt ze gebruik van het begrip 'praktische identiteit'.
Maar belangrijker dan de vraag of we authentiek zijn, is volgens Korsgaard de vraag of we autonoom zijn.
Leg met tekst 4 uit of Jim Carrey volgens Korsgaards theorie een autonoom persoon is.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen of Jim Carrey autonoom is volgens Korsgaard, gebaseerd op de gegeven tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'autonomie' en 'praktische identiteit' van Korsgaard kennen, zoals beschreven in de vraag en het CV-antwoord, in relatie tot het vermogen om kritisch tot jezelf te verhouden en eigen redenen te hebben.

Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van Korsgaard over autonomie en praktische identiteit kunnen toepassen op de situatie van Jim Carrey, zoals beschreven in 'tekst 4' (impliciet de context van de vraagtekst en het CV-antwoord).

Waar op letten: Let erop dat je specifiek uitlegt waarom Jim Carrey géén autonoom persoon is volgens Korsgaard, door te verwijzen naar het ontbreken van 'eigen redenen' en het niet kunnen beantwoorden van de vraag 'wie hij wil zijn', zoals vermeld in het CV-antwoord.

Kernbegrippen: autonomie, praktische identiteit, kritisch tot jezelf verhouden, eigen redenen

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/18

## Vraag 19 – Descartes' introspectie en Fallons zelfkennis (2 punten)

James Fallon is een Amerikaanse professor in de Psychologie. Hij is een groot deskundige in onderzoek naar mensen met een 'misdadig brein'.
Voor een willekeurig onderzoek liet Fallon eens een hersenscan maken van zijn eigen hersenen. Toen hij de scan bestudeerde kon hij zijn ogen niet geloven: hij had zelf het brein van een geboren misdadiger!
Wie het brein van een geboren misdadiger heeft, denkt uitsluitend aan zichzelf, is niet in staat om zich in anderen te verplaatsen of om medelijden te voelen met andere mensen en is voortdurend op zoek naar spanning en sensatie. Mensen met zulke neigingen en gevoelens kunnen uiterst gevaarlijk zijn.
Na de scan besefte Fallon voor het eerst dat hij inderdaad gevoelens van egoïsme kent en risicovolle neigingen heeft. Kennelijk had hij tot nu toe geen goede zelfkennis.
De introspectietheorie is een theorie die ons zegt hoe wij onszelf kunnen leren kennen.

Geef weer wat de introspectietheorie van Descartes inhoudt.
Geef vervolgens met Fallon als voorbeeld kritiek op de introspectietheorie van Descartes.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een weergave van Descartes' introspectietheorie en kritiek hierop met James Fallon als voorbeeld.

Wat moet je kennen: Je moet de introspectietheorie van Descartes kennen, specifiek de aspecten van 'onfeilbaar' en 'alwetend' in relatie tot zelfkennis door innerlijke waarneming.

Wat moet je kunnen: Je moet de introspectietheorie van Descartes kunnen uitleggen en vervolgens kritiek hierop kunnen toepassen door het voorbeeld van James Fallon te gebruiken, waarbij je aantoont dat introspectie niet onfeilbaar of alwetend is.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de theorie van Descartes correct weergeeft, inclusief de begrippen 'onfeilbaar' en 'alwetend', als de kritiek hierop specifiek koppelt aan het voorbeeld van Fallon die een hersenscan nodig had om tot zelfkennis te komen.

Kernbegrippen: introspectietheorie, zelfkennis, Descartes, onfeilbaar, alwetend

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/19

## Vraag 20 – Fallon, Moran en zelfkennis (2 punten)

Fallon begint een uitgebreid onderzoek naar zichzelf. Dit onderzoek is bijzonder omdat Fallon zowel de professor is die het onderzoek leidt als de persoon die wordt onderzocht. Fallon-als-professor is in staat om een goede diagnose van zichzelf te stellen, maar Fallon-als-persoon vraagt zich af wie hij eigenlijk is.
Om zichzelf beter te leren kennen schrijft Fallon een boek. In dat boek demonstreert hij zijn dubbele rol: Fallon-als-professor legt uit wat de diagnose inhoudt, Fallon-als-persoon beschrijft hoe hij op basis van de diagnose over zichzelf denkt.
De manier waarop Fallon-als-persoon in het boek zichzelf leert kennen, sluit aan bij Morans deliberatietheorie. Moran bekritiseert met de deliberatietheorie de introspectietheorie.
Leg uit dat de manier waarop Fallon-als-persoon zichzelf leert kennen, aansluit bij de deliberatietheorie van Moran.
Geef vervolgens Morans kritiek op de introspectietheorie weer.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe Fallons zelfkennis aansluit bij Morans deliberatietheorie en vervolgens Morans kritiek op de introspectietheorie weer te geven.

Wat moet je kennen: Je moet de deliberatietheorie van Moran en de introspectietheorie kennen, zoals beschreven in het Brein-record.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe Fallon-als-persoon de deliberatietheorie toepast en Morans kritiek op de introspectietheorie kunnen weergeven.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk onderscheid maakt tussen de actieve rol van delibereren (Fallon-als-persoon die zijn standpunt bepaalt) en de passieve rol van introspectie (naar binnen kijken).

Kernbegrippen: deliberatietheorie, introspectietheorie

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/20

## Vraag 21 – Impliciete oordelen en Morans deliberatietheorie (2 punten)

James Fallon is een Amerikaanse professor in de Psychologie. Hij is een groot deskundige in onderzoek naar mensen met een ‘misdadig brein’. Voor een willekeurig onderzoek liet Fallon eens een hersenscan maken van zijn eigen hersenen. Toen hij de scan bestudeerde kon hij zijn ogen niet geloven: hij had zelf het brein van een geboren misdadiger!
Wie het brein van een geboren misdadiger heeft, denkt uitsluitend aan zichzelf, is niet in staat om zich in anderen te verplaatsen of om medelijden te voelen met andere mensen en is voortdurend op zoek naar spanning en sensatie. Mensen met zulke neigingen en gevoelens kunnen uiterst gevaarlijk zijn.
Na de scan besefte Fallon voor het eerst dat hij inderdaad gevoelens van egoïsme kent en risicovolle neigingen heeft. Kennelijk had hij tot nu toe geen goede zelfkennis.
De introspectietheorie is een theorie die ons zegt hoe wij onszelf kunnen leren kennen.

Impliciete oordelen vormen een probleem voor Morans deliberatietheorie. Geef weer wat een impliciet oordeel is. Leg vervolgens uit dat impliciete oordelen een probleem zijn voor Morans opvatting over zelfkennis.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om een uitleg van wat een impliciet oordeel is en waarom dit een probleem vormt voor Morans deliberatietheorie over zelfkennis.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'impliciet oordeel', 'stereotype', 'zelfkennis' en 'deliberatietheorie' van Moran kennen, zoals beschreven in het Brein-record.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen wat een impliciet oordeel is en vervolgens kunnen beargumenteren waarom impliciete oordelen een probleem zijn voor Morans opvatting over zelfkennis, specifiek door de relatie met actieve, rationele zelfbepaling (deliberatie) te leggen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de definitie van een impliciet oordeel (gebaseerd op een stereotype en onbewust) als de specifieke reden waarom het een probleem is voor Morans deliberatietheorie (het staat actieve, rationele zelfbepaling in de weg) correct en volledig weergeeft om beide punten te behalen.

Kernbegrippen: impliciet oordeel, stereotype, zelfkennis, deliberatietheorie

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/21

## Vraag 22 – Hobbes' mensbeeld en Fallons 'misdadige natuur' (1 punt)

In zijn boek zegt Fallon dat mensen met een misdadig brein asociaal en egoïstisch zijn. Mensen zoals hijzelf worden volgens hem geboren met een dergelijke natuur. Ze hebben volgens hem geen invloed op hun gedrag dat het gevolg is van deze misdadige natuur.
Rousseau en Hobbes hadden uiteenlopende opvattingen over de natuur van de mens.
1p 22 Leg uit dat Hobbes een persoon als Fallon niet zou beschouwen als iemand met een afwijkende natuur.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom Hobbes een persoon met een 'misdadig brein' zoals Fallon niet als afwijkend zou beschouwen, gebaseerd op Hobbes' mensbeeld.

Wat moet je kennen: Je moet de opvatting van Hobbes over de natuur van de mens kennen, namelijk dat de mens van nature zelfzuchtig en gericht op zelfbehoud is.

Wat moet je kunnen: Je moet de opvatting van Hobbes over de menselijke natuur kunnen koppelen aan de beschrijving van Fallon om uit te leggen waarom Hobbes diens gedrag niet als afwijkend zou zien.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek de zelfzuchtige en op zelfbehoud gerichte aard van de mens volgens Hobbes benoemt en dit direct relateert aan de 'asociale en egoïstische' natuur die Fallon beschrijft, om aan te tonen dat dit voor Hobbes niet afwijkend is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/22

## Vraag 23 – Rousseau's kritiek op Fallons mensbeeld (1 punt)

James Fallon is een Amerikaanse professor in de Psychologie. Hij is een groot deskundige in onderzoek naar mensen met een 'misdadig brein'. Voor een willekeurig onderzoek liet Fallon eens een hersenscan maken van zijn eigen hersenen. Toen hij de scan bestudeerde kon hij zijn ogen niet geloven: hij had zelf het brein van een geboren misdadiger!
Wie het brein van een geboren misdadiger heeft, denkt uitsluitend aan zichzelf, is niet in staat om zich in anderen te verplaatsen of om medelijden te voelen met andere mensen en is voortdurend op zoek naar spanning en sensatie. Mensen met zulke neigingen en gevoelens kunnen uiterst gevaarlijk zijn.
Na de scan besefte Fallon voor het eerst dat hij inderdaad gevoelens van egoïsme kent en risicovolle neigingen heeft. Kennelijk had hij tot nu toe geen goede zelfkennis.

Leg uit welke kritiek Rousseau zou hebben op Fallons overtuiging dat mensen van nature asociaal en egoïstisch zijn.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen welke kritiek Rousseau zou hebben op Fallons overtuiging dat mensen van nature asociaal en egoïstisch zijn.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'goedaardig van nature' en 'invloed van de maatschappij' van Rousseau kennen en kunnen toepassen op Fallons overtuiging.

Wat moet je kunnen: Je moet de filosofie van Rousseau kunnen uitleggen en toepassen op de casus van James Fallon, specifiek door zijn visie op de menselijke natuur te contrasteren met Fallons zelfdiagnose.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk de tegenstelling tussen Fallons overtuiging van een 'geboren misdadiger' en Rousseaus idee dat de mens 'goedaardig van nature' is, benoemt, en de rol van de 'invloed van de maatschappij' in Rousseaus kritiek uitlegt.

Kernbegrippen: goedaardig van nature, invloed van de maatschappij

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/23

## Vraag 24 – Sartre over Fallons 'misdadige brein' (2 punten)

James Fallon is een Amerikaanse professor in de Psychologie. Hij is een groot deskundige in onderzoek naar mensen met een 'misdadig brein'.
Voor een willekeurig onderzoek liet Fallon eens een hersenscan maken van zijn eigen hersenen. Toen hij de scan bestudeerde kon hij zijn ogen niet geloven: hij had zelf het brein van een geboren misdadiger!
Wie het brein van een geboren misdadiger heeft, denkt uitsluitend aan zichzelf, is niet in staat om zich in anderen te verplaatsen of om medelijden te voelen met andere mensen en is voortdurend op zoek naar spanning en sensatie. Mensen met zulke neigingen en gevoelens kunnen uiterst gevaarlijk zijn.
Na de scan besefte Fallon voor het eerst dat hij inderdaad gevoelens van egoïsme kent en risicovolle neigingen heeft. Kennelijk had hij tot nu toe geen goede zelfkennis.
De introspectietheorie is een theorie die ons zegt hoe wij onszelf kunnen leren kennen.

Ook Sartre zou kritiek hebben op de opvatting dat het gedrag van Fallon wordt bepaald door zijn misdadige natuur.
Leg uit dat Fallon volgens Sartre te kwader trouw is.
Leg vervolgens uit hoe Fallon met zijn misdadige brein volgens Sartre authentiek kan zijn.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen hoe James Fallon volgens Sartre te kwader trouw is en hoe hij authentiek kan zijn, specifiek in relatie tot zijn 'misdadige brein'.

Wat moet je kennen: Je moet de Sartriaanse begrippen 'te kwader trouw' en 'authenticiteit' kennen, evenals het concept 'verantwoordelijkheid' binnen het existentialisme.

Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen 'te kwader trouw' en 'authenticiteit' kunnen toepassen op de casus van James Fallon en zijn 'misdadige brein', zoals beschreven in de vraagtekst en het CV-antwoord.

Waar op letten: Let erop dat je 'te kwader trouw' niet verwart met simpelweg liegen, en dat je begrijpt dat authenticiteit bij Sartre draait om het maken van een radicale keuze en het nemen van verantwoordelijkheid, en niet om het volgen van een vermeende 'natuur' of biologische aanleg.

Kernbegrippen: te kwader trouw, authenticiteit, existentialisme, verantwoordelijkheid

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van 'te kwader trouw' met liegen.
- Denken dat authenticiteit betekent dat je je 'natuur' moet volgen, terwijl het bij Sartre juist om de keuze gaat.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/24

## Vraag 25 – Honneth en autonomie van psychopaten (2 punten)

Fallon komt uiteindelijk tot de conclusie dat hij een psychopaat is. De meeste psychopaten krijgen weinig erkenning en ontwikkelen crimineel gedrag. Ze worden bestraft of leiden een teruggetrokken leven.
Axel Honneth gaat uit van een relationele opvatting over autonomie.
Geef weer welke drie vormen van erkenning Honneth onderscheidt.
Leg vervolgens met Honneths relationele opvatting van autonomie uit dat we actief moeten ingrijpen om de autonomie van teruggetrokken psychopaten te vergroten.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om het benoemen van Honneths drie vormen van erkenning en het uitleggen hoe zijn relationele autonomiebegrip ingrijpen bij psychopaten rechtvaardigt.

Wat moet je kennen: Je moet de drie vormen van erkenning van Axel Honneth kennen: liefde, respect en sociale waardering, en zijn relationele opvatting van autonomie.

Wat moet je kunnen: Je moet de drie vormen van erkenning van Honneth kunnen weergeven en vervolgens met Honneths relationele opvatting van autonomie kunnen uitleggen waarom actief ingrijpen nodig is om de autonomie van teruggetrokken psychopaten te vergroten.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de drie vormen van erkenning correct benoemt als een duidelijke koppeling maakt tussen Honneths relationele autonomie en de noodzaak van actief ingrijpen door bijvoorbeeld de overheid om erkenning voor psychopaten te creëren.

Kernbegrippen: Axel Honneth, relationele opvatting over autonomie, liefde, respect, sociale waardering

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/25

## Vraag 26 – Genetisch testen, vrijheid en rechtvaardigheid (4 punten)

tekst 5

Ik ben voor het verplicht genetisch testen van alle kinderen bij de geboorte om vast te stellen welke kinderen kwetsbaar zijn.
Als uit de test blijkt dat een kind een misdadige aanleg heeft, dan kan het van jongs af aan worden omringd met zorg.

naar: Fallon, De Psychopaat in mij, 2014

Fallon denkt dat het uitvoeren van deze test een taak is van de overheid. Isaiah Berlin maakt een onderscheid tussen positieve vrijheid en negatieve vrijheid.
4p 26 Leg met tekst 5 uit dat het testen van alle mensen bij de geboorte een aantasting is van de negatieve vrijheid.
Leg vervolgens uit dat het genetisch testen bij de geboorte de positieve vrijheid van kinderen met een misdadig brein kan versterken.
Beargumenteer tot slot of jij Fallons genetische test wenselijk vindt met:
− een afweging tussen positieve en negatieve vrijheid, en
− het begrip 'rechtvaardigheid'.

Wat kun je verwachten: Deze vraag vraagt je om de begrippen positieve en negatieve vrijheid van Isaiah Berlin toe te passen op het verplicht genetisch testen van kinderen, en vervolgens een beargumenteerd standpunt in te nemen over de wenselijkheid hiervan met inachtneming van rechtvaardigheid.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'positieve vrijheid' en 'negatieve vrijheid' van Isaiah Berlin kennen, en het begrip 'rechtvaardigheid'.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe verplicht genetisch testen de negatieve vrijheid aantast en de positieve vrijheid kan versterken, en vervolgens een afweging kunnen maken tussen deze twee vormen van vrijheid in relatie tot rechtvaardigheid.

Waar op letten: Let goed op de precieze definitie van negatieve vrijheid (afwezigheid van externe dwang) en positieve vrijheid (zelfbepaling, mogelijk gemaakt door hulp) om puntverlies te voorkomen. Zorg er ook voor dat je argumentatie over de wenselijkheid van de test expliciet zowel een afweging tussen positieve en negatieve vrijheid als het begrip 'rechtvaardigheid' omvat, zoals gevraagd in de vraagtekst en het CV.

Kernbegrippen: positieve vrijheid, negatieve vrijheid, rechtvaardigheid

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/26

## Vraag 27 – Dubbelzinnige houding bij genetisch testen (1 punt)

Genetisch testen is een voorbeeld van een nieuwe techniek. De informatie die we dankzij deze techniek verkrijgen, is van bijzondere aard: het betreft de bouwtekening van je brein en je lichaam, met een overzicht van je talenten en je zwakten.
1p 27 Leg met het genetisch testen van kinderen uit dat de mens een dubbelzinnige houding ten aanzien van techniek heeft.

Wat kun je verwachten: De vraag vraagt om uit te leggen waarom de mens een dubbelzinnige houding heeft ten aanzien van techniek, specifiek toegepast op het genetisch testen van kinderen.

Wat moet je kennen: Je moet het concept van een 'dubbelzinnige houding ten aanzien van techniek' kunnen herkennen en toepassen, zoals beschreven in het CV-antwoord.

Wat moet je kunnen: Je moet kunnen uitleggen hoe genetisch testen van kinderen zowel een voordeel (hulpmiddel voor gezondheid) als een nadeel (bedreiging van vrijheid/misbruik van informatie) kan inhouden, om zo de dubbelzinnige houding te illustreren.

Waar op letten: Let erop dat je beide kanten van de dubbelzinnige houding benoemt: zowel het positieve aspect (bijvoorbeeld gezondheid) als het negatieve aspect (bijvoorbeeld bedreiging van vrijheid of misbruik van gegevens), zoals gespecificeerd in het CV-antwoord.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2021/tijdvak-1/vraag/27

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2021
tijdvak 1
donderdag 27 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0311-a-21-1-0

### Pagina 2

Opgave 1 Uitstel-aapjes
Misschien herken je de volgende situatie wel: je weet al lang dat de
toetsweek eraan komt. Je hebt je stellig voorgenomen om deze keer echt
op tijd te beginnen met leren, in tegenstelling tot de afgelopen jaren. Je
maakt ruim op tijd een planning waarin je de werklast netjes verdeelt. En
dan, ... dan gebeurt er niks. De dagen glijden voorbij. Je zou eigenlijk
moeten leren, maar er is altijd wel iets anders te doen: je kamer opruimen,
series kijken, sporten. Ineens realiseer je je dat de toetsen al over een
paar dagen beginnen. Je begint als een gek te leren. Je haalt nachten
door en je begint uitgeput aan je eerste toets.
Het kunnen plannen van je werk heeft te maken met persoonlijke
identiteit. Ricoeur maakt bij persoonlijke identiteit een onderscheid tussen
idem-identiteit en ipse-identiteit.
2p 1 Geef Ricoeurs onderscheid tussen idem-identiteit en ipse-identiteit weer.
Leg vervolgens uit dat het kunnen plannen van je werk hoort bij ipseidentiteit.
Sommige mensen hebben moeite zich aan hun planning te houden.
Plannen heeft ook te maken met zelfregulatie. Bij zelfregulatie wordt een
onderscheid gemaakt tussen een eerstepersoonsperspectief en een
derdepersoonsperspectief.
2p 2 Leg uit dat bij zelfregulatie zowel een eerstepersoonsperspectief als een
derdepersoonsperspectief nodig is.
Leg met dit onderscheid vervolgens uit dat iemand die zich telkens niet
aan zijn planning houdt, zichzelf niet reguleert.
Journalist Tim Urban is bekend geworden met een blog over
uitstelgedrag. Hij had er op school veel last van dat hij zijn werk steeds
uitstelde, terwijl de oplossing zo simpel was: ga aan het werk!
Volgens Urban is uitstelgedrag moeilijk op te lossen, omdat er een
verschil is tussen de geest van uitstellers en de geest van doeners. Hij
legt dat verschil als volgt uit:
HA-0311-a-o 2 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

tekst 1
Bij doeners is er maar één
iemand de baas: de
rationele beslisser. Bij
uitstellers is er echter nog
iemand die wil bepalen wat
er gebeurt: het uitstel-aapje.
De rationele beslisser stelt
langetermijndoelen en
maakt plannen om die
doelen uit te voeren. Maar
bij uitstellers neemt het
uitstel-aapje al gauw het
roer over. Het aapje is niet
geïnteresseerd in de lange
termijn, maar alleen in onmiddellijke behoeftebevrediging, zoals YouTubefilmpjes
kijken, inkomende snaps checken of door je Instagramfeed scrollen.
Pas vlak voor een deadline, wanneer alles mis lijkt te gaan, wordt een derde
figuur wakker: het paniekmonster. Voor hem is het aapje doodsbang. Het
paniekmonster kan het roer weer
overnemen.

[FIGUUR: Illustratie van een brein met de titel "My Brain in High School". Binnen de illustratie zijn drie figuren getekend: "Panic Monster", "Rational Decision-Maker" en "Instant Gratification Monkey". Er zijn pijlen die de interactie tussen deze figuren aangeven.]

Uitstelgedrag heeft volgens Urban te maken met wie de baas is over wat
je doet en daarmee ook met wie je bent.
Locke maakt in dit verband een onderscheid tussen persoon en mens.
1p 3 Leg Lockes onderscheid uit tussen persoon en mens.

Urban stelt dat een uitsteller bestaat uit drie personages: de rationele
beslisser, het uitstel-aapje en het paniekmonster.
Of je verantwoordelijk bent voor wat je doet, hangt samen met een
opvatting van persoonlijke identiteit. Ook bij Locke hangen persoonlijke
identiteit en verantwoordelijkheid samen.
2p 4 Leg uit of je volgens Locke verantwoordelijk bent voor uitstelgedrag.
Beargumenteer de vervolgens of volgens jou het onderscheid van Urban
tussen de drie personages betekent dat je niet verantwoordelijk bent voor
uitstelgedrag.

HA-0311-a-0 3 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 4

Volgens Urban gaat uitstelgedrag bij veel mensen gepaard met gevoelens van schuld en schaamte. Tijdens het uitstellen doe je allerlei ontspannende activiteiten. Die geven echter geen echte voldoening, omdat ze op dat moment als onverdiend voelen. Urban noemt deze ontspannende activiteiten de ‘donkere speeltuin’. Je zou dan ook de uitspraak kunnen doen: “In de donkere speeltuin was ik niet echt mezelf”.
1p 5 Beargumenteer met het begrippenpaar gevoel en verstand welk personage volgens jou het zelf is: de rationele beslisser, het uitstel-aapje of beide.

Het uitstel-aapje, de rationele beslisser en het paniekmonster kunnen gelinkt worden aan verschillende delen van onze hersenen. Rationele beslissingen en langetermijnplanning vinden voornamelijk plaats in het verste deel van de hersenen. Terwijl dieper gelegen hersendelen betrokken zijn bij emoties en onmiddellijke behoeftebevrediging. Bij uitstelgedrag is er sprake van een conflict tussen verschillende hersengebieden. Voor sommigen roept het conflict tussen uitstel-aapje en rationele beslisser de vraag op wat het ‘zelf’ is. Sommige breinreductionisten, zoals Dick Swaab, stellen dat er geen verschil is tussen ‘zelf’ en ‘brein’.
1p 6 Leg uit dat het conflict tussen rationele beslisser en uitstel-aapje volgens het breinreductionisme geen probleem is voor het ‘zelf’.

1p 7 Met Kants opvatting van het zelf kun je kritiek hebben op het breinreductionisme. Leg uit dat volgens Kants opvatting de breinreductionisten een verkeerde opvatting van het zelf hebben.

Met de verleidingen van de huidige technologie wordt het uitstellers niet gemakkelijk gemaakt. Met name sociale media zijn een constante bron van afleiding voor veel mensen. Volgens Sean Parker, voormalig president van Facebook, is dat geen toeval. Facebook, Instagram en andere sociale media zijn met opzet ontworpen om gebruikers verslaafd te maken. Sociale media zorgen er namelijk voor dat je hersenen steeds opnieuw dopamine aanmaken, een stofje dat ervoor zorgt dat je een prettig gevoel krijgt. In een interview zegt Parker:

HA-0311-a-o 4 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

tekst 2
Dat betekent dat we je soms een dopamine-shot moeten geven, omdat iemand
een reactie of like op je foto of bericht achterlaat. Dat zorgt ervoor dat je meer
deelt, en dat leidt weer tot meer likes en reacties.
Zo ontstaat een vicieuze cirkel waar je op zoek bent naar sociale bevestiging
en erkenning: door berichten te plaatsen, en dat telkens te herhalen.
De uitvinders, de makers hiervan – dat zijn ik, Mark Zuckerberg en
Kevin Systrom van Instagram – wisten hiervan.
En toch deden we het. Wie weet wat het doet met de hersenen van onze
kinderen.
bron: www.axios.com, Sean Parker: Facebook was designed to exploit human
"vulnerability", 2017

1p 8 Beargumenteer met tekst 2 of volgens jou sociale media het vermogen om
zelf te beslissen ondermijnen.

2p 9 Nudging is een veel gebruikte techniek om het gedrag van mensen te
beïnvloeden.
Geef een argument dat nudging:
– wel een probleem kan zijn voor autonomie, maar
– geen probleem hoeft te zijn voor autonomie.

Tim Urban heeft jaren geworsteld met zijn uitstelgedrag. Hij heeft
uiteindelijk een manier gevonden om zijn uitstelgedrag tegen te gaan:

tekst 3
Het gaat uiteindelijk over zelfvertrouwen. De rationele beslisser en het
uitstel-aapje hebben allebei hun eigen ideeën over hoe jij je tijd moet besteden.
En wie van de twee het meeste zelfvertrouwen heeft, is uiteindelijk de baas.
Het beginpunt is bewustzijn. Bewustzijn van wat belangrijk is, van wat prioriteit
heeft – maar bovenal bewustzijn van het aapje. Het aapje is niet je vriend en
zal dat ook nooit zijn. Maar hij is ook onderdeel van jouw hoofd en het is
onmogelijk om hem kwijt te raken.
Simpelweg door hem op te merken en tegen jezelf te zeggen: “Hé, daar zit het
aapje weer”, kun je langzamerhand het evenwicht in jezelf veranderen.
En op een dag zul je merken dat je het aapje nonchalant opzijschuift met een
eenvoudig: "Nee aapje, nu even niet.”
En je leven zal voorgoed veranderd zijn.
bron: waitbutwhy.com, the procrastination matrix, 2015

HA-0311-a-o 5/11 lees verder ‣‣‣

### Pagina 6

Dankzij de methode van Urban is afleiding tegen te gaan. De
gedragsverandering die Urban voorstelt, heeft echter veel tijd nodig en
het is onzeker of de verandering in gedrag slaagt.
ADHD-medicijnen als ritalin hebben een snel en voorspelbaar effect op
het concentratievermogen. Steeds meer studenten (en scholieren) die
geen ADHD hebben, slikken dan ook middelen als ritalin om zich te
kunnen concentreren op een examen en niet afgeleid te worden.
Prestatiebevorderende middelen als ritalin kunnen gezien worden als
mensverbeteringstechniek.
1p 10 Leg met het voorbeeld van ritalin uit dat bij mensverbeteringstechnieken
de grens tussen genezen en verbeteren lastig te bepalen is.

ADHD-medicijnen als ritalin hebben, zoals gezegd, een snel en
voorspelbaar effect op het concentratievermogen. De gedragsverandering
die Urban voorstelt, heeft veel tijd nodig.
Beide methoden kunnen worden beschouwd als mensverbeterings-
technieken, die gevolgen kunnen hebben voor je identiteit.
2p 11 Beargumenteer dat er een verschil is tussen de vorming van iemands
identiteit door enerzijds snelle prestatiebevorderende middelen (ritalin) en
anderzijds langzame gedragsverandering (methode Urban).
Beargumenteer vervolgens welke van de twee manieren volgens jou de
voorkeur heeft bij de vorming van persoonlijke identiteit.

Mensverbeteringstechnieken door middelen als ritalin roepen vaak
protesten op: deze middelen brengen de menselijke natuur in gevaar.
1p 12 Allan Buchanan is het niet eens met deze critici.
Geef aan waarom volgens Buchanan critici van
mensverbeteringstechnieken geen beroep kunnen doen op de menselijke
natuur.

HA-0311-a-o 6/11 lees verder

### Pagina 7

Opgave 2 Bestaat Jim Carrey?
[FIGUUR: Poster van de film 'Jim & Andy: The Great Beyond' met het gezicht van Jim Carrey ondersteboven.]

Jim Carrey is een beroemde Amerikaanse acteur
die in veel comedyfilms speelt.
Een groot voorbeeld voor Jim Carrey is de jong
gestorven komiek Andy Kaufman. Over het korte
leven van Andy Kaufman is een speelfilm gemaakt
waarin Jim Carrey de hoofdrol speelt.
Jim Carrey vertelt later dat hij zich zo erg inleefde in
zijn rol van Andy dat hij tijdens de opnames van de
film de grens tussen filmset en realiteit uit het oog
verloor. Zo zeer zelfs dat Jim Carrey tot de
conclusie komt dat hij zelf niet echt bestaat.
Er zijn filosofen die tot een soortgelijke conclusie
komen. Volgens David Hume bijvoorbeeld is het idee dat we een zelf
hebben het resultaat van de verbeelding.

1p 13 Leg uit dat het zelf volgens Hume een product van de verbeelding is.

Jim Carrey is naar eigen zeggen nooit zichzelf, want hij speelt altijd een
rol, zowel in films als daarbuiten. Hij zegt daarom ook dat hij het nooit zelf
is die kiest in welke films hij speelt. Die keuze wordt als het ware voor
hem gemaakt, omdat hij het niet zelf kán zijn die de keuze maakt. Jim
Carrey bestaat immers niet volgens hemzelf.
2p 14 Vanuit de ethiek kunnen we morele vragen stellen over het zelf.
Leg uit dat numerieke identiteit een voorwaarde is voor
verantwoordelijkheid.
Geef vervolgens een argument dat Jim Carrey ondanks dat hij daar zelf
anders over denkt, verantwoordelijk kan worden gehouden voor de keuze
in welke films hij speelt.

Derek Parfit gebruikt twee verschillende gedachte-experimenten om zijn
opvatting van persoonlijke identiteit uit te leggen: ‘eenvoudige
teletransportatie’ en ‘het geval van het zijspoor’.
3p 15 Geef aan wat Parfit verstaat onder psychologische continuïteit.
Leg vervolgens met het gedachte-experiment ‘eenvoudige
teletransportatie’ uit dat een replica volgens Parfit dezelfde persoon is.
Geef tot slot aan welk probleem het gedachte-experiment ‘het geval van
het zijspoor’ volgens Parfit oproept.

HA-0311-a-o 7 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 8

2p 16 Volgens Parfit kunnen vragen naar persoonlijke identiteit ook leeg zijn. Dit
legt hij uit met het experiment waarin een hersen chirurg je de
herinneringen en karaktereigenschappen van Napoleon geeft door een
voor een schakelaars om te zetten.
Tijdens de opnames van de film over Andy Kaufman bleef Jim Carrey
maandenlang in zijn rol, ook buiten de filmset. Jim Carrey is naar eigen
zeggen helemaal veranderd in Andy Kaufman. Zo sterk zelfs dat hij tot de
conclusie komt dat hij zelf niet meer bestaat.
Leg met het gedachte-experiment over Napoleon uit dat een vraag naar
persoonlijke identiteit leeg kan zijn.
Beargumenteer vervolgens of Jim Carrey volgens dit gedachte-experiment
dezelfde persoon is als Andy Kaufman.

2p 17 Tijdens de opnames van de film in je rol blijven, zoals Jim Carrey deed,
heet in de filmwereld 'in karakter' blijven. In de film speelde Jim Carrey de
op jonge leeftijd overleden Andy Kaufman.
Marya Schechtman noemt de vraag naar persoonlijke identiteit een
karakteriseringsvraag.
Lynne Rudder Baker heeft kritiek op deze opvatting van Schechtman.
Leg uit of Jim Carrey tijdens de filmopnamen Andy Kaufman is volgens:
- Schechtmans opvatting van het zelf als antwoord op een
karakteriseringsvraag en
- Bakers opvatting over de voorwaarde voor het bestaan van een zelf.

In een recente documentaire kijkt Jim Carrey terug op de opnamen van de
film over Andy Kaufman en wat daarbij allemaal gebeurde.
Daarbij doet hij de volgende uitspraak:

tekst 4

"Ik geloof niet zo in keuzes maken. Keuzes maken jou."

naar: nrc.nl, Hoe Jim Carrey ontdekte dat hij niet bestond, 2017

Volgens Kristine Korsgaard ligt de waarde van authenticiteit in het
vermogen om ons kritisch tot onszelf te kunnen verhouden. In haar uitleg
maakt ze gebruik van het begrip 'praktische identiteit'.
Maar belangrijker dan de vraag of we authentiek zijn, is volgens
Korsgaard de vraag of we autonoom zijn.
1p 18 Leg met tekst 4 uit of Jim Carrey volgens Korsgaards theorie een
autonoom persoon is.

HA-0311-a-o 8 / 11 lees verder


### Pagina 9

Opgave 3 De onthutsende waarheid

[FIGUUR: Een man zit in een cel, de tekst 'CRIME TIME' is zichtbaar op de achtergrond.]

James Fallon is een Amerikaanse professor in de Psychologie. Hij is een groot deskundige in onderzoek naar mensen met een ‘misdadig brein’. Voor een willekeurig onderzoek liet Fallon eens een hersenscan maken van zijn eigen hersenen. Toen hij de scan bestudeerde kon hij zijn ogen niet geloven: hij had zelf het brein van een geboren misdadiger! Wie het brein van een geboren misdadiger heeft, denkt uitsluitend aan zichzelf, is niet in staat om zich in anderen te verplaatsen of om medelijden te voelen met andere mensen en is voortdurend op zoek naar spanning en sensatie. Mensen met zulke neigingen en gevoelens kunnen uiterst gevaarlijk zijn. Na de scan besefte Fallon voor het eerst dat hij inderdaad gevoelens van egoïsme kent en risicovolle neigingen heeft. Kennelijk had hij tot nu toe geen goede zelfkennis. De introspectietheorie is een theorie die ons zegt hoe wij onszelf kunnen leren kennen.

2p 19 Geef weer wat de introspectietheorie van Descartes inhoudt. Geef vervolgens wat Fallon als voorbeeld kritiek op de introspectietheorie van Descartes.

Fallon begint een uitgebreid onderzoek naar zichzelf. Dit onderzoek is bijzonder omdat Fallon zowel de professor is die het onderzoek leidt als de persoon die wordt onderzocht. Fallon-als-professor is in staat om een goede diagnose van zichzelf te stellen, maar Fallon-als-persoon vraagt zich af wie hij eigenlijk is. Om zichzelf beter te leren kennen schrijft Fallon een boek. In dat boek demonstreert hij zijn dubbele rol: Fallon-als-professor legt uit wat de diagnose inhoudt, Fallon-als-persoon beschrijft hoe hij op basis van de diagnose over zichzelf denkt. De manier waarop Fallon-als-persoon in het boek zichzelf leert kennen, sluit aan bij Morans deliberatietheorie. Moran bekritiseert met de deliberatietheorie de introspectietheorie.

2p 20 Leg uit dat de manier waarop Fallon-als-persoon zichzelf leert kennen, aansluit bij de deliberatietheorie van Moran. Geef vervolgens Morans kritiek op de introspectietheorie weer.

HA-0311-a-o 9/11 lees verder ►►►

### Pagina 10

2p 21 Implicite oordelen vormen een probleem voor Morans deliberatietheorie. Geef weer wat een impliciet oordeel is.
Leg vervolgens uit dat impliciete oordelen een probleem zijn voor Morans opvatting over zelfkennis.

1p 22 In zijn boek zegt Fallon dat mensen met een misdadig brein asociaal en egoïstisch zijn. Mensen zoals hijzelf worden volgens hem geboren met een dergelijke natuur. Ze hebben volgens hem geen invloed op hun gedrag dat het gevolg is van deze misdadige natuur.
Rousseau en Hobbes hadden uiteenlopende opvattingen over de natuur van de mens.

1p 23 Leg uit dat Hobbes een persoon als Fallon niet zou beschouwen als iemand met een afwijkende natuur.
Leg uit welke kritiek Rousseau zou hebben op Fallons overtuiging dat mensen van nature asociaal en egoïstisch zijn.

2p 24 Ook Sartre zou kritiek hebben op de opvatting dat het gedrag van Fallon wordt bepaald door zijn misdadige natuur.
Leg uit dat Fallon volgens Sartre te kwader trouw is.
Leg vervolgens uit hoe Fallon met zijn misdadige brein volgens Sartre authentiek kan zijn.

Fallon komt uiteindelijk tot de conclusie dat hij een psychopaat is. De meeste psychopaten krijgen weinig erkenning en ontwikkelen crimineel gedrag. Ze worden bestraft of leiden een teruggetrokken leven.
Axel Honneth gaat uit van een relationele opvatting over autonomie.
Geef weer welke drie vormen van erkenning Honneth onderscheidt.

2p 25 Leg vervolgens met Honneths relationele opvatting van autonomie uit dat we actief moeten ingrijpen om de autonomie van teruggetrokken psychopaten te vergroten.

De vraag die Fallon in het laatste hoofdstuk van zijn boek aan de orde stelt, is hoe we kunnen voorkomen dat mensen met een misdadig brein op het verkeerde pad raken.
Volgens professor Fallon is er maar één maatregel die werkelijk effectief is. Je moet mensen met een misdadig brein van jongs af aan omringen met de juiste zorg. Hij is bovendien van mening dat een misdadig brein een genetische oorzaak heeft.

HA-0311-a-o 10 / 11 lees verder ► ►►

### Pagina 11

tekst 5
Ik ben voor het verplicht genetisch testen van alle kinderen bij de geboorte om
vast te stellen welke kinderen kwetsbaar zijn.
Als uit de test blijkt dat een kind een misdadige aanleg heeft, dan kan het van
jongs af aan worden omringd met zorg.
naar: Fallon, De Psychopaat in mij, 2014

Fallon denkt dat het uitvoeren van deze test een taak is van de overheid.
Isaiah Berlin maakt een onderscheid tussen positieve vrijheid en
negatieve vrijheid.
4p 26 Leg met tekst 5 uit dat het testen van alle mensen bij de geboorte een
aantasting is van de negatieve vrijheid.
Leg vervolgens uit dat het genetisch testen bij de geboorte de positieve
vrijheid van kinderen met een misdadig brein kan versterken.
Beargumenteer tot slot of jij Fallons genetische test wenselijk vindt met:
een afweging tussen positieve en negatieve vrijheid, en
het begrip 'rechtvaardigheid'.

Genetisch testen is een voorbeeld van een nieuwe techniek. De informatie
die we dankzij deze techniek verkrijgen, is van bijzondere aard: het betreft
de bouwtekening van je brein en je lichaam, met een overzicht van je
talenten en je zwakten.
1p 27 Leg met het genetisch testen van kinderen uit dat de mens een
dubbelzinnige houding ten aanzien van techniek heeft.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-0311-a-0 11 / 11 einde