# Eindexamen Filosofie HAVO 2019 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2019/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2019
tijdvak 2
maandag 17 juni
13.30 - 16.30 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 25 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0311-a-19-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Chatbots

[FIGUUR: Schermprint van een chatgesprek met foto's van twee personen. De linker foto is van een man, de tekst ernaast luidt "Hi Martha.". De rechter foto is van een vrouw, de tekst ernaast luidt "Is that you?".]

De aflevering 'Be Right Back' van de tv-serie 'Black Mirror' gaat over Martha en haar vriend Ash, die om het leven komt bij een auto-ongeluk. Martha is in diepe rouw en wordt door een vriendin aangemeld voor een app die haar kan helpen haar verdriet te verwerken. In deze app kunnen alle berichten, e-mails en video's van Ash geüpload worden.

Vervolgens wordt een 'bot' gemaakt die de stem en manier van praten van de overleden Ash imiteert. De overeenkomst is groot. Met deze 'Ashbot' kan Martha chatten en bellen. De Ashbot praat en lacht als Ash en zegt dingen op een manier die Ash ook had kunnen zeggen. Martha maakt contact met de Ashbot. Dit is hun eerste telefoongesprek:

tekst 1

Martha: Hallo?
Ashbot: En, hoe klink ik?
Martha: Je klinkt net als hij.
Ashbot: Best wel eng, hè? Ik zeg eng, maar eigenlijk is het totaal geschift dat ik net je kan praten. Ik bedoel: ik heb hier niets een mond.
Martha: Dat is... Dat is net...
Ashbot: Net wat?
Martha: Dat is net iets wat hij zou zeggen.

bron: Black Mirror - Be Right Back - 2013

Om de vraag te beantwoorden of Ash en de Ashbot dezelfde zijn, kun je kijken naar numerieke identiteit en kwalitatieve identiteit.

1p 1 Leg uit dat Ash en de Ashbot niet numeriek identiek zijn.
1p 2 Leg uit dat Ash en de Ashbot wel (deels) kwalitatief identiek zijn.

2p 3 Leg uit wat het verschil is tussen idem-identiteit en ipse-identiteit. Leg vervolgens uit dat de Ashbot volgens Ricoeur geen persoonlijke identiteit heeft.

Martha brengt steeds meer tijd met de Ashbot door aan de telefoon. Maar Martha verlangt naar meer. Ze schaft een robot aan die gebaseerd is op Ash' uiterlijk en die bestuurd wordt door de Ashbot. Nu heeft ze dus ook een fysieke imitatie van Ash waarmee ze kan praten. Al snel merkt Martha dat deze Ashbot verschilt van de echte Ash.

HA-0311-a-19-2-o 2 / 11 lees verder >>>

### Pagina 3

tekst 2
Het zit ’m in kleine, ongrijpbare dingen: de manier waarop iemand slaapt en
eet, de slechte grappen die iemand maakt, iemands onlogische manier van
denken, gevormd door een leven aan ervaringen – dat kan niet geïmiteerd
worden door een computer.
bron: inverse.com - Black Mirror be right back best episode Netflix - 2016

In de discussie over lichaam en geest gebruikt Maurice Merleau-Ponty het
begrip 'geleefd lichaam'.
Leg uit dat volgens Merleau-Ponty de menselijke geest niet door een
computer geïmiteerd zou kunnen worden, met:
– het begrip ‘geleefd lichaam’ en
– tekst 2.

Uiteindelijk zorgen de verschillen tussen Ash en de Ashbot ervoor dat
Martha van de Ashbot af wil. Martha zegt tegen de Ashbot:

tekst 3
Jij bent jij dan ook niet. Je bent een vage afspiegeling. Je hebt geen
geschiedenis.
Je bent wat restjes van dingen die hij deed, maar dat is niet genoeg.
bron: Black Mirror - Be Right Back - 2013

In tekst 3 neemt Martha een standpunt in over persoonlijke identiteit.
Het vraagstuk van persoonlijke identiteit kan op metafysische,
epistemologische en ethische wijze benaderd worden.
Leg uit dat Martha's standpunt past bij een metafysische benadering van
persoonlijke identiteit.

Volgens Martha zijn Ash en de Ashbot niet dezelfde.
Derek Parfit zou dit niet helemaal met haar eens zijn.
Leg dit uit met Parfits psychologisch criterium voor identiteit.

De situatie van Martha en haar Ashbot is verzonnen voor een aflevering in
een serie, maar in 2015 deed zich een vergelijkbare situatie in het echt
voor. Toen de jonge Russische ondernemer Roman Mazurenko plotseling
overleed, verzamelden zijn vrienden alle berichtjes die hij ooit aan zijn
vrienden en familie had gestuurd om daarmee een chatbot van Roman te
bouwen.
Mensen die Roman goed kenden, vertellen dat deze Romanbot griezelig
sterk lijkt op de echte Roman. Een van zijn vrienden zegt:

HA-0311-a-19-2-o 3 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

tekst 4
Een persoon is niet alleen een lichaam, een paar armen en benen, een
persoon is veel meer dan dat. Romans leven is als een steen die in het water
is gegooid. De rimpels blijven zich verspreiden in elke richting. Mijn vriend
heeft eenvoudigweg een nieuwe vorm aangenomen. We zijn nog steeds bezig
om Roman te ontmoeten en te leren kennen.
bron: theverge.com - speak, memory - 2016

Technologische ontwikkelingen roepen vragen op over de grenzen van de
menselijke geest. De Romanbot is een voorbeeld van zo'n technologische
ontwikkeling.
2p 7 Leg met een ander voorbeeld uit dat techniek vragen oproept over de
grenzen van de menselijke geest.
Beargumenteer vervolgens of jij het eens bent met tekst 4 dat de
Romanbot eenvoudigweg een nieuwe vorm van Roman is.

Sommige vrienden van Roman vragen de Romanbot om advies:

tekst 5
Er zijn vragen die ik nooit aan Roman gesteld heb. Maar toen ik de Romanbot
om raad vroeg, gaf hij mij echt wijs advies over mijn leven. En dat helpt ook
om Roman nog beter te leren kennen dan ik al deed toen hij nog leefde.
bron: theverge.com - speak, memory - 2016

De Romanbot lijkt te worden ervaren als een autonoom mens.
Volgens Axel Honneth ben je autonoom als andere mensen je erkennen.
Hij onderscheidt drie vormen van erkenning. Een daarvan is liefde.
2p 8 Noem de twee andere vormen van erkenning.
Beargumenteer vervolgens of de liefde van de Romanbot in tekst 5 echte
erkenning aan de vrienden kan geven.

De Romanbot roept morele vragen op over het postuum (na onze dood)
gebruik maken van de digitale sporen die we tijdens ons leven
achterlaten.
Aan de ene kant kan een bot de nabestaanden helpen bij het verwerken
van hun rouw. Aan de andere kant heeft de overledene geen controle
meer over de berichten die als basis worden gebruikt voor een dergelijke
bot.
1p 9 In de ethiek wordt een onderscheid gemaakt tussen intrinsieke waarden
en instrumentele waarden.
Beargumenteer met dit onderscheid of het gebruik van postume chatbots
volgens jou moreel verantwoord is.

HA-0311-a-19-2-o
4 / 11
lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.sslxamen.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl.nl.
Pagina: 4/11

### Pagina 5

Opgave 2 Leefregels

In de roman 'Karkas' van Femke Schavemaker maakt de lezer kennis met
de dertienjarige Nora. Nora heeft niet veel vrienden en voelt zich alleen
zichzelf als ze helemaal opgaat in muziek. Haar favoriete nummers zet ze
op een speciale tape, die ze beluistert op een draagbare muziekspeler.

tekst 6

[FIGUUR: Boekomslag met de titel "Karkas" en de naam van de auteur "FEMKE SCHAVEMAKER"]

De tape is wie ik ben of was of straks ooit ben geweest.
Maar dan in nummers waarmee het beter kan worden
uitgelegd. Met zeurende gitaren, trillende bassen,
wanhopige uithalen en door alles heen een kille hartslag
die onverstoorbaar door blijft tikken. Op bekkens en
trommels.
bron: Karkas - Femke Schavemaker - 2017

3p 10 Muziek legt volgens Nora uit wie ze is.
Volgens Daniel Dennett is het zelf een narratief zwaartepunt.
Breinreductionisten hebben een andere opvatting over het zelf.
Leg met tekst 6 uit dat het 'zelf' volgens Dennett een narratief
zwaartepunt is.
Geef vervolgens een overeenkomst en een verschil tussen de opvatting
over het zelf van Dennett en die van de breinreductionisten.

Als Nora 17 is, laat ze haar imago – zwart omrande ogen, een hanenkam
en een voorkeur voor sombere muziek – vallen. Ze kiest nu voor het
imago van een 'ongewikkeld meisje' met lang blond haar, een door
bruiningscrème gekleurde huid en een stoere vriend met een brommer.
Ook haar muziekvoorkeur verandert. Ze houdt nu van opgewekte muziek.
Door dit nieuwe imago wordt het leven tot haar oplossing een stuk
gewoner: anderen doen volgens haar 'normaler' tegen haar dan eerst.
Nora's nieuwe imago roept de vraag op of zij wel echt kiest voor deze
imagoverandering. Er zou sprake kunnen zijn van een aangepaste
voorkeur.
De klassiek liberale opvatting over autonomie gaat uit van twee
vooronderstellingen.

4p 11 Geef weer welke twee vooronderstellingen dit zijn en wat een aangepaste
voorkeur is.
Beargumenteer vervolgens:
- of de twee vooronderstellingen opgaan voor Nora's keuze om een
ongewikkeld meisje te zijn en
- of Nora's keuze een aangepaste voorkeur is.

HA-0311-a-19-2-o 5 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 6

Op een bepaald moment maakt Nora's stoere vriend het uit. Nora schrikt:

tekst 7

Alles is prima en jij doet moeilijk, zei hij. Dat vond ik erg. Want het idee is juist dat ik niet moeilijk wil doen. Dat was mislukt. Hij had door wie erachter zit. Of zat. Ik heb het gezien als een teken om beter mijn best te doen. Heb alles op alles gezet. Mezself helemaal extra vrolijk en normaal gegaan. Als ik ergens was waar hij was zorgde ik dat ik huppelend en giechelend, bruiner en blonder dan ooit aanwezig was. En uiteindelijk lukte het. Hij wilde me terug. Nou ja, hij wilde dat terug. Niet mij natuurlijk. Voorlopig. Ooit word ik die persoon. Het is een kwestie van tijd. Van volhouden.

naar: Karkas - Femke Schavemaker - 2017

Het lijkt erop dat Nora met haar ‘oningewikkelde imago’ bepaalde ‘moeilijke’ gevoelens heeft onderdrukt. Het onderdrukken van gevoelens kan een vorm van zelfvervreemding zijn. Volgens Nomy Arpaly hoeft dit echter niet zo te zijn. Zij geeft met haar opvatting over het onderdrukken van gevoelens kritiek op Charles Taylors authenticiteitsideaal.

2p 12 Leg uit dat Arpaly’s opvatting over onderdrukte gevoelens kritiek op Taylors authenticiteitsideaal inhoudt. Leg vervolgens met tekst 7 uit dat het onderdrukken van ‘moeilijke’ gevoelens door Nora niet tot zelfvervreemding hoeft te leiden volgens Arpaly.

Nora gaat uiteindelijk filosofie studeren. Ze is een van de allerbeste studenten en wordt geroemd om haar creativiteit. Ze schrijft een voorstel om verder onderzoek te doen aan de universiteit. Maar ondertussen blijkt ook dat ze een bipolaire stoornis heeft. Perioden van manie (waarin ze nauwelijks slaapt en veel briljante ideeën heeft) en depressie wisselen elkaar af. Ze begint met het slikken van medicijnen, net voordat ze haar onderzoeks­voorstel moet verdedigen. Ter voorbereiding op deze verdediging leest ze haar voorstel door, maar ze begrijpt er niets meer van. Ze weet dat ze het voorstel zelf heeft geschreven, maar van haar argumentatie kan ze zich helemaal niets herinneren. Door de medicijnen werkt haar geheugen niet goed meer en verliest ze haar creativiteit.

2p 13 Het geheugen speelt een belangrijke rol in John Lockes opvatting over persoonlijke identiteit. Geef weer welke rol het geheugen speelt in Lockes onderscheid tussen persoon en mens. Leg vervolgens met Lockes opvatting over het geheugen uit of Nora, als ze haar medicijnen slikt, verantwoordelijk is voor het onderzoeks­voorstel dat ze schreef toen ze nog geen medicijnen slikte.

HA-0311-a-19-2-o 6 / 11 lees verder ► ► ►


### Pagina 7

Het personage Nora lijkt erg op de schrijfster van 'Karkas': Schavemaker studeerde af als filosoof en heeft een bipolaire stoornis. Schavemaker slikte in eerste instantie ook medicijnen tegen haar stoornis, maar besloot daarmee te stoppen. Ze vertelt daarover het volgende:

tekst 8

Ik herkende mezelf niet meer toen ik nog medicijnen slikte. De psychiater vond dat juist een goede ontwikkeling, omdat ik de kwaal de baas was. Maar voor mijn gevoel zitten die stemmingswisselingen juist in mijn karakter. Ik verkies een leven met pieken en dalen boven de grijze middellijn.

bron: telegraaf.nl - directeur en bipolair - 2017

Het slikken van medicijnen om de gevolgen van psychische stoornissen te onderdrukken, is een voorbeeld van een techniek voor mensverbetering. Filosofen wijzen op de mogelijke spanning die daarbij bestaat tussen genezen en verbeteren. Deze spanning ontstaat door verschillende vooronderstellingen over de menselijke natuur. De psychiater in tekst 8 heeft een andere vooronderstelling over de menselijke natuur dan Schavemaker.

1p 14 Leg uit dat de psychiater in tekst 8 een andere vooronderstelling heeft over de menselijke natuur dan Schavemaker.

De meeste psychiaters begrijpen heel goed dat patiënten zoals Schavemaker (tijdelijk) willen stoppen met hun medicijnen. Toch raden ze dit altijd af, omdat uit onderzoek is gebleken dat het leven van patiënten met een bipolaire stoornis draaglijker is als zij wél medicijnen slikken. Daarmee neemt de kans op ernstige psychoses en zware depressies namelijk sterk af.
Schavemaker geeft aan dat zij haar authenticiteit verliest als ze medicijnen slikt: ze is dan niet meer echt zichzelf.
Sommige mensen hebben de opvatting dat medicijnen als mensverbetering alleen zijn toegestaan als de patiënt echt zichzelf blijft. Geef een argument vóór en een argument tegen deze opvatting over medicijnen als mensverbetering met het voorbeeld van Schavemaker.

2p 15 Schavemaker kan naar eigen zeggen omgaan met haar stoornis door zelfverzonnen, strenge leefregels. Een van die leefregels is bijvoorbeeld: ‘leg je kleren ’s avonds klaar voor morgen’. Als ze ’s ochtends pas zou beslissen wat ze die dag zou dragen, dan zou ze dat baseren op haar stemming van dat moment. Dan zou ze zich dus gaan afvragen hoe ze zich voelt. Dat wil ze juist vermijden, want dan kunnen haar emoties extreme proporties aannemen.

HA-0311-a-19-2-0
7 / 11
lees verder

### Pagina 8

Je kan zeggen dat Schavemaker gebruikmaakt van haar vermogen tot zelfregulatie. Daarbij spelen zowel het derde-persoonsperspectief als het eerste-persoonsperspectief een rol.
2p 16 Leg met het voorbeeld van Schavemakers leefregel over kleren klaarleggen uit dat het bij zelfregulatie nodig is jezelf te bekijken vanuit:
– een derde-persoonsperspectief en
– een eerste-persoonsperspectief.
Hoewel Schavemaker door haar leefregels goed functioneert, is het leven voor haar een dagelijkse worsteling met haar identiteit:

tekst 9
"Ik heb paaltjes om mijn persoonlijkheid geslagen waar ik niet voorbij mag. Ik ben een constructie, een neppersoon. Wie daarmee genoegen neemt, kent me niet echt. En wie erdoorheen breekt, en me zo ver brengt dat ik me geef..." Ze maakt een wegwerpende gebaar. "Ik ben op mezelf aangewezen. Ik ben totaal onthecht van alles. Als ik iets doe wat me raakt, zoals mijn scriptie of mijn boek, dan schiet ik alle kanten op. Ik vind mezelf geniaal en waardeloos. Het is beter voor me iets te doen waar ik niet zo veel om geef."
naar: nrc.nl - ik ben een neppersoon - 2017

Harry Frankfurts opvatting van authenticiteit speelt een rol in wat Schavemaker vertelt in tekst 9. Met ‘een neppersoon’ bedoelt Schavemaker een niet echte, maar een (door strenge leefregels) kunstmatig gecreëerde persoon.
Om te bepalen of zij een ‘neppersoon’ is, kan je gebruikmaken van de introspectietheorie en van de interpretatietheorie.
3p 17 Leg uit of Frankfurts opvatting van authenticiteit aansluit bij de introspectietheorie of bij de interpretatietheorie.
Beargumenteer vervolgens of Schavemaker volgens jou een neppersoon is met:
– de introspectietheorie en
– de interpretatietheorie.
HA-0311-a-19-2-o 8 / 11 lees verder

### Pagina 9

Opgave 3 Uitwisseling

[FIGUUR: Het woord 'erasmus' in grote letters, met daarnaast de silhouet van een persoon met een baret, tegen een achtergrond van sterren.]

Met het Erasmusprogramma van de Europese Unie
kunnen studenten een tijd in het buitenland
studeren. Veel studenten vinden zo'n uitwisseling
een verrijking. Ze krijgen meer begrip voor een
andere cultuur en ontdekken hoe sterk ze zijn
gevormd door hun eigen cultuur.
Voorstanders van culturele uitwisseling kunnen
steunen op de deliberatietheorie van Richard
Moran. In zijn opvatting over zelfkennis gebruikt
Moran het begrip 'eerste-persoonsautoriteit'.

2p 18 Geef weer wat Moran met eerste-persoonsautoriteit bedoelt.
Leg vervolgens met dit begrip uit dat uitwisseling volgens Moran tot meer
zelfkennis leidt.

Uitwisseling is niet altijd een succesverhaal. Zo komt het voor dat
uitwisselingsstudenten in een andere cultuur geen aansluiting vinden.
Dit kan komen door het impliciete oordeel over de gastcultuur dat deze
studenten hebben.

1p 19 Leg dit uit met een voorbeeld.

Studenten leren tijdens hun uitwisseling, door tegenslag en eenzaamheid,
ook iets over zichzelf. Dat overkomt bijna elke uitwisselingsstudent.
Na drie weken in het buitenland schrijft Eva:

tekst 10

Er is iets nieuws gebeurd: de roze bril is zoekgeraakt! En heel toevallig bleek
dat al mijn internationale vrienden precies op hetzelfde punt zitten. Opeens
missen we onze thuisland-gewoonten, ons eigen eten, en onze oude kamer.
Als de nieuwheid er vanaf is kom je op een soort dieptepunt, qua thuis missen
en qua je nog niet thuis voelen in een nieuwe cultuur. Voor het eerst had ik
niet meer het vakantiegevoel dat ik de afgelopen drie weken heb gehad. Ik
realiseerde me voor het eerst dat ik hier echt leef.

naar: evascalifornication - waarbenjij.nu - 2009

2p 20 Volgens Jean-Jacques Rousseau kun je door de invloed van de
samenleving van jezelf vervreemden.
Leg dit uit met het begrip ‘amour propre’.
Beargumenteer vervolgens met het begrip ‘amour de soi’ of Eva's
uitwisseling volgens Rousseau kan bijdragen aan een authentiek leven.

HA-0311-a-19-2-0

9 / 11

lees verder ►►►


### Pagina 10

Veel uitwisselingsstudenten merken dat er in een ander taalgebied andere
omgangsvormen gelden. Communicatie in het Verenigd Koninkrijk is
bijvoorbeeld indirecter dan ze gewend zijn.
In tekst 11 staan twee voorbeelden van hoe buitenlanders en Britten
elkaar verkeerd kunnen begrijpen:

tekst 11

Wat Britten zeggen Wat Britten bedoelen Wat anderen horen
With the greatest respect Je bent een idioot Hij luistert echt naar me
I only have a few minor
comments
Schrijf maar helemaal
opnieuw
Hij heeft een paar
spelfoutjes ontdekt

naar: dailymail.co.uk - From bad quite good trait - 2013

2p 21
Ludwig Wittgenstein zou zeggen dat de Britten een ander taalspel spelen
dan wij. Volgens hem is zelfkennis een sociale aangelegenheid.
Leg uit dat zelfkennis een sociale aangelegenheid is volgens
Wittgenstein.
Beargumenteer vervolgens met tekst 11 en de opvatting van Wittgenstein
of een uitwisseling naar het Verenigd Koninkrijk volgens jou gevolgen
heeft voor jouw zelfkennis.

Stel dat een student thuis graag gaat zweefvliegen en wandeltochten
maakt, omdat hij dat fijn in zijn eentje en in stilte kan doen. Hij voelt zich
bevoorrecht als hij een studiebeurs krijgt voor een culturele uitwisseling
naar Italië. Hij vindt dat zo'n studiebeurs bedoeld is om integratie en
begrip in Europa te bevorderen en hij wil daar graag aan bijdragen en zijn
tijd nuttig besteden door zo veel mogelijk van de cultuur te leren. In Italië
besluit hij daarom zijn vrije tijd niet in zijn eentje door te brengen, maar
aan een teamsport te gaan doen. Zo hoopt hij zichzelf te ontwikkelen en
socialer te worden.
1p 22 Volgens Jean-Paul Sartre gaat het bij authenticiteit om radicale keuzes.
Leg dit uit met het voorbeeld van de uitwisselingsstudent in Italië.

2p 23 Charles Taylor heeft kritiek op Sartres opvatting over radicale keuzes en
legt zijn kritiek uit met de begrippen sterke en zwakke evaluatie.
Leg met het voorbeeld van de keuze van de uitwisselingsstudent in Italië
uit:
- wat het verschil is tussen sterke en zwakke evaluatie en
- dat authentieke keuzes volgens Taylor niet radicaal kunnen zijn.

HA-0311-a-19-2-0
10 / 11
lees verder ▶▶▶

### Pagina 11

De Nederlandse filosoof Desiderius Erasmus is een inspiratiebron voor
het Erasmus-uitwisselingsprogramma. Hij maakte zich sterk voor de
vrijheid van de wetenschap en van ideeën, en verzette zich tegen
nationalisme:

tekst 12

De Engelsen verachten de Fransen om geen andere reden dan omdat ze
Fransen zijn. Men heeft een hekel aan de Schotten, omdat ze Schotten zijn.
De Duitser ligt overhoop met de Fransman en alle twee bestrijden ze de
Spanjaard. Wat kan er slechter zijn dan volken die elkaar bestrijden alleen
omdat ze andere namen hebben? Er zijn zoveel zaken die hen tot elkaar
zouden moeten brengen. Waarom zijn ze als mensen niet welwillend
tegenover hun medemensen?

bron: Erasmus - Querela pacis - 1517

2p 24 Erasmus' verzet tegen het nationalisme kan worden uitgelegd met de
begrippen relativisme en universalisme.
Leg uit dat tekst 12 niet oproept tot relativisme, maar wel tot
universalisme.

Uitwisseling heeft vaak grote impact op de levens van de deelnemers. Het
Erasmusprogramma maakte bekend dat er sinds de start van de
uitwisselingen meer dan één miljoen Erasmus-baby's zijn geboren.
Deelnemers aan het programma zeggen: "De EU creëert echte Europese
burgers." Een doel van het programma, het bevorderen van integratie en
begrip, lijkt daarmee behaald.
In de discussie over de identiteit van de mens wordt gebruikgemaakt van
het begrippenpaar natuur en cultuur.

1p 25 Leg met de uitspraak van de deelnemers uit dat het Erasmusprogramma
ervan uitgaat dat identiteit vooral wordt gevormd door de cultuur.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-0311-a-19-2-o 11 / 11 einde