# Eindexamen Filosofie HAVO 2019 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2019/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2019
tijdvak 1
donderdag 9 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 24 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0311-a-19-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Gestolen identiteit
De roman ‘Cel’ gaat over het personage Michael Bellicher. In het begin
van het verhaal rijdt Michael over een tweebaansweg wanneer de auto die
voor hem rijdt plotseling over de kop slaat.

tekst 1
[FIGUUR: Boekcover van "Cel" van Charles den Tex, met de gezichten van drie personen.]
Ik reageerde instinctief. Beelden zetten zich onmiddellijk om
in handelingen. Ik zag en deed. Mijn handen en voesten
namen eigen beslissingen. Mijn hart pompte, mijn longen
zogen en bliezen, harder dan ik kon bijhouden. Mijn lichaam
redde zichzelf, ik draaide weg van de schuivende en
tollende auto voor me, ergens heen.
bron: Charles den Tex, Cel, 2008

2p 1 Leg met tekst 1 uit dat Michael volgens Merleau-Ponty:
— een lichaam heeft, en
— een lichaam is.

Michael belt 112 en als de politie komt, is hij verbaasd dat de agenten
hem telkens dezelfde vragen stellen over zijn naam, zijn adres en het
merk van zijn auto. Hij moet zelfs mee naar het bureau en daar blijkt dat
hij ervan wordt verdacht enkele dagen eerder in een bronskleurige BMW
te zijn doorgereden na een dodelijke aanrijding met een fietser.
Michael is onschuldig. Hij heeft geen bronskleurige BMW, laat staan dat
hij daarmee een fietser heeft aangereden. Hij was op het tijdstip van de
aanrijding bovendien op een andere plek. Maar vervelend genoeg kan hij
dat niet bewijzen.
Hoewel Michael dus zeker weet dat hij het misdrijf (doorrijden na een
aanrijding) niet heeft gepleegd, gaan de agenten ervan uit dat Michael
betrokken is. Zij geven Michael het gevoel dat hij zelf niet weet wie hij
eigenlijk is. In zijn cel denkt Michael het volgende:

tekst 2
Ik had een enorme behoefte aan mensen die me zagen als degene die ik
was, een gewone man die geen andere mensen doodreed in een BMW. Door
de afzondering en de ondervraging begon ik aan mezelf te twijfelen.
bron: Charles den Tex, Cel, 2008

HA-0311-a-19-1-o 2 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 3

3a (4p) In de introspectietheorie van René Descartes spelen twee kenmerken een rol bij zelfkennis. Neocartesianen hebben kritiek op Descartes' theorie. Geef beide kenmerken van de introspectietheorie van Descartes weer. Leg vervolgens met een van deze kenmerken uit dat Michael in tekst 2:
– eerst uitgaat van de introspectietheorie van Descartes en
vervolgens van de neocartesiaanse opvatting over de
introspectietheorie.

Michael ontdekt dat zijn identiteit in de vorm van zijn creditcard, bankpas en burgerservicenummer is gestolen. Iemand heeft op zijn naam de bronskleurige BMW gekocht en daarmee het misdrijf gepleegd. Maar de politie gelooft dit niet.
Stel dat de politie een leugendetector gebruikt om erachter te komen of Michael het misdrijf heeft gepleegd. Michael spreekt de waarheid en toch geeft de leugendetector om de een of andere reden aan dat hij liegt. De leugendetector geeft dus een verkeerde uitslag en de politie gelooft de leugendetector. Doordat de politie hem niet gelooft, voelt Michael zich beroofd van zijn ware zelf.
Of het zelf echt bestaat, betekent in een manifest wereldbeld iets anders dan in een wetenschappelijk wereldbeeld.
Volgens breinreductionisten bestaat het zelf niet.

3b (3p) Leg uit dat het zelf volgens de breinreductionisten niet bestaat. Beargumenteer vervolgens of jij het eens bent met deze opvatting van het breinreductionisme, met:
– het onderscheid tussen een manifest en een wetenschappelijk
wereldbeeld en
– de foute uitslag van de leugendetector test.

Gaandeweg de roman worden de gevolgen van Michaels gestolen identiteit steeds dramatischer. Iemand pleegt onder zijn naam nog een misdrijf en koopt een huis met een hypotheekschuld van ruim drie miljoen. Michael krijgt hulp van een beveiliger die dag en nacht bij hem is. Zo heeft hij een alibi voor eventuele toekomstige misdrijven die met zijn gestolen identiteit worden gepleegd.
Bovendien blokkeert Michael zijn rekeningen; van zijn advocaat mag Michael zelf helemaal geen uitgaven meer doen.
Daarop doet Michael de volgende uitspraak: "Dat was het. Ik mocht niets meer. Als ik een hamburger wilde moest ik het vragen."
Michael gaat vanaf dat moment niet meer over zijn eigen leven. Hij is zijn vrijheid kwijt.

4 (1p) Leg met Michaels uitspraak uit welke vrijheid hij heeft verloren, zijn negatieve vrijheid of zijn positieve vrijheid.

HA-0311-a-19-1-o
3 / 11
lees verder ▶▶▶

### Pagina 4

De manier waarop Michael zijn leven gaat leiden, verandert door de
gestolen identiteit steeds ingrijpender. Hij kan zelfs niet meer werken. Dat
valt hem zwaar, want zijn werk als communicatieadviseur betekent veel
voor hem.
Christine Korsaard introduceert het begrip 'praktische identiteit'. Mensen
hebben verschillende praktische identiteiten.
2p 5 Leg met Korsaards begrip 'praktische identiteit' uit:
– dat Michael een van zijn praktische identiteiten verliest en
– dat Korsaard de waarde van authenticiteit benadrukt.

Michaels identiteit blijkt te zijn gestolen toen hij online iets kocht. Een
hacker helpt Michael om uit te zoeken wie de dief is. Deze hacker zegt:

tekst 3

[FIGUUR: Een kader met tekst]
Vroeger dachten we dat iedereen uniek was. Nu weten we dat we voor het
overgrote deel allemaal hetzelfde zijn. Identiteit is een semi-unieke en
kopieerbare set gegevens. Jouw identiteit is niet gestolen, maar gekopieerd,
en nu duikt die kopie overal op: een virtuele kloon.

naar: Charles den Tex, Cel, 2008

Deze hacker stelt persoonlijke identiteit gelijk aan online-identiteit. Wat
iemand op internet koopt, welke sites hij bezoekt en dus welke interesses
hij heeft, welke sociale media hij gebruikt: deze informatie vormt een set
gegevens die iemands persoonlijke identiteit voor het grootste gedeelte
kenmerken.
Om te bepalen wat iemands persoonlijke identiteit is, kan een
onderscheid worden gemaakt tussen kwalitatieve identiteit en numerieke
identiteit.
2p 6 Geef dit onderscheid weer.
Beargumenteer vervolgens met dit onderscheid of de virtuele kloon uit
tekst 3 dezelfde is als Michael.

De roman 'Cel' roept niet alleen vragen op over persoonlijke identiteit,
maar ook over internet. Kan een online gestolen identiteit een bedreiging
vormen voor onze persoonlijke identiteit in het offline leven? Het antwoord
op die vraag hangt af van je houding ten aanzien van techniek.
In dit geval kan een onderscheid worden gemaakt tussen internet als
instrument en internet als iets dat constitutief is voor wie wij zijn.
2p 7 Leg het onderscheid uit tussen internet als instrument en internet als iets
dat constitutief is voor wie wij zijn.
Beargumenteer vervolgens met dit onderscheid of een online gestolen
identiteit volgens jou een bedreiging vormt voor persoonlijke identiteit in
het offline leven.

HA-0311-a-19-1-0 4 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 5

Opgave 2 Alter ego

Alter ego betekent
‘ander ik’. Met een alter
ego neemt iemand
tijdelijk een andere
identiteit aan.
Superman, Batman en
de superster Lady Gaga
zijn voorbeelden van
alter ego’s.
In de afbeelding
hiernaast zie je de
verandering van
journalist Clark Kent in Superman, die met zijn superkracht mensen redt.
Fans discussiëren al jaren over de kwestie of Superman het alter ego is
van Clark of andersom. Het verhaal verandert als het vanuit de een of
vanuit de ander wordt verteld. Voor stuntelaar Clark is het fijn om af en
toe ook de stoere, zelfverzekerde Superman te zijn. Voor Superman is het
nodig om zich als onopvallende journalist onder de mensen te kunnen
begeven.
Deze verhouding tussen Clark en Superman is ook voor filosofen
interessant als het gaat om persoonlijke identiteit.
8 Leg met de verhouding tussen Clark en Superman uit wat Schechtman
bedoelt met de karakteriseringsvraag.

Derek Parfit heeft een psychologisch criterium voor persoonlijke identiteit.
9 Geef aan wat dit criterium inhoudt.

10 Leg met de verhouding tussen Clark en Superman uit dat de vraag naar
persoonlijke identiteit volgens Parfit een lege vraag kan zijn.

Lois Lane, een collega van Clark, wordt verliefd op Superman. Clark baalt
ervan dat Lois verliefd wordt op Superman, maar hém niet ziet staan. Hij
wil door Lois gewaardeerd worden om wie hij is, maar hij wil de identiteit
van Superman ook niet onthullen. Clark wordt daarom jaloers op zijn alter
ego, maar schaamt zich voor zijn jaloezie.
Clark wordt verscheurd door zijn gevoelens. Uiteindelijk kiest hij ervoor
om het algemeen belang van de heldendaden van Superman boven zijn
privégevoelens te plaatsen.
Volgens Charles Taylor zou de door gevoelens verscheurde Clark op een
moderne manier authentiek zijn. Het moderne ideaal van authenticiteit is
volgens Taylor beïnvloed door zowel Rousseau als Herder.
11 Geef deze twee invloeden weer.
Leg vervolgens uit dat deze twee invloeden herkenbaar zijn in het
voorbeeld van Clark en Superman.

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van twee actiefiguren. Links een figuur in een pak met een bril, rechts een figuur in het Superman-kostuum.]

HA-0311-a-19-1-0 5 / 11 lees verder 
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiegbegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 6

Batman is het alter ego van Bruce Wayne. Bruce kiest om twee redenen
voor een alter ego.
De eerste reden is praktisch: hij wil niet dat het publiek weet dat Bruce en
Batman dezelfde zijn.
De tweede reden heeft te maken met de zelfkennis dat hij als Bruce niet
sterk genoeg is om een tragische gebeurtenis uit het verleden te
verwerken. Hij was als jongetje namelijk getuige van de moord op zijn
ouders. Hierdoor ontwikkelde hij het impliciete oordeel dat alle mensen
slecht zijn. Deze wraakgevoelens zaten hem als Bruce enorm in de weg.
Door het alter ego van Batman de misdaadbestrijder in het leven te
roepen, leerde hij zijn lichaam en zijn gevoelens te beheersen. Op die
manier leerde Bruce omgaan met zijn verdriet.
Bruce blijkt in staat tot zelfregulatie. Het idee van zelfregulatie heeft
elementen van de deliberatietheorie.
2p 12 Leg uit dat impliciete oordelen een bedreiging vormen voor de
deliberatietheorie.
Leg vervolgens met de deliberatietheorie uit dat het alter ego van Bruce
een voorbeeld is van zelfregulatie.
Popster Lady Gaga is het alter ego van Stefani Germanotta.
Tijdens een show in 2011 verscheen Germanotta opeens niet als Lady
Gaga, maar als een mannelijk alter ego genaamd Jo Calderone.
[FIGUUR: Drie zwart-wit foto's naast elkaar. Links een foto van een jonge vrouw. In het midden een foto van een vrouw met wit haar in een korsetjurk. Rechts een foto van een mannelijk uitziend persoon met donker haar.]
Germanotta als zichzelf, als Lady Gaga en als Jo Calderone.
Om ervoor te zorgen dat het publiek Jo zou beschouwen als een alter ego
van Germanotta en niet van Lady Gaga, maakte ze van Jo het ex-vriendje
van Lady Gaga, dat openlijk over hun privéleven zou vertellen.
Terwijl Germanotta bedacht wat een ex-vriendje irritant zou vinden aan
Lady Gaga, realiseerde Germanotta zich dat Lady Gaga nooit open was
geweest over hoe het voor haar was om een vrouw te zijn.
Het voelde voor Germanotta als een grote bevrijding om een paar dagen
Jo te mogen zijn en te klagen over de beperkingen die Lady Gaga ervaart.
Germanotta zegt daarover in een interview:
HA-0311-a-19-1-o
6/11
lees verder

### Pagina 7

tekst 4

Tijdens mijn optreden en de dagen erna als Jo, mocht ik van mezelf via hem
dingen bekennen over hoe het voor mij voelt om een vrouw te zijn, terwijl ik
dat als Lady Gaga juist onderdruk. Het leek alsof Jo zich veel meer kon
 Fopermitteren dan Lady Gaga; hij rookte en dronk bier op het podium, sprak
er op Lady Gaga's
liefdesleven. Dat heb ik zelf altijd privé gehouden... Ik was als Jo zelf
helemaal aanwezig, ik was zelfs meer dan ooit helemaal mezelf.

naar: ladygaga.wikia.com - 2011

Germanotta beschrijft dat ze als Lady Gaga soms gevoelens onderdrukt.
Volgens Nomy Arpaly is het onderdrukken van gevoelens niet altijd een
vorm van zelfvervreemding.
2p 13 Geef met tekst 4 een argument voor de stelling dat Germanotta met het
onderdrukken van haar gevoelens:
— in de praktijk wel van zichzelf vervreemdt, maar
— volgens Arpaly niet noodzakelijk van zichzelf vervreemdt.

Na afloop van de show waarin ze als Jo Calderone optrad, deed
Germanotta de volgende uitspraak: "Ik wil aantonen dat iedereen bestaat
uit meerdere persoonlijkheden, die apart van elkaar bestaan."
Paul Ricoeur maakt bij de vraag naar persoonlijke identiteit een
onderscheid tussen ipse-identiteit en idem-identiteit.
2p 14 Leg met tekst 4 en de uitspraak van Germanotta uit dat er bij de alter
ego's Lady Gaga en Jo Calderone:
— geen sprake is van idem-identiteit, maar
— wel sprake kan zijn van ipse-identiteit.

Persoonlijke identiteit kun je op een metafysische, epistemologische en
ethische manier benaderen. Vanuit elke benadering kun je een vraag
stellen over de alter ego's van Germanotta.
Vanuit de metafysische benadering zou je bijvoorbeeld de vraag kunnen
stellen: "Bestaan Jo Calderone en Lady Gaga als aparte identiteiten?".
Je vraagt dan immers naar het bestaan van de alter ego's.
1p 15 Geef een voorbeeld van zo'n vraag over Germanotta's alter ego's vanuit
de epistemologische benadering en geef daarbij aan wat de vraag
epistemologisch maakt.

1p 16 Geef een voorbeeld van zo'n vraag over Germanotta's alter ego's vanuit
de ethische benadering en geef daarbij aan wat de vraag ethisch maakt.

HA-0311-a-19-1-o 7/11 lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 3 Rating
[FIGUUR: Logo met de tekst "I'LL GIVE YOU A ON RATE MY PROFESSORS IF YOU GIVE ME AN A"]
tekst 5
In Amerika kunnen studenten met de app Rate My Professor (RMP) hun docent beoordelen (raten). Zo kunnen ze een score geven voor de kwaliteit en moeilijkheidsgraad van de lessen, én voor de 'hotness', de aantrekkelijkheid, van de docent. De scores op RMP zijn openbaar, zodat studenten beter geïnformeerd kunnen kiezen of ze lessen van die docent willen volgen. Maar volgens sommigen zijn de scores niet betrouwbaar en hebben ze juist negatieve gevolgen.

Al dit soort apps hebben een probleem met zelf-selectie: de enigen die een review achterlaten zijn de mensen die van het onderwerp of er een hekel aan hebben. Sterker nog, zoals herhaald onderzoek van Rate My Professor laat zien, zeggen scores veel meer over de voordelen van de reviewers dan over de werkelijke kwaliteiten van de docent. Op RMP krijgen docenten die door hun studenten aantrekkelijk worden gevonden hogere scores. En mannen en vrouwen worden beoordeeld op totaal verschillende eigenschappen.
naar: The Washington Post, 2015

Volgens de interpretatietheorie is er geen fundamenteel verschil tussen zelfkennis en kennis van anderen.
2p 17 Leg met tekst 5 uit welk probleem er bij de interpretatietheorie is met de kennis die je van anderen hebt.
Beargumenteer vervolgens of dit probleem ook geldt voor zelfkennis.

Ook op sociale media speelt het krijgen van een beoordeling een belangrijke rol, vooral in de vorm van likes. Op internet zijn talloze tips te vinden om meer likes en reacties te krijgen op je Facebook-, Snapchat- of Instagramprofiel. De volgende tips lijken dat te doen door je autonomie te benadrukken:

HA-0311-a-19-1-o 8 / 11 lees verder

### Pagina 9

tekst 6
Ontwikkel een persoonlijkheid. Je wilt overkomen als iemand die interessante
dingen doet en interessante meningen heeft. Zorg ervoor dat mensen een
volledig beeld van je krijgen door je meningen te delen en te laten zien wat
belangrijk is voor je. Mensen moeten het gevoel krijgen dat ze je kennen, dus
daarom moet je het ze gemakkelijk maken.
Wees altijd positief. Als je allemaal klaar zullen mensen snel afhaken. Ze
hebben zelf problemen genoeg en ze willen juist iemand zien die van iets
negatiefs iets positiefs kan maken.
bron: nl.wikihow.com - Beroemd worden op Facebook

Volgens Axel Honneth is sociale waardering een voorwaarde voor
autonomie.
2p 18 Leg dit uit.
Beargumenteer vervolgens of tips als die in tekst 6 volgens Honneth
bijdragen aan meer autonomie.

Een veelgehoorde kritiek is dat mensen op sociale media niet hun
authentieke zelf zijn. Volgens socioloog Jenny Davis is die kritiek onzin:

tekst 7
Sta er maar eens bij stil: je gedraagt je anders bij je moeder dan bij je baas.
En je past je aan aan regels, normen en gebruiken waar je het strikt genomen
misschien niet mee eens bent. Je bent aardig tegen de buren aan wie je een
hekel hebt. Je zegt dat het 'best goed gaat', terwijl je eigenlijk zou willen
huilen. Dat is, kortom, de prijs die je betaalt voor het leven in een beschaafde
en functionerende samenleving. Niemand is ooit waarlijk 'authentiek'. En dat
is onbetwijfelbaar een positieve zaak.

bron: The Washington Post, 2015

Davis stelt dat authenticiteit niet nodig is voor autonomie. Om te kunnen
zeggen dat niemand ooit waarlijk authentiek is, gaat Davis van een
bepaald begrip van authenticiteit uit.
Het verschijnsel van aangepaste voorkeuren vormt een probleem voor het
idee dat mensen autonoom zijn in hun keuzes.
3p 19 Geef een definitie van het begrip ‘authenticiteit’ zoals dat in tekst 7 wordt
gebruikt.
Beargumenteer vervolgens of Davis gelijk heeft dat het mogelijk is om
autonoom te zijn zonder authentiek te zijn, met:
- het begrip ‘aangepaste voorkeuren’ en
- tekst 7.

HA-0311-a-19-1-o
9/11
lees verder

### Pagina 10

Rating wordt niet alleen gebruikt in apps. De Chinese overheid gaat vanaf
2020 alle Chinese burgers een score geven: het sociaalkreditsysteem
(sks). ledere Chinese burger krijgt punten op basis van gedrag en
kredietwaardigheid. Wie bijvoorbeeld een opleiding doet, hard werkt en
zich aan de wet houdt, scoort punten.
Ook aankopen en gedrag online tellen mee: iemand die luiers koopt heeft
een kind en zal zich waarschijnlijk verantwoordelijk gedragen. Iemand die
de hele dag gamet, draagt niets bij aan de samenleving en krijgt geen
punten. Een hoge score geeft jou en je familie toegang tot opleidingen,
werk en leningen. Een lage score kan er juist voor zorgen dat jij en je
familie niet in aanmerking komen voor bepaalde opleidingen of banen.
Door punten te geven wil de overheid voorkomen dat burgers verkeerde
keuzes maken.
Vanuit het liberalisme kun je kritiek hebben op het sks. Het klassiek-
2p 20 liberale mensbeeld gaat uit van twee vooronderstellingen.
Leg per vooronderstelling uit welke kritiek je kunt hebben op het sks.

Onderdelen van het sks zijn nu al in werking. Zo worden bijvoorbeeld in
het station van Shanghai op een groot beeldscherm de namen en
adressen gepubliceerd van mensen die hun schulden niet afbetalen.
Ook in Nederland probeert de overheid de keuzes van haar burgers te
beïnvloeden, bijvoorbeeld door nudgepaternalisme.
3p 21 Geef een reden dat nudgepaternalisme
- wel in strijd is met autonomie en
- niet in strijd is met autonomie.
Leg vervolgens uit of het publiceren van de namen van wanbetalers een
vorm van nudging is.

De Chinese overheid hoopt door het geven van ratings dat burgers
ijveriger worden en respectvoller omgaan met elkaar. Volgens de overheid
is het sks nodig omdat de Chinese samenleving ingrijpend is veranderd.
Vroeger woonden de meeste Chinezen in kleine dorpjes op het platteland,
waar veel sociale controle was. Maar tegenwoordig leven de meeste
Chinezen anoniem in grote steden. Met het sks wil de overheid die
oorspronkelijke sociale controle overnemen en zo een harmonieuze en
vredige samenleving tot stand brengen.
In de sociale filosofie kan je overheidsmaatregelen legitimeren met het
begrip 'maatschappelijk verdrag'. Het maatschappelijk verdrag is altijd
gebaseerd op een natuurtoestand. Daarin kan de mens worden opgevat
als van nature 'goed' of 'slecht'.
1p 22 Leg met het begrip 'maatschappelijk verdrag' uit welke rechtvaardiging de
Chinese overheid voor het sks kan geven.

HA-0311-a-19-1-o
10/11
lees verder

### Pagina 11

Het geven van een score kun je opvatten als een
mensverbeteringstechniek. Volgens voorstanders van het sks gaan
mensen door deze mensverbeteringstechniek betere keuzes maken. Maar
critici zien in het sks vooral een gevaarlijk instrument.
In de filosofie heeft het begrip 'utopie' een dubbele betekenis.
1p 23 Beargumenteer of een samenleving met het sks een utopie genoemd kan
worden.

Volgens Allen Buchanan spelen opvattingen over de menselijke natuur
vaak een rol in de morele discussie over mensverbeteringstechnieken.
1p 24 Leg uit dat verwijzingen naar de menselijke natuur volgens Buchanan niet
geschikt zijn om de wenselijkheid van mensverbeteringstechnieken te
beoordelen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-0311-a-19-1-0 11/11 einde