# Eindexamen Filosofie HAVO 2018 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2018/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2018
tijdvak 2
maandag 18 juni
13.30 - 16.30 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 26 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0311-a-18-2-0

### Pagina 2

Opgave 1 Cyborgs
Neil Harbisson is geboren met een
zeldzame afwijking: hij is volledig
kleurenblind. In plaats van kleuren ziet hij
alleen grijstinten. Hij weet nog goed dat
het in zijn jeugd frustrerend was om niet
te zien wat anderen wel zagen.
Neil koos voor een bijzondere oplossing:
hij liet een camera op zijn hoofd
monteren, die verbonden is met een chip
in zijn schedel. De camera registreert
kleuren en de chip zet die om in trillingen.
Via die trillingen kan Neil nu kleuren
horen. Als hij om zich heen kijkt, ziet Neil
nog steeds alles in zwart-wit, maar tegelijkertijd hoort hij de kleuren van
de dingen als verschillende geluiden.
Door zijn implantaat is Neil een cyborg geworden, een levend organisme
waaraan technische onderdelen toegevoegd zijn die functioneren als
onderdeel van het lichaam. Neils lichaam is hierdoor veranderd en dankzij
zijn implantaat heeft Neil mogelijkheden die hij eerder niet had. Dit lijkt
een ingrijpende gebeurtenis te zijn voor zijn identiteit.
John Locke vat de mens op als levend lichaam. Hij maakt vervolgens een
onderscheid tussen ‘mens’ en ‘persoon’.
Geef Lockes definitie van ‘persoon’.
Leg vervolgens met deze definitie uit of Neils persoonlijke identiteit door
zijn implantaat is veranderd.
Filosofen geven verschillende antwoorden op de vraag of Neils
persoonlijke identiteit is veranderd door zijn implantaat. Daniel Dennett
heeft een functionalistische opvatting over persoonlijke identiteit.
Leg uit dat volgens Dennett het zelf:
— bestaat als functioneel object en
— niet per se aan het lichaam gebonden is.
Neil noemt zijn implantaat een ‘eyeborg’. Hij wende snel aan de eyeborg
en doet hem nooit meer af, zelfs niet als hij slaapt of onder de douche
staat.
tekst 1
Mezelf een cyborg gaan voelen was een geleidelijk proces. Eerst voelde het
alsof de eyeborg me informatie gaf, daarna alsof hij me waarnemingen gaf en na
een tijdje begon hij me gevoelens te geven. Vanaf het moment dat ik kleuren
begon te voelen en dat ik in kleuren begon te dromen, vanaf toen voelde het
alsof de eyeborg een onderdeel van mijn organisme was geworden.
naar: Dezeen Magazine - Interview with human cyborg Neil Harbisson - 2013

[FIGUUR: Een zwart-wit foto van een man die uit zijn profiel wordt gefotografeerd, met een microfoon-achtige apparaat dat aan zijn hoofd is bevestigd.]

1	2p
2	2p
HA-0311-a-18-2-o
2 / 11
lees verder

### Pagina 3

Maurice Merleau-Ponty heeft een andere opvatting dan Dennett over de
relatie tussen lichaam en zelf.
2p 3 Leg uit welke kritiek Merleau-Ponty zou hebben op Dennetts opvatting van
het zelf.
Beargumenteer vervolgens of jij vindt dat de manier waarop Neil over zijn
eyeborg spreekt beter aansluit bij Dennett of bij Merleau-Ponty.

Neils eyeborg maakt bij sommige mensen negatieve reacties los:

tekst 2

De categorieën ‘mens’, ‘dier’ en ‘machine’ waren altijd duidelijk van elkaar
gescheiden. Maar, ontwikkelingen op het gebied van kunstmatige intelligentie,
cybernetica en genetica vertroebelen de grenzen tussen deze categorieën.
Sommige mensen vinden dat ongemakkelijk. Neil ontvangt talloze boze mailtjes
van mensen die het er niet mee eens zijn dat hij technologie gebruikt als
onderdeel van zijn lichaam, of die het als iets onnatuurlijks zien.

naar: Nautilus - Encounters with the Posthuman - 2013

De boosheid van de mailers kun je verklaren doordat zij uitgaan van een
andere metafysische vooronderstelling over de menselijke identiteit dan
Neil.
1p 4 Leg dit uit met tekst 2.

Ook de Australische
kunstenaar Stelarc
experimenteert met de
mogelijkheden van
technologische
veranderingen van het
lichaam.
Hij liet een 'derde oor'
implanteren in zijn
linkeronderarm (zie
afbeelding hiernaast).
Dit oor wil hij gebruiken
om via een ingebouwde
microfoon op internet met de rest van de wereld te delen wat hij ‘hoort’.
Stelarc gaat ervan uit dat we in de toekomst allemaal cyborgs zullen zijn.
Hij ziet het als zijn taak deze toekomst te onderzoeken. Het experiment
van Stelarc roept bij veel mensen heftige reacties op.
1p 5 Leg met het voorbeeld van Stelarc uit dat de mens een dubbelzinnige
houding heeft ten aanzien van techniek.

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van het hoofd en de nek van een man met een kaal hoofd, een oor en gedeeltelijk zichtbaar gezicht.]

HA-0311-a-18-2-o
3/11
lees verder ►►►


### Pagina 4

1p 6 Leg uit dat bij Neils eyeborg het onderscheid tussen verbeteren en genezen problematisch is.
Volgens Allen Buchanan worden discussies over de morele wenselijkheid van mensverbeteringstechnieken voor een belangrijk deel bepaald door voorstellingen van de menselijke natuur. Buchanan gaat in op de voorstelling van de menselijke natuur die uitgaat van een aantal vaste kenmerken die mensen met elkaar zouden delen. Leg uit dat deze voorstelling volgens Buchanan niet geschikt is om een morele beoordeling te geven van de verbetering van het zicht met de eyeborg.
Stel je voor dat we in de komende jaren stap voor stap elk onderdeel van ons biologisch lichaam vervangen door een verbeterde technologische variant. Zou je dan kunnen zeggen dat we aan het eind, als alle onderdelen vervangen zijn, nog steeds mensen zijn?
Het gedachte-experiment van ‘het schip van Theseus’ is in verschillende versies bekend. In een van de versies wordt het schip op volle zee stap voor stap vernieuwd totdat ten slotte elke plank van het schip vervangen is door een nieuwe plank. In dit gedachte-experiment draait het om kwalitatieve en numerieke identiteit.
3p 8 Geef aan wat het verschil is tussen kwalitatieve identiteit en numerieke identiteit.
Leg vervolgens met dit verschil uit welke vraag naar identiteit deze versie van het gedachte-experiment van het schip van Theseus oproept. Beargue menteer tot slot met dit verschil of jij iemand die voor elk lichaamsdeel vervangende en verbeterde technologische onderdelen heeft gekregen, nog ‘mens’ zou willen noemen.
HA-0311-a-18-2-o
4 / 11
lees verder

### Pagina 5

Opgave 2 Gevoelswerk

In het vliegtuig is het een taak van stewardessen om zenuwachtige
passagiers op hun gemak te stellen door zelf rust uit te stralen.
In onderstaande advertentie zie je enkele eisen die aan het werk van
stewardessen gesteld worden.

tekst 3

Ben jij gastvrij, onderzoekend, open-minded en verbindend? Dan beschik jij
wellicht over de typische KLM-spirit.
- Je optimistische en opgewekte aard helpt je om vol energie lange werkdagen
te maken.
- Je bent in staat om zonder al te veel voorbereidingstijd de juiste keuzes te
maken.
- Contact maken is voor jou een vanzelfsprekendheid, of dit nu met klanten,
collega's of onbekende culturen is.
- Je hebt geen zichtbare piercings, tatoeages en tandversieringen.

naar: www.klm.com - 2016

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een vrouw die haar handen voor haar gezicht houdt. Haar vingers zijn omhoog, en op de rug van haar handen zijn twee gezichten getekend.]

Stel dat Tessa aarzelf of ze zal
solliciteren. Ze vindt KLM een
geweldig bedrijf en denkt dat het
een goede carrièrestap voor
haar is. Ze herkent zich in de
beschrijvingen van de meeste
eigenschappen uit de
advertentie.
Toch voelt ze zich ongemakkelijk
over de nadruk die gelegd wordt
op de persoonlijke
eigenschappen in de advertentie; het lijkt wel alsof ze meer wordt
beoordeeld op wie ze is dan om wat ze doet. Ook zou de baan betekenen
dat ze niet die tatoeage kan laten zetten waarover ze fantaseert.
Kortom: Tessa twijfelt of ze wel kan voldoen aan alle eisen die aan haar
karakter gesteld worden.

Christine Korsgaard legt haar opvatting over de waarde van authenticiteit
uit met het begrip 'praktische identiteit'.
2p 9 Leg Korsgaards opvatting over authenticiteit uit met Tessa's twijfel over
de sollicitatie. Geef daarbij twee van Tessa's conflicterende praktische
identiteiten weer.

HA-0311-a-18-2-o 5 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Voor belangrijke beslissingen, zoals over je carrière, is zelfkennis nodig.
Volgens de introspectietheorie kun je zelfkennis verkrijgen door naar je
innerlijke stem te luisteren.
Ludwig Wittgenstein gebruikt bij zijn kritiek op de introspectietheorie een
vergelijking van een kever in een doosje.
2p 10 Geef aan wat de kever in deze vergelijking voorstelt.
Leg met deze vergelijking uit dat de introspectietheorie volgens
Wittgenstein leidt tot solipsisme.

Ook de Deense professor Svend Brinkmann heeft kritiek op de
introspectietheorie. Hij heeft kritiek op de toename van het aantal
zelfhulpboeken waarin mensen worden aangemoedigd hun ware ik te
ontdekken:

tekst 4

Het is een veelgehoord advies als je iemand een probleem voorlegt: "Je moet
naar je intuïtie luisteren en ontdekken wat goed voelt."
Dit is slecht advies. Hoe meer je naar je innerlijke stem luistert, des te slechter
gaat het met je. Je moet leren dat je ego niet de sleutel in bezit heeft voor de
essentiële gedachten over hoe je je leven moet leven, maar dat het ego als
zodanig een idee is, een constructie die door de cultuurgeschiedenis is
geformuleerd en dus op zich meer buitenkant dan binnenkant is.

naar: Standvastig, Svend Brinkmann - 2016

2p 11 Volgens Wittgenstein is zelfkennis een sociale aangelegenheid.
Leg Wittgensteins opvatting over zelfkennis uit.
Leg vervolgens uit dat Brinkmanns opvatting aansluit bij die van
Wittgenstein.

Volgens het advies in tekst 4 is zelfkennis een kwestie van ‘ontdekken’.
Over het bestaan van het zelf verschillen David Hume en Immanuel Kant
van opvatting. Kant levert daarbij kritiek op Humes sceptische
argumentatie dat het zelf niet bestaat.
2p 12 Geef aan:
welke rol introspectie in Humes argumentatie speelt en
welke kritiek Kant op Humes opvatting over het zelf heeft.

Werk waarbij je bepaalde gevoelens moet hebben om het goed uit te
kunnen voeren noemt Brinkmann ‘gevoelswerk’.
Vroeger bestond gevoelswerk alleen maar in de bijzondere
dienstverlening zoals in het vliegtuig, maar volgens Brinkmann is het
aantal banen waarin gevoelswerk gevraagd wordt enorm toegenomen. Hij
heeft kritiek op de moderne arbeidsmarkt waarin van personeel gevraagd
wordt dat het steeds positievere gevoelens heeft.

HA-0311-a-18-2-o 6 / 11 lees verder

### Pagina 7

Tegenwoordig moet een medewerker bij een bank of gemeentehuis vooral
“een enthousiaste teamspeler met een hands-on-mentaliteit” zijn en is het
zijn eigen verantwoordelijkheid om met trainingen en zelfhulpboeken
zulke positieve emoties te ontwikkelen. Dit gevoelswerk leidt volgens
Brinkmann tot meer burn-outs en depressies; mensen willen positiever,
enthousiaster en flexibeler zijn dan mogelijk is. En als het dan niet lukt,
noemt men dat het hun eigen schuld is. Brinkmann noemt dit de
commercialisering van het gevoelsleven: we kopen en verkopen niet
alleen arbeid, maar we verkopen ook ons karakter en onze gevoelens.
Volgens Karl Marx vervreemdt het kapitalisme de mens van zichzelf en
van zijn arbeid. In de tijd van Marx bestond de meeste arbeid uit zwaar
lichamelijk werk in fabrieken.

2p 13 Leg uit:
- dat fabrieksarbeiders volgens Marx van zichzelf vervreemden en
- dat moderne werknemers volgens Brinkmann op soortgelijke wijze van
zichzelf vervreemden.

Marx’ visie op arbeid verschilt van die van het klassiek liberalisme.
Volgens het klassiek liberalisme kan er op de moderne arbeidsmarkt met
de toename van het gevoelswerk geen sprake van vervreemding zijn.
De moderne werknemer kan daarmee volhouden dat het doen van
gevoelswerk als authentiek beschouwd moet worden.

2p 14 Geef twee argumenten vanuit de twee vooronderstellingen van het
mensbeeld van het klassiek liberalisme dat het doen van gevoelswerk
authentiek is.

Werk is voor veel mensen een belangrijke manier om deel te nemen aan
de samenleving. Maar naast een positieve rol bij het ervaren van
autonomie of zelfverwerkelijking, kan werk daarbij ook een negatieve rol
spelen.
Axel Honneth maakt een onderscheid tussen drie vormen van erkenning
die nodig zijn om autonomie te ontwikkelen.

3p 15 Leg voor elke vorm van erkenning uit welke bijdrage die volgens Honneth
levert aan autonomie.

Volgens Brinkmann wordt door de toename van gevoelswerk de moderne
werknemer bedreigd, omdat van hem wordt geëist dat hij altijd aan
zichzelf moet blijven werken om tot zelfverwerkelijking te komen. De
moderne werknemer zal volgens Brinkmann iets van zijn karakter moeten
opgeven, omdat die zelfverwerkelijking nooit af is en de arbeidsmarkt
altijd meer autonomie en authenticiteit van de werknemer zal willen zien.
Over autonomie en authenticiteit verschillen Isaiah Berlin, Krista Lawlor,
Catriona Mackenzie en Jean-Jacques Rousseau van mening.

2p 16 Beargumenteer of jij het eens bent met Brinkmann dat de toename van
gevoelswerk de moderne werknemer bedreigt. Gebruik daarbij de
opvatting van twee van bovenstaande filosofen over autonomie of
authenticiteit.

HA-0311-a-18-2-o 7 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 8

Deze examenpagina bevat opgaven die gerelateerd zijn aan het stoppen met roken en de psychologische aspecten die daarbij komen kijken. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. Er worden wiskundige of wetenschappelijke concepten zoals identiteit, zelfbeeld, en theorieën (interpretatietheorie, deliberatietheorie) behandeld. De student wordt gevraagd om 'Tekst 5' te analyseren en uit te leggen hoe het zelfbeeld kan worden aangepast vanuit de interpretatietheorie, en om de houding vanuit de deliberatietheorie te beschrijven, inclusief een kritische punt en een voorbeeld. Tevens wordt gevraagd om de voordelen van stoppen met roken te bespreken, gebaseerd op 'Tekst 6', en om een bron van informatie (sochicken.nl) te identificeren.

### Pagina 9

19 (1p) Tekst 6 sluit aan bij de opvatting over persoonlijke identiteit van Paul Ricoeur. Leg dit uit.
Je zou het probleem van de roker die niet-roker wil worden in tekst 6 kunnen opvatten als een identiteitscrisis.
Volgens Marya Schechtman dient zich tijdens zo’n identiteitscrisis het ‘karakteriseringsvraagstuk’ aan.
Lynne Rudder Baker heeft juist kritiek op Schechtmans opvatting over het karakteriseringsvraagstuk.
20 (1p) Beargumenteer met het voorbeeld van de twijfelende roker in tekst 6 of jij het eerder eens bent met Schechtmans opvatting over het karakteriseringsvraagstuk of met Bakers kritiek hierop.

In Europa wordt een antirookbeleid gevoerd met het oog op de volksgezondheid. Sinds 2016 verplichten nieuwe Europese regels sigarettenfabrikanten om gruwelijke afbeeldingen van mogelijke gevolgen van roken op pakjes sigaretten te plaatsen.
Volgens onderzoeks zul len deze afbeeldingen rokers afschrikken en zo het aantal rokers verder terugbrengen.
Nudge-paternalisme is een antwoord op de vraag in hoeverre overheden zich mogen bemoeien met individuele keuzes van burgers.

21 (2p) Leg uit wat nudge-paternalisme inhoudt.
Beargumenteer vervolgens met het nudge-paternalisme of jij vindt dat de gruwelijke afbeeldingen op de sigarettenpakjes een beperking zijn van jouw autonomie.

Om te bepalen of je een voor- of tegenstander bent van nudging kan je gebruikmaken van de deugdethiek of van de gevolgenethiek.
22 (2p) Leg uit:
– dat voorstanders van nudge-paternalisme de gevolgenethiek kunnen gebruiken en
– dat tegenstanders van nudge-paternalisme de deugdethiek kunnen gebruiken om hun standpunt te beargumenteren.

Over het algemeen worden verslavingen gezien als een probleem. Maar volgens socioloog Paul Cohen is een verslaving slechts een sterke emotionele binding. Doorgaans zijn dergelijke bindingen geen probleem. ledereen heeft ze: je kunt een sterke binding hebben met een ander – een geliefde of een idool – maar ook met een land, muziek of een object. En dus ook met sigaretten, alcohol of een ander verdovend middel. En dan is de sterke binding in eens een probleem en noemen we het ‘verslaving’. Cohen zegt daarover het volgende:

[FIGUUR: Een open pakje sigaretten met sigaretten erin. Op de voorkant van het pakje staan twee afbeeldingen van zieke longen. De tekst op de zijkant van het pakje luidt: "Smoking kills QUIT NOW".]

HA-0311-a-18-2-o 9 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 10

tekst 7

Sommige sterke bindingen vinden we volkomen normaal. Zo kende ik een vrouw
die al sinds haar zesde wist dat ze balletdanserres wilde worden. Ze heeft
geleden, haar vrienden opgegeven, alles omdat ze er zo’n sterke band mee had.
Toch was er niemand die haar vertelde dat ze haar leven moest omgooien. Haar
binding wordt door onze samenleving niet veroordeeld, want ballet is een vorm
van kunst. Maar sommige andere sterke bindingen worden wel veroordeeld.
Het verslavingsmodel past in ons huidige beeld van hoe de samenleving eruit
hoort te zien: elk individu moet productief zijn en tegelijk zijn wij autonome
wezens, als kapiteins op ons eigen schip. Wij bepalen onze eigen koers.
Maar ik zeg: wij zijn geen autonome robots met een interne computer die je de
juiste (productieve) kant kan opsturen. Wij zijn verbonden wezens wier levens
gebaseerd zijn op afhankelijkheden.

naar: decorrespondent.nl - drugsprofessor vindt verslaving flauwekul - 2016

Cohen wijst in tekst 7 de huidige opvatting over ‘autonomie’ af. In die
opvatting speelt de waarde ‘productiviteit’ een belangrijke rol. Waarden
kunnen beschrijvend (descriptief) zijn of voorschrijvend (prescriptief).
Leg uit:
– of de waarde ‘productiviteit’ volgens Cohen descriptief of prescriptief
wordt gebruikt in de huidige opvatting over autonomie en
– dat het onderscheid tussen normale en problematische bindingen
volgens Cohen een gevolg is van de huidige opvatting over
autonomie.

Ook Sartre vindt dat de mens verantwoordelijk is voor zijn eigen keuzes.
Maar volgens Sartre is de mens daarbij onvermijdelijk te kwader trouw.
Beargumenteer met Cohens voorbeeld van de balletdanserres of jij het
eens bent met Sartres opvatting dat een mens onvermijdelijk te kwader
trouw is.

Cohen erkent dat sommige mensen hulp zouden moeten krijgen bij de
vervelende gevolgen die hun sterke binding met zich meebrengt. Hij
gebruikt het voorbeeld van iemand die door coke in de problemen kwam:

tekst 8

“Dan kan je zeggen: als je coke op hebt op je werk, en je reageert daardoor op
een stomme manier naar je chef, dan maak je de boel niet beter maar juist
slechter. Dus als jij jezelf verdooft voor problemen en ze niet aanpakt, dan is dat
niet handig voor de rest van je bestaan. Ze zouden je in dat geval moeten helpen
om betere keuzes te maken.”

bron: decorrespondent.nl - drugsprofessor vindt verslaving flauwekul - 2016

HA-0311-a-18-2-o 10 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 11

Cohen lijkt in tekst 8 iemands bestaan te koppelen aan de keuzes die
iemand maakt over zijn eigen emotionele bindingen.
Charles Taylor definieert authenticiteit in termen van keuzes en maakt
daarbij een onderscheid tussen sterke en zwakke evaluaties.
25 Leg uit dat Cohens opvatting in tekst 8 aansluit bij Taylors
authenticiteitsideaal.
Taylors authenticiteitsideaal leidt tot het probleem van oneindige
regressie. Dit probleem speelt ook als je ervan uitgaat dat emotioneel
sterke bindingen bepalen wie jij bent. Of het nou gaat om een binding met
balletdansen, cocaïne, een geliefde of sigaretten.
26 Harry Frankfurt heeft voor dit probleem een andere oplossing dan Taylor.
Leg uit wat het verschil is tussen de opvattingen van Taylor en Frankfurt
over oneindige regressie bij authenticiteit.
Beargumenteer met dit verschil of jij vindt dat emotioneel
sterke bindingen bepalen wie je bent.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-0311-a-18-2-o
11/11
einde