# Eindexamen Filosofie HAVO 2017 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2017/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2017
tijdvak 2
maandag 19 juni
13.00 - 16.30 uur
filosofie

Dit examen bestaat uit 16 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 46 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft meer dan twee redeneren, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-0311-a-17-2-0

### Pagina 2

Opgave 1 Internationale drugshandel

[FIGUUR: Man met een pet op, in een jas, kijkt naar rechts.]

tekst 1
In januari 2016 werd drugsbaron El Chapo gearresteerd. Hij was op dat moment een van de meest gezochte criminelen ooit. Enkele maanden daarvoor was hij via een tunnel uit een zwaarbewakte Mexicaanse gevangenis ontsnapt. El Chapo was leider van het Sinaloa- drugskartel dat voor zo'n drie miljard dollar per jaar drugs naar de Verenigde Staten smokkelt. El Chapo groeide op in een klein gehucht, La Tuna, in de bergen van Mexico. Een journalist schrijft daarover:

Het dorpje La Tuna is vergeven van de kartelleden die bewapend met automatische geweren de bergen in trekken, op weg naar de opium- en marihuanavelden. Kleine, eenmotorige vliegtuiges vliegen bijna ieder uur naar een nabije landingsbaan die speciaal is aangelegd om de heroïne en cannabis naar de Amerikaanse grens te vliegen.
Volgens de informatie die over zijn jeugd beschikbaar is, groeide El Chapo hier op in bittere armoede. Als kleine jongen leed hij vaak honger. Het was het recht van de sterkste.
Van oudsher is de drugshandel de enige ontsnappingsmogelijkheid. Cannabis wordt er sinds begin vorige eeuw verbouwd, opium sinds de jaren veertig.

naar: De Correspondent – ‘s Werelds meest gezochte man

David Miller maakt een onderscheid tussen mensen als handelend persoon en mensen als hulpeloos slachtoffer. Dit onderscheid kan worden begrepen met de tegenstelling tussen vrijheid en determinisme. Leg het onderscheid tussen de mens als handelend persoon en de mens als hulpeloos slachtoffer uit met de begrippen ‘vrijheid’ en ‘determinisme’. Leg vervolgens uit of El Chapo in tekst 1 eerder wordt gezien als hulpeloos slachtoffer of als handelend persoon.

Langzamerhand werkte El Chapo zich na zijn jeugd op tot leider van een machtige criminele organisatie die zich bezighield met drugssmokkel, corruptie, geweld en moord. El Chapo heeft een vermogen opgebouwd van ongeveer één miljard dollar en hij beschikte over duikboten en vliegtuigen om zijn drugs te vervoeren.

3p 1

HA-0311-a-17-2-o 2 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

In zijn eigen, criminele kringen stond hij bekend om zijn teruggetrokken,
sobere levensstijl: anders dan veel drugsbazen in zijn omgeving, had hij
geen landgoederen of luxe villa’s en liep hij niet met zijn rijkdom te koop,
gebruikte hij zelf geen drugs en werd hij nooit gezien op decadente
feesten. El Chapo leefde zo sober om uit handen van de politie te blijven.
Adam Smith maakt een onderscheid tussen noodzakelijke goederen en
luxe goederen.
2p 2 Leg met het begrip ‘noodzakelijke goederen’ uit dat armoede volgens
Smith samenhangt met uitsluiting.
Beargumenteer met Smiths begrip van ‘luxe goederen’ of jij El Chapo, die
een miljard dollar heeft maar ze niet kon uitgeven, rijk zou noemen.
Corruptie komt in Mexico veel voor. De politie en bestuurders van lokale
en nationale overheden laten zich vaak betalen om iets toe te staan. Na
El Chapo’s ‘tunnelontsnapping’, werden 22 gevangenismedewerkers
gearresteerd; die zouden hebben meegewerkt aan zijn ontsnapping.
Bovendien levert de politie zelf wapens aan de drugskartels die elkaar
met veel geweld bestrijden. In die strijd worden ook onschuldige burgers
slachtoffer, terwijl criminelen, bestuurders en politiechefs zichzelf
verrijken.
Veel van de wapens die de Mexicaanse politie doorverkoopt aan de
drugskartels zijn afkomstig uit de Verenigde Staten. Toenmalig president
Obama heeft geprobeerd via wetgeving de wapenhandel te beperken. Hij
wilde zo ook de ellende en armoede in Mexico bestrijden, maar dat is niet
gelukt.
3p 3 Obama had als ondersteuning van deze poging misschien gebruik kunnen
maken van Rawls’ opvatting over de plicht tot bijstand of van Pogges
opvatting over de negatieve plichten voor rijke landen en binnen de mondiale
orde.
Leg uit dat Obama’s poging tot hulp aan Mexico:
- kan worden ondersteund met Pogges opvatting over de negatieve
plichten voor rijke landen en
- aansluit bij een institutionele ethiek.
Beargumenteer vervolgens of Obama bij deze poging ook Rawls’
opvatting over plicht tot bijstand had kunnen gebruiken.
De aanpak van drugsproblematiek is door de Verenigde Naties vastgelegd
in internationale verdragen. Deze VN-drugsverdragen gaan uit van een
‘war on drugs’: het produceren en verhandelen van drugs is illegaal en
wordt bestreden met behulp van harde straffen.
Sommige VN-lidstaten zijn het niet eens met de VN-drugsverdragen. Een
aantal van deze lidstaten zoekt een oplossing door te proberen de
verdragen aan te passen. Andere landen trekken zich juist niets meer van
de verdragen aan.
HA-0311-a-17-2-o
3 / 12
lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiegbegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 4

Mexico kiest voor de aanpak om de VN-drugsverdragen aan te passen
zodat bepaalde drugs kunnen worden gelegaliseerd. Volgens Mexico is de
‘war on drugs’ mislukt: het kost miljarden en nog steeds sterven er
honderdduizenden mensen per jaar. Harde straffen werken criminaliteit en
drugsgebruik juist in de hand. Maar het lukt niet om de drugsverdragen
aan te passen, omdat andere lidstaten zich daartegen verzetten.
Een voorbeeld van een lidstaat die zich niets meer aantrekt van de VNdrugsverdragen is Uruguay. In Uruguay is de import, kweek en handel van
marihuana bij wet geregeld. Daarmee overtreedt het land dus
internationale, wettelijke verdragen. De president van Uruguay
rechtvaardigt zijn beleid met een beroep op de mensenrechten. Via
legalisering van softdrugs worden volgens hem jaarlijks tachtig
mensenlevens gered. Met dit drugsbeleid kan hij zijn burgers dus beter
beschermen.

3p 4 Geef aan wat soevereiniteit inhoudt volgens het Handvest van de VN.
Leg vervolgens uit dat volgens Uruguay de VN-drugsverdragen botsen
met deze soevereiniteit.
Beargumenteer tot slot met het begrip ‘soevereiniteit’ of jij het meer eens
bent met de aanpak van Mexico of met die van Uruguay.

Tussen Zuid-Amerikaanse landen en de Noord-Amerikaanse landen is al
jaren onenigheid over de aanpak van drugsproblemen.
De Verenigde Staten volgen de uitgangspunten van de ‘war on drugs’:

tekst 2

Een groot deel van de landen in Zuid-Amerika wil af van het rapportcijfer dat de
Verenigde Staten jaarlijks aan andere landen uitdelen voor de loyaliteit aan het
Noord-Amerikaanse drugsbeleid.
Wie niet in de pas loopt, verliest financiële steun en ontwikkelingshulp uit de
Verenigde Staten. Met name Bolivia, Venezuela en Ecuador willen deze traditie
vervangen door een systeem waarbij de landen elkaar beoordelen.

naar: Trouw – ‘War on drugs’ heeft beste tijd gehad

7p 5 Volgens Walzer moet zelfbeschikking een voorwaarde zijn voor lokale
verdelende rechtvaardigheid. Bij het principe van verdelende
rechtvaardigheid kunnen vier criteria worden toegepast. Twee daarvan,
‘simpele gelijkheid’ en ‘verdienste’ zijn te herkennen in tekst 2.
Leg met tekst 2 uit:
- welk van deze twee criteria de Verenigde Staten hanteren en
dat Bolivia, Venezuela en Ecuador het andere criterium hanteren.
Leg vervolgens uit of de huidige manier van beoordelen voldoet aan
Walzers eis voor lokale verdelende rechtvaardigheid.

HA-0311-a-17-2-o 4/12 lees verder ►►►


### Pagina 5

Dit is een opgavepagina van een examen, genaamd 'Opgave 2 Kinderen van Moeder Aarde'. De pagina bevat een afbeelding van een boekomslag van 'Kinderen van Moeder Aarde' van Thea Beckman en tekstuele fragmenten die het verhaal en de filosofische ideeën erachter bespreken. De tekst behandelt de rol van vrouwen in de samenleving, gebaseerd op het fictieve Thule en filosofische opvattingen van onder anderen Spinoza en Schopenhauer. De opgave vraagt de student om uitleg te geven over de uitspraak van Spinoza over rechtvaardigheid en deze te relateren aan de positie van vrouwen, en vervolgens de opvatting van Spinoza en de Thulenen over 'gelijkheid' te vergelijken. Er wordt ook verwezen naar negentiende-eeuwse filosofen die vrouwen als minderwaardig beschouwden, met een citaat van Schopenhauer. De pagina is gedrukt op papier met een paginanummer '5 / 12' en een documentcode.

### Pagina 6

Volgens de Franse schrijfster Benoîte Groult hebben vrouwen-vriendelijke opvattingen van filosofen zoals Schopenhauer veel invloed gehad. Zij beschrijft dat vrouwen daardoor niet de kans hadden te zijn wie ze wilden zijn en te doen wat ze wilden doen:

tekst 4

De eerste filosofen uit de oudheid stelden dat vrouwen zwak van geest en gestel geboren werden en niet in staat waren tot redeneren en tot scheppen. Daarom zou het niet nodig zijn hen te onderwijzen en zou het gevaarlijk zijn om hen te laten deelnemen aan staatszaken.
De onwetendheid en de onbekwaamheid van vrouwen die daaruit voortvloeiden maakten het voor een volgende generatie filosofen mogelijk om treurig te constateren dat vrouwen 'niet in staat zijn tot redeneren en tot scheppen' en dat het raadzaam is hen onderworpen te houden, thuis bij de vader of de echtgenoot.

naar: Benoîte Groult – Vrouwen zijn mislukte mannen

3p 7 Martha Nussbaum benadert rechtvaardigheid vanuit haar opvatting over een volwaardig menselijk leven. Zij benoemt verschillende vermogens die een mens nodig heeft om zo'n volwaardig leven te leiden. Nussbaum onderscheidt daarbij drie verschillende soorten capabilities. Noem deze drie soorten capabilities.
Leg vervolgens uit met een citaat uit tekst 3 welke soort capabilities vrouwen missen volgens Schopenhauer.
Leg tot slot uit met een citaat uit tekst 4 welke soort capabilities vrouwen volgens Groult hebben gemist.

In het boek Kinderen van Moeder Aarde van Beckman komen de Thulenen in contact met de beschaving van de Badenburgers, waar mannen de baas zijn. De Badenburgers zeggen over het gebruik van grondstoffen:

tekst 5

Wij mensen gaan altijd voor, de omgeving is er voor óńs. Wij zijn er niet om de omgeving te sparen. We zijn geen wilden, afhankelijk van het weer. De mens is sterker dan de natuur, de mens kan de natuur naar zijn hand zetten, bedwingen, exploiteren!

naar: Thea Beckman – Kinderen van Moeder Aarde

HA-0311-a-17-2-o 6 / 12 lees verder ►►►


### Pagina 7

De vrouwen van Thule hebben een andere opvatting over de verhouding
met Moeder Aarde en wijzen juist op:

tekst 6
... onze verplichting om de aarde gaaf en mooi te houden, om ieders leven te
beschermen en het evenwicht in de natuur niet te verstoren, want dat loopt altijd
verkeerd af. Nooit, in geen eeuwigheid, zou Moeder Aarde daarom nog toestaan
dat mannen hun vroegere macht herkregen, want dan zou de mensheid opnieuw
moeten worden gestraft.

bron: Thea Beckman – Kinderen van Moeder Aarde

De Badenburgers verhandelen goud en andere grondstoffen met andere
landen. Zo hebben ze een rijke economie opgebouwd.
De Thulenen hebben geen interesse in hun goud en zijn ook niet
geïnteresseerd in de luxeproducten van de Badenburgers, zij gebruiken
slechts wat ze nodig hebben.
Volgens Thomas Pogge is de zeggenschap over grondstoffen in de
tegenwoordige mondiale orde een belangrijke oorzaak van armoede en
conflict. Hierbij wordt gesproken van ‘de vloek van de hulpbronnen'.
3p 8 Geef aan wat het grondstoffenprivilege inhoudt.
Leg vervolgens met tekst 6 uit dat de Thulenen de vloek van de
hulpbronnen vermijden.
Leg tot slot uit dat deze oplossing van de Thulenen verschilt van de
oplossing van Pogge.

De Thulenen hebben meer hulpbronnen dan de Badenburgers. De
Badenburgers beginnen daarom een oorlog met de Thulenen.
Charles Beitz is van mening dat het niet eerlijk is wanneer sommige
landen meer hulpbronnen hebben dan andere landen. Hij stelt twee
principes voor om de voordelen rechtvaardig te verdelen.
Eén daarvan is het mondiale verdelingsprincipe, een mondiaal systeem
van handel en samenwerking waarin belasting wordt geheven op
hulpbronnen.
Rawls heeft kritiek op de twee principes van Beitz.
2p 9 Leg uit dat de aanspraak van de Badenburgers op de hulpbronnen van de
Thulenen:
- door de Badenburgers met het andere principe van Beitz kan worden
verdedigd en
- door de Thulenen met de kritiek van Rawls kan worden afgewezen.

HA-0311-a-17-2-o 7 / 12 lees verder

### Pagina 8

Garett Hardin beschouwt armoede als uitkomst van een tragedie van de
meent. Hij zou de optimistische opvatting van de Thulenen over de
harmonie van Moeder Aarde onjuist en gevaarlijk vinden. Hij zou deze
opvatting bekritiseren met de begrippen 'eindigheid' en 'schaarste' en de
begrippen 'individueel belang' en 'gemeenschappelijk belang'.
3p 10 Geef met deze vier begrippen weer wat Hardin verstaat onder een
tragedie van de meent.
Geef vervolgens met deze vier begrippen weer welke kritiek Hardin op de
Thulenen zou hebben.
Beargumenteer tot slot met een afweging van de opvatting van de
Thulenen en die van Hardin welk van deze opvattingen over armoede je
realistischer vindt.
Net als de Thulenen meent de Amerikaanse schrijfster Rebecca Solnit dat
veel van de ellende in de wereld ontstaat doordat vrouwen te weinig te
zeggen hebben.
Volgens Solnit kunnen veel mannen geen kritiek van vrouwen verdragen
en is het voor hen vanzelfsprekend om aan vrouwen uit te leggen hoe iets
zit, zelfs wanneer ze er eigenlijk geen verstand van hebben. Niet alle
mannen doen dit, maar er is geen enkele vrouw die dit doet volgens
Solnit.
In het feministische perspectief van Kinderen van Moeder Aarde en van
Rebecca Solnit is het een typische eigenschap van mannelijke leiders dat
ze zich niet onzer kunnen opstellen in het bijzijn van vrouwen. Dit is
volgens Solnit een oorzaak van veel slechte beslissingen die tot rampen,
oorlog en armoede leiden.
Walzer meent dat gemeenschappen zélf moeten beschikken over hun
invulling van rechtvaardigheid. Toch is deze zelfbeschikking volgens hem
geen garantie voor rechtvaardigheid.
Walzer noemt twee vergissingen die volken kunnen maken in de manier
waarop ze lokale rechtvaardigheid invoeren.
3p 11 Geef deze twee vergissingen weer.
Beargumenteer vervolgens met Solnits opvatting over mannen of de
absolute heerschappij van vrouwen in Kinderen van Moeder Aarde één van
deze vergissingen is.
HA-0311-a-17-2-0
8/12
lees verder

### Pagina 9

Opgave 3 Grensmuren

De Chinese Muur, China's belangrijkste toeristische attractie, werd ooit
gebouwd om de beschaving te beschermen tegen invallen van barbaren.
Tegenwoordig bouwen landen grensmuren omdat ze zich willen
beschermen tegen de instroom van migranten. Tussen de Verenigde
Staten en Mexico bijvoorbeeld staat op een groot deel van de 3000 km
lange grens een muur of hoog hek om het welvarende Amerika te
beschermen tegen arme migranten uit Midden-Amerika.
Als Menno Bentveld, programmamaker voor de VARA, langs deze muur
loopt, verbaast hij zich erover. In zijn televisieprogramma De Muur
interviewt hij een Amerikaanse ambtenaar, Peter Nunez, die betrokken is
bij de bouw van de muur.

tekst 7

Nunez: De muur is gebouwd als hulpmiddel om de wet te handhaven. Het is
een middel om te voorkomen dat mensen illegaal ons land
binnenkomen.
Bentveld: Wat vindt u van de aanblik van de muur? Wat vindt u ervan dat wij in
Europa deze muur onmenselijk vinden?
Nunez: Waarom is een muur onmenselijk?
Bentveld: Het verdeelt mensen.
Nunez: De wet verdeelt mensen. De muur verdeelt helemaal niks. De wet
bepaalt dat de 110 miljoen Mexicanen niet zelf mogen beslissen of ze
naar ons land komen. Die wet is goedgekeurd door een democratisch
parlement. De muur is een middel. Het is hetzelfde als met een
inbreker, die klaagt dat je de deur op slot hebt gedaan als hij je huis
wil leeghalen. Deze mensen komen ongevraagd ons huis binnen. Wij
hebben het recht onszelf te verdedigen.
Bentveld: Maar nu vergelijkt u hen met inbrekers en overvallers, die niet welkom
zijn, ook al stelen ze niet en werken ze hier.

bron: VARA – De Muur

De discussie in tekst 7 kan worden begrepen met Cicero’s onderscheid
tussen rechtvaardigheid en medemenselijkheid. Rechtvaardig handelen
moet volgens Cicero aan drie basisprincipes voldoen. Sommige filosofen
vinden het onderscheid tussen rechtvaardigheid en medemenselijkheid
ontoereikend als het gaat om mondiale rechtvaardigheid.
4p 12 Leg met tekst 7 uit dat Nunez elk van de drie basisprincipes van
rechtvaardigheid kan gebruiken om het bestaan van de muur te
rechtvaardigen.
Leg vervolgens met tekst 7 uit dat volgens Bentveld in dit geval
rechtvaardigheid alleen ontoereikend is.

HA-0311-a-17-2-o 9 / 12 lees verder ►►►


### Pagina 10

[FIGUUR: Een hek met palen scheidt twee mannen van het strand en de oceaan. Op de palen staan de tekst U.S.A. en Mexico.]
Ondanks de grensmuur
wonen en werken in de
Verenigde Staten
miljoenen immigranten
zonder geldige werk- of
verblijfsvergunning.
Deze migranten doen
vooral zwaar en slecht
betaald werk waar geen
Amerikanen voor te
vinden zijn. Zo vormen
van de Amerikaanse economie. Een illegale migrant kan heel goed
tientallen jaren ongestoord in de Verenigde Staten wonen en werken mits
hij zijn huur en verzekeringen op tijd betaalt.
Uriel uit Mexico is zo'n immigrant die jarenlang illegaal werkte in de
Verenigde Staten. In al die jaren betaalde hij zijn huur en verzekeringen
en stichtte hij een gezin. Op een dag werd Uriel aangehouden omdat hij
en stichtte hij een gezin. Op een dag werd Uriel aangehouden omdat hij
uitgezet en moest hij zijn vrouw en zoontje van twee maanden
achterlaten. Nu ziet hij zijn vrouw en kind alleen in het weekend,
gescheiden door het hoge hek op de grens.
Voor Immanuel Kant is de gastvrijheid die we aan vreemdelingen moeten
bieden verbonden met wereldburgerrecht.
4p 13 Geef aan wat volgens Kant het verband is tussen gastvrijheid en
wereldburgerrecht.
Leg vervolgens de begrippen ‘gastrecht' en ‘bezoekrecht' uit dat Uriel
volgens de opvatting van Kant misbruik heeft gemaakt van de
Amerikaanse gastvrijheid.
Beargumenteer tot slot of het rechtvaardig is dat Uriel is uitgezet. Geef
daarbij aan wat jij onder ‘rechtvaardigheid’ verstaat.
Ook aan de buitengrenzen van de Europese Unie (EU) zijn grensmuren
en hekken gebouwd om de instroom van migranten en vluchtelingen te
beperken, onder andere tussen Hongarije en Servië en tussen
Griekenland en Turkije. De belangrijkste ‘grensmuren’ van de EU wordt
echter gevormd door de Middellandse Zee. Vele migranten wagen in
gammele en overvolle bootjes de overtocht, waarbij elk jaar duizenden
mensen verdrinken. Onder hen zijn veel vluchtelingen uit landen als Syrië
en Irak, die in Europa recht hebben op asiel omdat er in hun land oorlog
woedt.
HA-0311-a-17-2-o
10 / 12
lees verder ►►►

### Pagina 11

Dit is een examenpagina met tekstuele opgaven. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De tekst behandelt concepten gerelateerd aan de Raad van Europa, mensenrechten, vluchtelingenbeleid, en de houding van landen ten opzichte van asielzoekers. Specifieke wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn niet aanwezig. De student wordt gevraagd om "tekst 8" te analyseren en uitleg te geven over de soorten verantwoordelijkheid die daarin worden genoemd, met betrekking tot positieve en negatieve plichten. Verder wordt gevraagd de kritiek van journalisten en wetenschappers op de bouw van grensmuren en de argumenten van Peter Singer om mensen geen hulp te hoeven bieden, te verduidelijken en te weerleggen. De opgaven zijn gemarkeerd met punten (3p) en nummers (14, 15). De pagina bevat ook paginanummering en een URL voor aanvullende examens.

### Pagina 12

De Sloveense filosoof Slavoj Žižek reageerde in een essay op de
groeiende stroom vluchtelingen die naar Europa komt om een nieuw
bestaan op te bouwen. Volgens Žižek moeten Europeanen onder ogen
zien dat massale migratie een blijvend verschijnsel is.
De oorzaak van de massale migratie ligt volgens Žižek in het wereldwijde
kapitalistische systeem. Hij stelt dat vluchtelingen de prijs zijn die we
betalen voor de mondiale economie. Dat is volgens Žižek ook direct een
aanwijzing voor wat er fout is aan de kapitalistische mondialisering. Hij
pleit daarom voor een radicale economische verandering, die een einde
moet maken aan de omstandigheden waaruit het vluchtelingenprobleem is
voortgekomen.
Tegelijkertijd vraagt Žižek zich af of mondiale rechtvaardigheid een utopie
is. Volgens hem moeten we streven naar mondiale rechtvaardigheid, maar
is die alleen bereikbaar als we onze manier van leven ingrijpend
veranderen.
Je kunt je afvragen of we vanuit onze menselijke natuur in staat zijn om
ons leven ingrijpend te veranderen.
2p 16 Beargumenteer met jouw opvatting van de menselijke natuur of het
nastreven van mondiale rechtvaardigheid utopisch is.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-0311-a-17-2-o
12/12
einde