# Eindexamen Filosofie HAVO 2016 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2016/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2016
tijdvak 2
dinsdag 21 juni
13:30 - 16:30 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 15 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-0311-a-16-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 (On)rechtvaardig internet
Net buiten Nairobi in Kenia wordt
gebouwd aan 'Silicon Savannah'.
Dit bedrijventerrein is bedacht met
Silicon Valley in de Verenigde Staten als
voorbeeld, waar grote internetbedrijven
als Google en Facebook zijn gehuisvest.
In Afrika maken tablets, smartphones en
mobiel internet een enorme opmars en
de Keniaanse hoofdstad Nairobi loopt
daarbij voorop. De Keniaanse overheid verstrekt voor miljoenen subsidies
aan startende internetbedrijven. Door de nieuwe mogelijkheden van
mobiel bellen en internetten is het dagelijks leven van veel Kenianen in
zeer korte tijd drastisch veranderd.
Vooral arme mensen merken veel van deze veranderingen. Er gaan
tegenwoordig bijvoorbeeld meer arme kinderen naar school. Dit komt door
een nieuw bedrijfje: waar arme gezinnen voor weinig geld een tablet
kunnen kopen zodat ze digitale schoolboeken kunnen huren.
In Kenia is basisonderwijs gratis, maar een kind mag alleen naar school
als het alle schoolboeken heeft en die zijn voor arme gezinnen te duur.
Met het huren van digitale schoolboeken gaan de schoolkosten voor de
alleral armsten omlaag.
Martha Nussbaum betoogt in haar capability-benadering dat overheden de
taak hebben om de levenskwaliteit van alle mensen in hun land te
verbeteren. Zij maakt een onderscheid tussen een capability en een
functioning.
3p 1 Geef de betekenis weer van de begrippen 'capability' en 'functioning'.
Leg vervolgens met deze twee begrippen uit of het huren van digitale
schoolboeken de levenskwaliteit in de Keniaanse samenleving heeft
verbeterd.

Op dit moment is de betrokkenheid van westerse bedrijven bij de opkomst
van internetbedrijven in Afrika nog groot. Het zijn vaak jongens uit
sloppenwijken die bedrijfjes opstarten. Deze jongens hebben nauwelijks
ervaring en ze werken met grote, trage laptops. Veel startende bedrijfjes
worden dan ook gefinancierd door Google, Microsoft of andere westerse
winstgevende bedrijven.
John Rawls neemt in zijn rechtvaardigheidstheorie zowel een
minimalistische als een egalitaire positie in. Het utilisme heeft een eigen
criterium om te bepalen wat goed of rechtvaardig is.
4p 2 Leg uit in welk opzicht Rawls' rechtvaardigheidstheorie minimalistisch is
en in welk opzicht deze egalitair is.
Leg vervolgens uit of internationale winstgevende bedrijven start-ups van
internetbedrijven in Afrikaanse sloppenwijken moeten ondersteunen:
– volgens Rawls en
– volgens utilisten.

[FIGUUR: Een jongen met gebalde vuist, met op de achtergrond de tekst 'SILICON SAVANNAH WHY NAIROBI IS THE NEXT WORLD TECH CAPITAL']

HA-0311-a-16-2-o
2/12
lees verder

### Pagina 3

Dit is een opgavepagina die bestaat uit twee teksten, 'tekst 1' en 'tekst 2', en een bijbehorende vraag. 'tekst 1' is een nieuwsartikel van De Correspondent over internetpenetratie en armoede in Afrika, met vermelding van glasvezel en mobiele netwerken, en statistieken over elektriciteit en inkomsten. De tekst citeert journalist Maite Vermeulen en de economische theorie van Adam Smith over 'noodzakelijke goederen' en 'luxe goederen'. 'tekst 2' beschrijft een scenario rondom privacywetgeving en gegevensopslag van een verhuurbedrijf dat servers in de VS gebruikt. De student wordt gevraagd om argumenten te formuleren over de definitie van armoede zoals gesuggereerd door tekst 1, en de implicaties van het tweede scenario te analyseren met betrekking tot de Nederlandse wetgeving en privacy. Visuele elementen ontbreken, de pagina bevat voornamelijk tekst en een instructie 'lees verder'. Er worden wiskundige concepten (percentages, statistieken) en wetenschappelijke/economische concepten (armoede, noodzakelijke goederen, luxe goederen, privacywetgeving, gegevensbeheer) behandeld.

### Pagina 4

Er zijn mensen die vinden dat deze Amerikaanse wet de soevereiniteit van Nederland schendt. Via het internationaal recht kan beoordeeld worden of dit ook daadwerkelijk het geval is. Het internationaal recht is onder andere gebaseerd op het Handvest van de Verenigde Naties.
3a (4p) Leg uit:
– wanneer een staat soeverein is,
– volgens welke redenering de Amerikaanse wet in bovenstaand voorbeeld de soevereiniteit van Nederland schendt en
– of volgens deze redenering de Amerikaanse wet in overeenstemming is met het Handvest van de Verenigde Naties.

Hoewel het zonder toestemming verzamelen van persoonlijke gegevens van internetgebruikers in Nederland bij wet verboden is, gebeurt het op grote schaal. De meningen hierover zijn sterk verdeeld. Er zijn internetgebruikers die het handig vinden dat zoekmachines als Google persoonsgegevens verzamelen. Met gegevens over de winkelvoorkeuren, budgetten en interesses van individuen, kunnen zoekmachines immers gerichte, zinvolle reclame en informatie aanbieden. Veel mensen hebben echter geen idee hoeveel er eigenlijk van hen op internet bekend is. En er zijn internetgebruikers die vinden dat het verzamelen van persoonsgegevens hun recht op privacy schendt; ze voelen zich bekeken. Sommigen stellen daarbij dat het verzamelen van digitale persoonsgegevens disciplinerend werkt. Ze verwijzen daarmee naar het begrip ‘disciplinerende macht’ van de Franse filosoof Michel Foucault.
2p 5 Geef een argument voor de stelling dat het verzamelen van digitale persoonsgegevens een disciplinerende werking heeft op internetgebruikers. Leg daarbij uit wat ‘disciplinerende macht’ inhoudt.

HA-0311-a-16-2-o
4 / 12
lees verder

### Pagina 5

Opgave 2 Monsanto, een zaadmultinational

[FIGUUR: Logo van Monsanto, bestaande uit een stilistische plant in een rechthoekig kader.]

Monsanto is een Amerikaans bedrijf dat genetisch gemanipuleerde zaden en bestrijdingsmiddelen verkoopt. Op zijn website presenteert Monsanto zich als een duurzaam bedrijf. Door gemanipuleerde zaden te gebruiken kunnen boeren volgens Monsanto namèlijk méér produceren met minder bestrijdingsmiddelen. Om deze zaden te ontwikkelen is echter veel geld voor onderzoek nodig en daarom heeft Monsanto de rechten op deze zaden vastgelegd in patenten, zodat ze meer geld kunnen verdienen. Monsanto is door natuurbeschermers verkozen tot het “meest kwaadaardige bedrijf” ter wereld. De natuurbeschermers vinden dat het bedrijf onverantwoorde risico’s neemt met het voedsel van de wereldbevolking en ze vinden dat Monsanto niet eerlijk is over die risico’s. Filosoof Michiel Korthals vat zijn kritiek op Monsanto als volgt samen:

tekst 2

Normaal experimenteren boeren met hun zaden en doen ze aan zadenruil via hun netwerk. Met hun lokale kennis en activiteiten dragen ze bij aan de spreiding van het risico van mis.oogsten. Deze activiteiten zijn ook goed voor de biodiversiteit. Door klimaatverandering is het nog riskanter om op één enkel type zaad te vertrouwen. Daarom zijn dat experimenteren en die zadenruil van groot belang voor het lukken van oogsten. Maar Monsanto verbiedt dat. Boeren worden als consumenten van zaden gezien en mogen na de oogst niet een klein gedeelte bewaren voor de volgende zaaironde. Het laboratorium van Monsanto moet al het experimentele werk doen. Monsanto bevordert op deze manier actief het ontstaan van monoculturen en vergroot de kans op mis.oogsten in geval van plagen.

naar: Michiel Korthals op Follow the Money

Als bovendien het zaad van de gewassen van Monsanto door de wind op de akker van een andere boer belandt, kan die boer door Monsanto aangeklaagd worden voor het stelen en zonder vergoeding gebruiken van gepatenteerde zaden. Om te bepalen of het patent van Monsanto en de voorwaarden die Monsanto in de contracten zet rechtvaardig zijn, is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen persoonlijke en institutionele ethiek.
3p 6 Leg met de begrippen ‘verantwoordelijkheid’ en ‘morele houding’ uit wat persoonlijke ethiek en wat institutionele ethiek is. Leg vervolgens uit of de kritiek in tekst 2 is opgesteld vanuit een persoonlijke ethiek of vanuit een institutionele ethiek.

HA-0311-a-16-2-0 5 / 12 lees verder ►►►


### Pagina 6

De spinazie en boontjes die wij eten, groeien niet zomaar in de natuur. Ze
zijn het product van eindeloos kruisen en selecteren om de planten
weerbaarder te maken tegen ziektes. Omdat ziektes steeds veranderen,
moeten kwekers hun gewassen altijd blijven verbeteren om de kans op
ziektes te verminderen. Het onderzoek naar betere gewassen kost veel
geld. Als een kweker een gewas heeft verbeterd, mogen andere kwekers
niet zomaar gebruikmaken van deze verbetering.
Er zijn twee verschillende manieren om kwekers te beschermen tegen het
kopiëren van hun verbeteringen: het kwekersrecht en het patentrecht.
Beide verbieden het kopiëren en verkopen van gewassen van
concurrenten, maar volgens het kwekersrecht mogen concurrenten de
zaden van elkaars gewassen wel gebruiken om ze te verbeteren:

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen "kwekersrecht" en "patentrecht".
Rij 1: "elkaars gewassen kopiëren en verkopen" met "nee" bij beide kolommen.
Rij 2: "zaden van elkaars gewassen gebruiken om ze te verbeteren" met "ja" bij "kwekersrecht" en "nee" bij "patentrecht".]

Nederlandse kwekers gebruiken het kwekersrecht en zijn daarom
toonaangevend in de wereldgroentemarkt; ze komen steeds weer met
waardevolle verbeteringen die het risico op schadelijke ziektes verder
verkleinen. Omdat Monsanto een grote Nederlandse kwekerij heeft
overgenomen en zich ten dele onttrekt aan het kwekersrecht, wordt de
samenwerking tussen Nederlandse kwekers bedreigd. Monsanto vraagt
patenten aan op de verbeteringen van hun eigen gewassen en verbiedt
andere kwekers deze zaden verder te ontwikkelen.
De relatie tussen privaat bezit en gemeenschappelijk bezit is, als het om
verbetering gaat, in het kwekersrecht en in het patentrecht niet hetzelfde.
Cicero en Walzer zouden in deze situatie om verschillende redenen
bezwaar hebben tegen het patentrecht.

3p 7 Leg met Cicero's opvatting over gemeenschappelijk en privaat bezit uit
dat een patent op verbeterde groente volgens Cicero onrechtvaardig is.
Beargumenteer vervolgens met Walzers opvatting over rechtvaardigheid
dat de werkwijze van Monsanto op de Nederlandse markt
onrechtvaardig zou vinden.

HA-0311-a-16-2-o
6 / 12
lees verder

### Pagina 7

Monsanto moet als voedselproducent aan veel regels voldoen.
Daarom probeert Monsanto de politiek direct én
indirect te beïnvloeden om de regels aan te passen.
De bekende rockster Neil Young zingt hierover op
zijn album *The Monsanto Years* uit 2015:
“In the streets of the capital [hoofdstad/kapitaal]
corporations are taking control. Democracy crushed
at their feet. Money flows free from the sky to those
who come along.”
Wie de multinationals als rechter, wetgever of toezichthouder een goede
dienst heeft bewezen, kan volgens Neil Young later rekenen op een goed
betaalde positie bij Monsanto, terwijl critici soms moeten vrezen voor hun
carrière. Zo krijgt Monsanto gemakkelijker vergunningen en kunnen
concurrenten van de markt geweerd worden. Diezelfde strategie hanteert
Monsanto volgens deze critici ook internationaal.

[FIGUUR: Albumcover van "Hands in the Soil Will Outgrow Monsanto" van Neil Young met een man met een pet en een hoed in een landschap.]

tekst 3

Via lobbywerk, rechtszaken en infiltratie van advies- en regeringsorganen
probeert Monsanto voor elkaar te krijgen dat het patentrecht steeds meer
gebieden bestrijkt: niet alleen het gentechgewas, maar ook de vruchten daarvan,
het voedingsproduct waarin het is verwerkt.

*naar: Action for Solidarity Environment Equality and Diversity*

De filmmaker en activiste Vandana Shiva schrijft dat de Wereldbank er in
1998 voor zorgde dat India gedwongen werd om de zaadindustrie open te
stellen voor bedrijven als Monsanto. Volgens haar zijn veel boeren in
India daardoor armer geworden en zien ze geen uitweg meer als ze failliet
gaan.
Pogges opvatting over de belangrijkste oorzaak van armoede verschilt
van die van Singer en Rawls.
3p 8 Leg uit dat bovenstaande kritiek op de werkwijze van Monsanto aansluit
bij de opvatting van Pogge over de belangrijkste oorzaak van armoede.
Leg vervolgens uit:
– welke kritiek Pogge heeft op het verklarend nationalisme van Rawls en
– dat deze kritiek volgens Pogge ook opgaat voor Singers vergelijking
van het kind in de vijver.

HA-0311-a-16-2-o
7 / 12
lees verder ▶ ▶ ▶


### Pagina 8

Sinds 2008 presenteert Monsanto zich als een duurzaam bedrijf. Monsanto vindt dat het wereldwijd levens verbetert en boeren bijstaat om in 2030 de oogsten te verdubbelen. Ook stelt Monsanto dat het in biodiversiteit investeert, dat het in 2020 de levensstandaard van de vijf miljoen armste boerenfamilies verbeterd zal hebben en in 2030 de uitputting van hulpbronnen met 33% verminderd heeft. Monsanto hanteert een strenge ethische code voor toeleveranciers. En met foto's en filmpjes illustreert Monsanto hoe het zelf ontwikkelingsprojecten voor arme boeren opzet.
[FIGUUR: Zwart-witafbeelding van een groep mensen, waaronder een kind, die samenwerken en lachen.]
Libertaristen en Pogge hebben een vergelijkbare opvatting over de positieve plicht van rijke landen en bedrijven om armoede te bestrijden. Maar libertaristen hebben een andere opvatting dan Pogge over de aanpak van het probleem van de beïnvloeding van regelgevers en toezichthouders door multinationals.
3p 9 Leg uit dat Pogge en libertaristen:
– dezelfde opvatting zouden hebben over de positieve plicht van Monsanto om wereldwijd de levens van mensen te verbeteren,
– het eens zouden zijn dat Monsanto onrechtvaardig opereert door opvallend toezichthouders en regelgevers te beïnvloeden en
– het oneens zouden zijn over de beste aanpak van het probleem van de beïnvloeding van regelgeving.
De website van Monsanto vermeldt dat het leven van mensen in de wereld beter wordt door het duurzame beleid van Monsanto. Daarbij worden onder andere drie vergelijkingen met een ondergrens van armoede aangehaald:
1. Boeren zijn nu beter af dan vóór 2008.
2. Wereldwijd zijn boeren steeds beter af en gaan erop vooruit.
3. ledereen is beter af vergeleken met de fictieve situatie waarin Monsanto er niet zou zijn.
Pogge heeft kritiek op dit soort vergelijkingen die onrechtvaardig beleid proberen te legitimeren.
3p 10 Leg voor elk van deze drie vergelijkingen van Monsanto uit welke kritiek Pogge erop heeft.
HA-0311-a-16-2-o
8 / 12
lees verder

### Pagina 9

Opgave 3 2025: een ruimte-utopie

[FIGUUR: Een landschap op Mars met meerdere witte capsule-achtige structuren op de grond. Op de achtergrond is een heuvelachtig, rotsachtig landschap te zien. Boven de capsules staat het logo "MARS ONE".]

In 2012 verraste de Nederlandse organisatie Mars One de wereld met een ambitieus project: de organisatie wil een nederzetting op Mars bouwen die nog voor 2025 door de eerste mensen bewoond moet gaan worden.
Misschien wel het meest opvallende aan het plan is dat de kolonisten niet meer terug zullen keren naar aarde. Om het project haalbaar te maken moeten de kosten omlaag en daarom krijgen de kolonisten geen retourtje, maar slechts een enkeltje Mars.
Technisch gezien is Mars One nu al mogelijk, maar vóór vertrek zullen de geselecteerde kolonisten wel uitgebreid moeten worden getraind. Zij moeten zelf noodzakelijke reparaties kunnen uitvoeren en medische zorg aan elkaar kunnen verlenen. De kolonie moet ook gezien de hoge kosten van bevoorrading vanaf de aarde, zoveel mogelijk zelfvoorzienend worden. De kolonisten zorgen zelf voor water en voedsel. Water is aanwezig in de bodem van Mars; voedsel zullen de kolonisten zelf moeten verbouwen in kassen.
Het project roept allerlei filosofische vragen op. Hoe richten de Marsbewoners hun samenleving in? Welke rechten en plichten hebben de bewoners jegens elkaar?
Om dergelijke vragen over de rechtvaardige inrichting van de samenleving te kunnen beantwoorden gebruiken sommige filosofen de ideeën van een natuurtoestand en een maatschappelijk verdrag, ook wel sociaal contract genoemd.

3p 11 Leg uit:
— wat de natuurtoestand en het maatschappelijk verdrag met elkaar te maken hebben,
— in welk opzicht de kolonisten van Mars One zich wel in een natuurtoestand bevinden en
— in welk opzicht de kolonisten van Mars One zich niet in een natuurtoestand bevinden.

Ondanks een uitgebreide training kan er in de praktijk natuurlijk nog van alles misgaan met Mars One. Stel je het volgende scenario voor:

HA-0311-a-16-2-0
9/12
lees verder

### Pagina 10

De kolonie bestaat uit acht kolonisten. ledere kolonist heeft een
moestuintje waarin hij zijn eigen eten verbouwt. Door een storing in de
watervoorziening mislukken echter de oogsten van alle kolonisten.
Gelukkig heeft iedere kolonist een reservevoorraad voedsel voor zichzelf
aangelegd, met uitzondering van kolonist Luna. Zij droomde liever weg bij
het uitzicht op de sterren en heeft vergeten een reservevoorraad aan te
leggen. Nu de oogst mislukt is, heeft zij bijna niets meer te eten.
Luna vraagt aan de andere kolonisten of zij iets van hun voorraad mag.
Vijf van de zeven kolonisten weigeren Luna te helpen. Volgens hen is het
onzeker wanneer er weer opnieuw geoogst kan worden. En zij vinden dat
het Luna's eigen schuld is dat ze bijna geen eten meer heeft.
Gelukkig heeft Luna een boek van de filosoof Peter Singer naar Mars
meegenomen. Daarin heeft zij iets gelezen over opoffering. Met de ideeën
van Singer hoopt Luna de weigerende kolonisten te kunnen overtuigen
dat zij haar wel eten moeten geven.
Een van de weigeraars kent echter de kritiek van Liam Murphy op Singers
ideeën over opoffering. Tussen Luna en de weigerende kolonisten
ontstaat een verhitte discussie.
4p 12 Leg uit:
- welke drie argumenten van Singer Luna kan gebruiken om duidelijk te
maken dat de anderen de morele plicht hebben om haar te helpen,
- in welk geval Luna zich kan beroepen op de gematigde variant van
Singers offeringsprincipe en
- of de kolonisten Luna aan eten zouden moeten helpen volgens
Murphy.
Beargumenteer vervolgens of jij vindt dat Luna's nalatigheid om een eigen
reservevoorraad aan te leggen, van invloed moet zijn op de plicht van de
anderen om haar te helpen. Maak daarbij een afweging tussen leed en
verantwoordelijkheid.
Volgens de organisatie van Mars One zullen de toekomstige kolonisten
niet alleen een uitgebreide medische en technische training krijgen ter
voorbereiding op hun reis naar Mars; zij zullen ook leren over
verschillende politieke systemen en manieren van besluitvorming. De
keuze welk systeem uiteindelijk op Mars gebruikt zal worden, laat de
organisatie over aan de kolonissten.
tekst 4
De astronauten zullen moeten bepalen hoe zij zichzelf politiek organiseren voor
een redelijk en rechtvaardig besluitvormingsproces. In het begin, als de kolonie
nog erg klein is, zullen beslissingen waarschijnlijk collectief genomen worden en
op basis van unanimiteit. Wanneer de gemeenschap verder groeit, zal het nodig
zijn complexere systemen te ontwikkelen om met conflicten om te gaan en
effectief beslissingen te kunnen nemen.
naar: www.Mars-One.com
HA-0311-a-16-2-0
10/12
lees verder ►►►

### Pagina 11

Laten we uitgaan van het volgende scenario:
Het Mars One-project is een groot succes en vele aardbewoners zijn
geïnteresseerd in een leven op Mars. In het begin was de kolonie een
kleine gemeenschap waarin iedereen overlegt en mag meebeslissen. De
kolonie is inmiddels uitgegroeid tot de omvang van een klein land.
Daarom krijgt de kolonie van de aarde de status van onafhankelijk land.
Naarmate de bevolking van het nieuwe land Mars groeit, bepalen de
eerste inwoners steeds meer wat de nieuw aangekomen inwoners wel en
niet mogen doen. Zo moeten alle nieuwe inwoners hun persoonlijke
bezittingen afstaan. Ook mogen ze zich niet zonder toestemming binnen
het land Mars verplaatsen en mogen ze niet meebeslissen over wie welk
werk verricht.
John Stuart Mill beantwoordt de vraag hoe verschillende landen of staten
zich tegen elkaar op dienen te stellen en of landen zich mogen bemoeien
met de manier waarop een ander land met zijn onderdanen omgaat.
3p 13 Leg met tekst 4 uit dat de spanning tussen individuele en collectieve
zelfbeschikking groeit als de omvang van de kolonie toeneemt.
Leg vervolgens uit op welke manier de ‘aardse’ landen volgens Mill:
– zich wel mogen bemoeien met de manier waarop de oude inwoners de
nieuwe inwoners behandelen maar
– zich niet mogen bemoeien met de manier waarop de oude inwoners
de nieuwe inwoners behandelen.

Nadenken over ideale samenlevingen is van alle tijden. Het bekendste
voorbeeld is wellicht Utopia van Thomas More. In dit boek schetst More
een ideale samenleving waarin niemand iets tekortkomt en het geluk van
de inwoners centraal staat. In Utopia werkt iedereen voor het algemeen
belang. Alle bezit is gemeenschappelijk en iedereen krijgt net zoveel
voedsel als hij of zij nodig heeft. Ook is er een strenge bevolkingspolitiek
in Utopia: als er te veel kinderen zijn in een gezin, worden kinderen
overgeplaatst naar andere gezinnen. En mensen uit overbevolkte
gebieden moeten emigreren naar gebieden waar te weinig mensen zijn.
Op deze manier moet er volgens More genoeg zijn voor iedereen.
More schreef zijn boek tegen de achtergrond van de grote sociale
problemen in zijn tijd, het Engeland van begin zestiende eeuw. Engeland
werd in die tijd geplaagd door grote groepen rondzwervende armen,
zonder werk en inkomen. Grote stukken gemeenschappelijke grond waren
opgekocht of ingepikt door een kleine groep rijken. Volgens More was de
toegenomen armoede te wijten aan deze inperking van de
gemeenschappelijke weidegronden, de zogenaamde meenten.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-0311-a-16-2-o
11 / 12

### Pagina 12

Volgens de ecoloog Garrett Hardin leidt het gebruik van
gemeenschappelijke gronden onvermijdelijk tot een tragedie van de
meent.
4p 14 Leg uit dat door het inperken van de gemeenschappelijke gronden de
tragedie van de meent eerder optreedt.
Leg vervolgens met de inleiding bij de vraag uit dat in *Utopia* van More
twee oorzaken voor het ontstaan van de tragedie van de meent zijn
opgelost.
Beargumenteer tot slot met Mores *Utopia* of jij denkt dat de tragedie van
de meent onvermijdelijk is.
Een ander beroemd voorbeeld van nadenken over een ideale
samenleving is *De Staat* van Plato. In dit boek schetst Plato wat in zijn
ogen een rechtvaardige samenleving is. Hierin moet iedereen datgene
doen waar hij of zij goed in is: de één is wijs en moet daarom leiding
geven, terwijl een ander moedig is en daarom geschikt is om het land te
verdedigen. Plato voert dit idee in *De Staat* verder door, door de ideale
samenleving te verdelen in drie verschillende sociale klassen: 1. boeren
en ambachtslieden, 2. soldaten en 3. bestuurders. Plato gaat nog een
stap verder en stelt dat mensen vóór hun geboorte al ingedeeld moeten
worden bij een sociale klasse: goede bestuurders brengen immers de
beste bestuurders voort. In Plato's rechtvaardige samenleving ligt dus van
tevoren al vast welke functies iemand kan bekleden.
In *Een theorie van rechtvaardigheid* heeft John Rawls een gedachte-
experiment ontworpen om te testen of een samenlevingsvorm
rechtvaardig is. Volgens Rawls is een samenleving alleen rechtvaardig als
zij gekozen kan worden vanachter een 'sluier van onwetendheid'.
3p 15 Leg uit:
tot welke opvatting van rechtvaardigheid Rawls' gedachte-experiment
leidt en
waarom Rawls Plato's ideale samenleving onrechtvaardig zou vinden.
Beargumenteer vervolgens of Plato's samenleving toch achter een sluier
van onwetendheid gekozen zou kunnen worden als iedereen doet waar hij
goed in is.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-0311-a-16-2-o
12/12
einde