# Eindexamen Filosofie HAVO 2016 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2016/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 16 – Opgave 16

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2016
tijdvak 1
woensdag 18 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 16 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0311-a-16-1-o

### Pagina 2

Opgave 1 Ebola
In 2014 brak in enkele Afrikaanse
landen ebola uit, een ziekte die
wordt veroorzaakt door een virus.
Ongeveer de helft van de mensen
met ebola sterft.
Toen de ziekte in augustus 2014
uitbrak, was er nog geen officieel
medicijn ontwikkeld.
[FIGUUR: Virusdeeltjes van ebola, met het woord EBOLA op de voorgrond.]
De Volkskrant kopte: ‘Ontbreken
ebolamedicijn is falen van samenleving gebaseerd op winst.’
In het artikel stelt de arts Marie-Paule Kieny van de
Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) dat de farmaceutische industrie te
weinig onderzoek heeft gedaan naar de behandeling van ebola:

tekst 1
Volgens Kieny is er zo weinig onderzoek gedaan door de farmaceutische
industrie, omdat ebola een ‘ziekte van arme mensen in arme landen’ is. Zij wijst
erop dat in Europa ook medicijnen tegen zeldzame ziektes worden ontwikkeld
door de farmaceutische industrie, omdat die door zorgverzekeraars betaald
worden. ‘Dit is het falen van een samenleving die gebaseerd is op de markt, op
geld en winst’, aldus Kieny.

naar: de Volkskrant, 16 augustus 2014

De WHO riep de internationale zorg uit tot een ‘medische noodsituatie van
internationale zorg’. Begin 2015 waren er ruim 20.000 ebolapatiënten
bekend, van wie er zo’n 10.000 zijn overleden. Uit tekst 1 blijkt dat Kieny
niet gelooft dat deze gevolgen van de ebola-uitbraak afgedaan kunnen
worden als een ‘natuurlijk ongeluk’. Op de achtergrond speelt volgens
haar een probleem met rechtvaardigheid en gelijke kansen.
2p 1 Leg uit dat volgens tekst 1:
- er geen sprake is van gelijke kansen voor de ebolapatiënten en
de gevolgen van de ebola-uitbraak om die reden geen ‘natuurlijk
ongeluk’ zijn.

Hoewel er in 2014 officieel nog geen medicijn tegen ebola bestond, was
er al wel het middel ZMapp. Maar dat bevond zich nog in een
experimentele fase. Het middel was nog niet getest op mensen en mocht
dus ook niet worden toegediend aan de tienduizenden zieke Afrikanen.

HA-0311-a-16-1-0
2 / 13
lees verder ►►►

### Pagina 3

Toen twee Amerikaanse artsen en een Spaanse priester de ziekte in Afrika opliepen, werd het middel wel onmiddellijk op hen getest. Dit leidde in Afrika tot veel woede: het werd gezien als een voorkeursbehandeling van de westerlingen, wat men onrechtvaardig vond.
De reden dat het middel niet meteen werd toegediend aan de besmette Afrikanen, heeft te maken met de ethische eis van ‘informed consent’. Deze eis houdt in dat een patiënt die een experimenteel medicijn neemt, volledig geïnformeerd moet zijn. Hij moet zich ervan bewust zijn dat hij meedoet aan een experiment waar onbekende risico’s aan vastzitten en hij moet begrijpen dat hij niet gedwongen wordt om het medicijn in te nemen.
In de krant The Washington Post wordt hierover geschreven:

tekst 2

Een West-Afrikaan die aan ebola lijdt, is waarschijnlijk per definitie niet in staat om betekenisvol ‘informed consent’ te geven. Want: kan iemand die ernstig ziek is en die in gezonde toestand nog nooit van het begrip ‘informed consent’ heeft gehoord, volledig begrijpen wat de gevolgen zijn van het nemen van ZMapp? Zal hij of zij zich niet gedwongen voelen omdat het experiment door een buitenlandse arts wordt aangeboden? Begrijpt de patiënt dat het medicijn ook niet kan werken, of dat er negatieve bijwerkingen kunnen optreden? Voeg hieraan toe dat communicatie tussen mensen uit verschillende culturen vrijwel zeker misverstanden met zich meebrengt, en het is duidelijk dat er niet is voldaan aan de eis van ‘informed consent’.

naar: washingtonpost.com - ebola research ethics and the zmapp serum - 2014

De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM) gaat uit van menselijke waardigheid.
Martha Nussbaum benadert de menselijke waardigheid met haar capability-benadering, waarin zij elementaire capabilities van inwendige capabilities onderscheidt.
3p 2 Leg uit:
– wat het verschil is tussen menselijke waardigheid volgens de UVRM en volgens Martha Nussbaum en
– of een West-Afrikaan volgens tekst 2 een tekort heeft aan elementaire capabilities of aan inwendige capabilities.
Beargumenteer vervolgens met een opvatting over menselijke waardigheid of jij het rechtvaardig vindt dat ZMapp werd getest op westerlingen en niet op Afrikanen.

HA-0311-a-16-1-o 3 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 4

Uiteindelijk kregen ebolapatiënten in Afrika het experimentele medicijn toegediend. Maar omdat het middel nog altijd in ontwikkeling was, was er lang niet genoeg voor alle zieken. Dit vormde vooral een probleem voor de Afrikanen; in het Westen komt ebola immers nauwelijks voor.
In de UVRM staat dat iedere mens recht heeft op een levensstandaard die hoog genoeg is om gezond te leven. Dat betekent ook dat iedereen recht heeft op geneeskundige verzorging en de medicijnen die daarbij horen. Een tekort aan verzorging en medicijnen wordt gezien als ‘fysieke armoede’.

2p 3 Leg met het tekort aan ebolamedicijnen uit dat ‘fysieke armoede’:
– een absoluut aspect heeft en
– een relatief aspect heeft.

Het ontwikkelen van medicijnen kost geld. Daarom krijgen farmaceutische bedrijven die een nieuw medicijn hebben ontwikkeld de eerste tien jaar een patent op het nieuwe medicijn. Dat betekent dat andere bedrijven het betreffende medicijn niet mogen namaken. Het farmaceutische bedrijf kan een hoge prijs vragen om de ontwikkelkosten terug te verdienen, om weer nieuwe medicijnen te maken en om winst te kunnen maken.
Farmaceutische bedrijven kunnen hun patenten verlengen door kleine verbeteringen aan te brengen in het oorspronkelijke medicijn, zodat er voor de wet een nieuw medicijn ontstaat waarop opnieuw patent komt. Veel mensen vinden deze patentwetgeving onrechtvaardig omdat medicijnen zo jarenlang onbetaalbaar blijven voor de zieken in arme landen; zolang er een patent op een medicijn zit, zijn er immers geen goedkopere varianten van op de markt.
Thomas Pogge veroordeelt de huidige mondiale economische orde. Hij beschrijft en bekritiseert drie veelgebruikte vergelijkingen waarmee sommigen beargumenteren dat armen beter worden van de huidige mondiale economische orde.
Een van die vergelijkingen zegt bijvoorbeeld dat schijnende armoede mondiaal aan het afnemen is. De farmaceutische industrie zou beide andere vergelijkingen kunnen gebruiken om het patentbeleid te verdedigen.

3p 4 Geef:
– met één van deze twee andere vergelijkingen een argumentatie ter verdediging van de farmaceutische industrie en
– Pogges kritiek op deze vergelijking.
Leg vervolgens uit of Pogge de huidige patentwetgeving rechtvaardig zou vinden.

HA-0311-a-16-1-o 4 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 5

Een van de grootste problemen met ebola is dat de ziekte zeer
besmettelijk is. Besmetting door lichaamscontact kan snel gaan,
bijvoorbeeld omdat veel West-Afrikanen afscheid nemen van een
overledene door deze aan te raken. Op een begrafenis van iemand die
aan ebola is overleden, kunnen dus in één keer alle aanwezigen besmet
raken. Westerse hulpverleners in West-Afrika moeten daarom veel tijd
investeren in het geven van voorlichting over de ziekte.
David Miller maakt in het kader van 'mensen in nood' een onderscheid
tussen mensen als slachtoffer en mensen als handelende personen.
2p 5 Geef aan wat dit onderscheid inhoudt.
Leg vervolgens met dit onderscheid uit of Miller het geven van voorlichting
over ebolabesmetting aan West-Afrikanen zou ondersteunen.

De besmettelijkheid van ebola maakt het werken voor de hulpverlenende
artsen behoorlijk zwaar. Ondanks de vele voorzorgsmaatregelen, raken
de artsen vaak zelf besmet.
Peter Singer gaat bij het verlenen van hulp uit van een
opofferingsprincipe.
3p 6 Leg uit wat het onderscheid tussen de extreme en de gematigde variant
van Singers opofferingsprincipe inhoudt.
Beargumenteer vanuit de extreme variant:
– in welke situatie westerse artsen wel de plicht hebben om naar Afrika
te vertrekken om daar te helpen en
– in welke situatie westerse artsen niet de plicht hebben om naar Afrika
te vertrekken om daar te helpen.

HA-0311-a-16-1-o 5/13 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opave 2 Waarheid en verzoening
[FIGUUR: Bord met tekst "WHITE AREA", "THE DIVISIONAL COUNCIL OF THE CAPE", "BY ORDER SECRETARY", "BLANKE GEBIED", "DIE AFDELING RAAD VAN DIE KAAP", "DE LAS SEKRETARIS". Het bord staat op een paaltje, met op de achtergrond een zee/kustlandschap.]
In 1991 kwam er officieel een einde aan de lange periode van apartheid in Zuid-Afrika. De apartheid hield in dat de bevolkingsgroepen van Zuid- Afrika zoveel mogelijk van elkaar werden gescheiden. Daarbij werd de meerderheid, de zwarte Zuid-Afrikanen, zwaar achtergesteld door een meerderheid van blanke Zuid- Afrikanen.
Er bestonden allerlei wetten die het contact tussen blanken en zwarten beperkten, zoals een verbod op gemengde huwelijken. Ook waren veel winkels, cafés en stranden verboden gebied voor zwarten. Daarnaast vonden er onder het apartheid regime veel mensenrechtenschendingen plaats: politiegeweld, verdwijningen, martelingen enzovoort. Sommige filosofen vatten rechtvaardigheid op als het volgen van de wet. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen het volgen van de ‘heersende wetten’ en het volgen van een ‘morele wet’.
In Aristoteles’ opvatting van algemene rechtvaardigheid speelt het volgen van de wet een belangrijke rol en ook in de plichtethiek van Immanuel Kant staat het volgen van de wet centraal.
4p 7
Leg met het voorbeeld van de arbeidswetten uit dat er een verschil kan zijn tussen de heersende wetten en de morele wet.
Leg vervolgens met Aristoteles' opvatting van de mens als gemeenschapswezen uit waarom een staat wetten nodig heeft.
Beargumenteer met deze opvatting van Aristoteles dat de arbeidswetten als onrechtvaardig gezien kunnen worden.
Leg tot slot met de plichtethiek uit welke kritiek Kant zou hebben op de heersende wet in de tijd van de apartheid.
In 1994 werden de eerste algemene verkiezingen in Zuid-Afrika georganiseerd. Grote winnaar was het ANC van Nelson Mandela, de partij die jarenlang tegen de apartheid had gestreden en vooral aanhang onder de zwarte bevolking had.
De regering van Mandela wilde dat er in het nieuwe Zuid-Afrika voor alle bevolkingsgroepen plaats zou zijn, ook voor het blanke deel van de bevolking dat de apartheid had gesteund. Daarom werd de Waarheids- en Verzoeningscommissie (WVC) ingesteld. In ruil voor volledige openheid over de misdaden uit de tijd van de apartheid, zouden de daders niet verder vervolgd worden. Voorzitter van de WVC, aartsbisschop Tutu, zei hierover: “Beter dan gerechtigheid in de vorm van vergelding is gerechtigheid die tot verzoening leidt.”

HA-0311-a-16-1-o
6 / 13
lees verder

### Pagina 7

De filosofische basis onder de WVC is de Ubuntu-filosofie. Uitgangspunt
in deze (Zuid-)Afrikaanse filosofie is dat een mens in de eerste plaats lid
is van een gemeenschap. Aartsbisschop Tutu definieert Ubuntu als volgt:

tekst 3

Ubuntu is de kern van wat het betekent om mens te zijn. Ubuntu benadrukt in de
eerste plaats het feit dat je als mens niet geisoleerd kan bestaan. Het gaat om
verbondenheid. Je kunt niet in je eentje menselijk zijn. En wanneer je over deze
eigenschap beschikt - Ubuntu - zul je bekendstaan als vrijgevig en genereus. Te
vaak zien we onszelf als louter individuen, onderscheiden van elkaar, terwijl we
in werkelijkheid verbonden zijn en ons gedrag effect heeft op de hele wereld.
naar: globalministries.org

De ideeën uit de Ubuntu-filosofie lijken aan te sluiten bij de manier
waarop Cicero over medemenselijkheid of weldadigheid spreekt. Cicero
stelt echter wel voorwaarden aan medemenselijkheid.

tekst 4

Zoals aangekondigd heb ik het nu over de weldadigheid en de mildheid. Ze zijn
de meest typische eigenschappen van de menselijke natuur, maar ze vereisen
vaak omzichtigheid.
Onze weldadigheid mag degene op wie ze gericht is, of anderen, niet schaden.
Onze mildheid moet binnen de perken van onze mogelijkheden blijven. Als we
iemand iets schenken, moet dat overeenstemmen met diens verdiensten.
Dit concrete geval zet ons ertoe aan zelfs met een onbekende te delen, als
wijzelf daardoor geen verlies lijden.
naar: Cicero, De Plichten. Leefregels gebaseerd op het Stoïcisme

3p 8

De WVC vraagt veel weldadigheid van de slachtoffers van het
apartheidsregime tegenover de daders van dat regime.
Geef met tekst 3 en tekst 4:
een overeenkomst tussen Ubuntu en Cicero's opvatting van
weldadigheid en
een verschil tussen Ubuntu en Cicero's opvatting van
weldadigheid.
Beargumenteer met één van Cicero's drie basisprincipes van
rechtvaardigheid dat de weldadigheid die de WVC van slachtoffers vraagt
niet rechtvaardig is.

HA-0311-a-16-1-o 7 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 8

Naast veel lof voor de WVC was er ook kritiek op de nadruk op
verzoening. Sommige critici vonden verzoening te vrijblijvend.

tekst 5

In een artikel in de Sunday Times wordt de suggestie gedaan blanken door
middel van een speciale belasting op te laten draaien voor de wandaden uit het
verleden, en bovendien moeten ze al hun privileges opgeven. De reacties zijn
voorstelbaar.
‘Ik betaal geen cent, want ik ben niet schuldig, ik behoor niet tot de daders,’
schrijven de blanke lezers, en alle zwarte lezers: ‘Ja! Het werd tijd dat iemand
die blanken eens duidelijk maakte wat er van hen verwacht wordt.’
bron: Antjie Krog, De kleur van je hart

In de filosofische discussie over verantwoordelijkheid wordt een
onderscheid gemaakt tussen resultaatsverantwoordelijkheid en
herstelverantwoordelijkheid.
Beargumenteer of het volgens jou terecht is dat de blanken moeten
betalen om de ongelijkheid die ontstaan is onder de apartheid te
herstellen met:
— het onderscheid tussen herstellende verantwoordelijkheid en
resultaatsverantwoordelijkheid en
— tekst 5.

Hoewel regeringspartij ANC zelf de WVC had ingesteld, probeerde de
partij de publicatie van het eindrapport van de WVC tegen te houden. Het
ANC had namelijk tijdens de apartheid als verzetsgroep geweld gebruikt
tegen onder andere blanke boeren, regeringsfunctionarissen en zwarten
die met het apartheidsregime samenwerkten.

tekst 6

Een gruwelijk fenomeen deed zijn intrede in de zwarte townships: de
halsbandmoord. Een ieder die ervan werd verdacht banden te hebben met het
apartheidsbewind liep het gevaar een autoband gevuld met benzine om zich
heen geworpen te krijgen, waarna deze in brand werd gestoken. In de loop van
de jaren tachtig kwamen enige honderden door deze vorm van lynchen om het
leven. De vermoedens die toen al bestonden, werden dit jaar tijdens
hoorzittingen van de Waarheids- en Verzoeningscommissie bevestigd: de
executies hadden plaats in een sfeer van volstrekte willekeur. Tegen veel
slachtoffers bestond slechts een vage verdenking; verscheidene van hen waren
zelfs volkomen onschuldig, maar stierven als gevolg van bestaande ruzies.
bron: retro.nrc.nl - Zuid-Afrika - 1997

HA-0311-a-16-1-o
8/13
lees verder

### Pagina 9

Winnie Mandela, de toenmalige echtgenote van Nelson Mandela, was een
voorstander van de halsbandmoord. Op een bijeenkomst in 1986 zei ze:
"Wij hebben geen geweren. Wij hebben alleen stenen, doosjes met
lucifers en benzine. Samen, hand in hand, met onze lucifers en onze
halsbanden zullen we ons land bevrijden."
Het ANC was bang dat het noemen van de halsbandmoorden de
aandacht zou afleiden van de misdaden van het apartheidsregime.
Om te bepalen of geweld binnen een oorlog rechtvaardig is, wordt een
onderscheid gemaakt tussen 'jus ad bellum' en 'jus in bello'.
3p 10 Leg uit:
— wat het verschil is tussen jus ad bellum en jus in bello en
— aan welk criterium van het jus in bello de halsbandmoorden volgens
de WVC niet voldoen.
Beargumenteer vervolgens of jij het terecht vindt dat de halsbandmoorden
als misdaad werden opgenomen in het WVC-rapport. Betrek daarbij het
standpunt van Winnie Mandela.

Hoewel er sinds de afschaffing van de apartheid veel veranderd is in
Zuid-Afrika, is de ongelijkheid tussen blank en zwart nog steeds groot.
Dat blijkt uit het verhaal van de zwarte Sanaomadi, die tijdens het
apartheidsregime als politieagent werkte. Inmiddels is hij een succesvol
ondernemer in Johannesburg, de grootste stad van het land. Sanaomadi
wil echter ook in zijn geboortedorp Soekmekaar een winkel beginnen.

tekst 7

In Johannesburg heeft Sanaomadi vele witte vrienden, hij kan altijd bij ze
terecht. Zijn kinderen zitten daar op privéscholen met veel blanke kinderen in
de klas. Daar woont hij in een rijk deel van de stad met veel welgestelde
blanken.
Maar in Soekmekaar denken blanken nog steeds dat ze god zijn, zegt hij.
"Ze praten neerbuigend. Het zijn kleine dingen: je bent op zoek naar mevrouw
die-en-die, en dan zegt haar man: ‘De mevrouw is er niet’, zoals een zwarte
vroeger een blanke vrouw moest aanspreken. Waarom zeggen ze niet gewoon:
‘Mijn vrouw is er niet'? Ik mag nu een winkel beginnen in Soekmekaar.
Dat mocht vroeger als zwarte niet. Maar, de veranderingen die je in Soekmekaar
ziet, zijn afgedwongen door de wet. De blanken worden door de wet gedwongen
te veranderen."

naar: Marnix de Bruyne, Het land van Soekmekaar

HA-0311-a-16-1-0 9/13 lees verder

### Pagina 10

Michael Walzer stelt dat een rechtvaardige verdeling van sociale goederen niet los te zien is van zelfbeschikking door lokale gemeenschappen. Bovendien is het volgens Walzer een vergissing te denken dat lokale rechtvaardigheid van bovenaf opgelegd kan worden.
11 Leg uit:
- waarom we volgens Walzer lokale distributieve rechtvaardigheid net zo moeten beschouwen als zelfbeschikking en
- dat de vergissing die Walzer noemt te herkennen is in tekst 7. Beargumenteer vervolgens met tekst 7 of volgens jou de lokale distributieve rechtvaardigheid in het huidige Zuid-Afrika is gerealiseerd.
4p
HA-0311-a-16-1-o 10 / 13 lees verder

### Pagina 11

Opgave 3 Geld en waarde

In 2007 ontstond er een financiële crisis. Banken hadden zeer complexe financiële producten ontwikkeld die plotseling sterk in waarde daalden. Banken durfden elkaar geen geld meer te lenen. Deze ontwikkeling bedreigde al snel het functioneren van het internationale financiële systeem. De crisis leidde zo tot een domino-effect: in steeds meer landen dreigden banken om te vallen. Om dat te voorkomen moesten overheden de banken ondersteunen met belastinggeld.
De financiële crisis was de aanzet tot een wereldwijde economische crisis. Volgens de VN had deze crisis tot gevolg dat het aantal mensen dat wereldwijd in extreme armoede moest leven in rap tempo steeg tot anderhalf miljard. VN-topman Ban Ki-moon deed daarom een oproep aan rijke landen om niet te snijden in de ontwikkelingshulp voor arme landen. Pogges oplossing voor extreme armoede sluit aan bij zijn eigen opvatting over het ontstaan van armoede.
Volgens de analyse van Garett Hardin geeft Pogges benadering geen oplossing voor het probleem van de armoede.
Leg uit dat Pogges opvatting:
- wordt ondersteund door het verloop van de financiële crisis en
- past bij het beeld van een global village.
Geef vervolgens het argument waarmee Hardin het beeld van een global village en daarmee de oproep van Ban Ki-moon afwijst.

Vlak na het ontstaan van de crisis was er veel boosheid over het gedrag van bankiers en beurs handelaren. Zij hadden zulke ingewikkelde financiële producten ontwikkeld dat klanten de risico's niet meer goed konden inschatten. Bovendien ontvingen veel bankiers ook na het uitbreken van de crisis nog hoge bonussen.
Het is niet voor het eerst dat er vraagtekens worden gezet bij de moraal van de financiële sector, waarin grote risico's worden genomen om zelf veel geld te verdienen. De moraal van de beurs handelaren werd bijvoorbeeld kritisch verbeeld in de film Wall Street, waarin beurshandelaar Gordon Gekko op meedogenloze wijze de strijd aangaat met zijn concurrenten:

tekst 8

[FIGUUR: Film affiche van "Wall Street" met Gordon Gekko en de tekst "GREED IS GOOD."]

Hebzucht, bij gebrek aan een beter begrip, is goed. Hebzucht klopt. Hebzucht verheldert en omvat het wezen van de zich ontwikkelende geest.
Of het nu gericht is op het leven, op geld, op de liefde of op kennis; hebzucht staat steeds centraal in de opkomst van de mensheid en hebzucht zal niet alleen dit bedrijf redden, maar ook dat andere kapotte bedrijf dat de USA heet.

naar: Gordon Gekko in Wall Street (1987)

HA-0311-a-16-1-o 11 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 12

In de Millenniumverklaring staat dat solidariteit een kernwaarde voor de eenentwintigste eeuw is en dat “zij die lijden, of de minste baten ondervinden, de hulp verdienen van hen die het meeste profijt ondervinden”. Ook worden doelen over het verminderen van armoede genoemd. Armoede wordt vaak in verband gebracht met gebrek of tekort. Abraham Maslow heeft verschillende soorten behoeften gerangschikt.
2p 13 Leg uit dat de doelen van de Millenniumverklaring opgesteld kunnen worden met Maslows definitie van armoede.
Beargumenteer vervolgens of het gedrag van hebzuchtige bankiers past bij de Millenniumverklaring.

In de sociale filosofie is Thomas Hobbes een van de filosofen die de rol van de staat verdedigt vanuit de natuur van de mens. Liffsbehoud is volgens Hobbes het belangrijkste kenmerk van de mens en daarom veroordeelt hij hebzucht ook niet. Volgens de Nederlandse filosoof Jeroen Linssen zou Hobbes wel veroordelen als mensen onrechtvaardige middelen gebruiken om zich te verrijken. Er kan zo namelijk een strijd van allen tegen allen ontstaan en in zo’n toestand is het leven volgens Hobbes “ellendig, eenzaam, beestachtig en kort”.
Volgens Hobbes kan alleen een staat die de absolute macht heeft over haar onderdanen mensen tegen zichzelf in bescherming nemen.
De libertarist Ayn Rand onderzoekt in haar filosofie welke verantwoordelijkheid mensen ten opzichte van elkaar hebben en welke niet.
Net als Hobbes redeneert Rand vanuit de natuur van de mens. Ze trekt leg voor Hobbes en Rands opvattingen over hebzucht uit:
– in welk opzicht hun mensbeeld overeenkomt en
– in welk opzicht hun opvatting over de rol van de staat verschilt.
Beargumenteer vervolgens:
– of tekst 8 aansluit bij de sociale filosofie van Hobbes en
– of tekst 8 aansluit bij de sociale filosofie van Rand.

Er bestaan ook banken die zeggen geen grote risico’s te nemen om geld te verdienen. Deze banken willen niet beleggen in wapens of in bedrijven die hun medewerkers uitbuiten of het milieu vervuilen.

HA-0311-a-16-1-o 12 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 13

In het reclamespotje van één van deze banken wordt gezegd:

tekst 9

We leven in een geweldige tijd. De vrijheid die we hebben, wat we allemaal
weten en kunnen, hoe we met elkaar verbonden zijn; ieder van ons kan iets op
de agenda zetten en gehoord worden. Misschien realiseer je je dat niet eens,
maar wat je elke dag doet maakt verschil. Jij bepaalt wat je met je euro doet, of
juist niet doet. Elke handeling, hoe klein ook, zet iets in beweging. Al die
handelingen bij elkaar zorgen voor de grote, de echte verandering. Een
verandering naar een andere economie: eerlijker, menselijker, groener.

naar: reclamespotje Triodosbank

3p 15 Het optimisme in het reclamespotje staat tegenover de sombere analyse
van Hardin: de wereld als tragedie van de meent.
Leg uit dat de tragedie van de meent:
– volgens Hardin een verklaring voor armoede geeft, maar
– volgens tekst 9 een te simpel beeld is.
Beargumenteer vervolgens met een afweging van deze twee standpunten
of jij invloed kunt uitoefenen op de wereldeconomie.

Sinds het begin van de financiële crisis is er wel het een en ander
veranderd in het bankwezen, maar volgens velen nog te weinig. Er is nu
meer toezicht, maar de banken verkopen nog steeds riskante financiële
producten en keren nog steeds hoge bonussen uit aan hun eigen
topmensen. Ook consumenten gaan op dezelfde voet verder met het
afsluiten van ingewikkelde leningen.
Vanuit Rawls' theorie over sociale rechtvaardigheid kun je
beargumenteren dat het nooit uitsluitend de verantwoordelijkheid van
consumenten, spaarders of beleggers mag zijn om het bankwezen
rechtvaardig te maken. Je kunt namelijk stellen dat het bankwezen tot de
basisstructuur van de samenleving behoort. Zelfs wanneer onze vorm van
het grootste geluk oplevert voor het grootste aantal mensen,
moeten we op grond van Rawls' theorie het bankwezen toch hervormen.
2p 16 Geef aan waarom sociale rechtvaardigheid volgens Rawls
basisstructuur van de samenleving als voornaamste object heeft.
Leg vervolgens uit dat een onrechtvaardig bankwezen dat weliswaar het
grootste geluk voor het grootste aantal mensen oplevert, volgens de
theorie van Rawls toch hervormd zou moeten worden.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-0311-a-16-1-o
13 / 13
einde