# Eindexamen Filosofie HAVO 2015 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2015/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 16 – Opgave 16

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2015
tijdvak 2
dinsdag 16 juni
13.30 - 16.30 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 16 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 42 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0311-a-15-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Bloed, zweet en luxeproblemen
[FIGUUR: Boekcover met de titel "Bloed, zweet & luxeproblemen" en een afbeelding van een verpakte ring.]
In het programma Bloed, zweet en luxeproblemen
van BNN reizen zes Nederlanders jongeren naar
Ethiopië en Bangladesh.
Zij worden daar geconfronteerd met de
omstandigheden waaronder hun kleding, koffie,
sieraden en andere (luxe)goederen gemaakt
worden. Door te werken in onder andere een
goudmijn, op een koffieplantage en in een
kledingfabriek ervaren zij aan den lijve onder welke
omstandigheden de spullen gemaakt worden die zij thuis kopen. De
jongeren werken met de lokale arbeiders, krijgen hetzelfde salaris en
moeten van het geld dat zij verdienen een slaapplaats betalen en voedsel
kopen.
Een van de deelnemers is Benjamin. Hij werkt in Nederland achter de bar.
Benjamin verbaast zich over het verschil tussen wat hij thuis met dit werk
verdient en wat de arbeiders in een kledingfabriek in Bangladesh
verdienen. In 2013 bedraagt het minimumloon in Nederland voor een
achttienjarige zonder diploma die achter de bar werkt € 4,08 per uur. De
arbeiders in Bangladesh verdienen vaak niet meer dan een euro per dag.
De baas van de fabriek legt uit waarom zijn arbeiders niet méér
verdienen: "Dit is een onderontwikkeld land. We zijn voor een groot deel
ongeschoold en hij is hier minder kennis. Daarom moeten we harder
werken voor minder geld."
Rechtvaardigheid werd door de Romeinen al gedefinieerd als 'ieder het
zijne geven'.
2p 1 Beargumenteer of jij de uitleg van de baas een goede rechtvaardiging
vindt voor het inkomensverschil tussen Benjamin en de arbeiders:
met de Romeinse definitie van rechtvaardigheid en
met de spanning tussen de categorieën 'verdienste' en 'verdeling'.
Tijdens en na het werk voeren de zes deelnemers vaak gesprekken met
de lokale arbeiders. Zo ook met de twaalfjarige Manna uit Bangladesh, die
werkt in een fabriek waar pruiken van mensenhaar worden gemaakt.
Manna werkt zeven dagen per week en verdient hiermee € 12,- per
maand. Ze houdt van mooie kleren en sieraden en ze droomt ervan om
later dokter te worden.
Deelneemster Annejet heeft medelijden met Manna, omdat ze bang is dat
Manna nooit gelukkig kan worden als zij haar droom niet kan
verwezenlijken. De kans dat Manna dokter wordt, is bijzonder klein.
HA-0311-a-15-2-0
2/12
lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Deelneemster Daphne vindt het medelijden van Annetje onterecht. Manna heeft misschien wel minder mogelijkheden en weinig geld, maar dat betekent niet dat zij ongelukkig is. Daphne vindt het juist goed dat Manna dromen heeft. Ook al is haar droom misschien niet te verwerkelijken, het geeft Manna wel kracht om met haar moeilijke omstandigheden om te gaan en het is voor haar een drijfveer om te leven en te werken.
In de deugdethethiek van Aristoteles staat 'het goede leven' centraal en is geluk het hoogste doel.
3p 2 Leg het verband tussen geluk en deugd in Aristoteles' deugdethiek uit. Geef vervolgens het verschil tussen de geluksopvattingen van Daphne en Annejet weer.
Beargumenteer tot slot met wie Aristoteles het eens zou zijn als het gaat om de mogelijkheid van Manna om gelukkig te worden, met Annejet of met Daphne.
De 24-jarige modstudenten Lotte vertelt in een interview waarom zij heeft meegedaan aan het programma:
tekst 1
Ben je een verwend type?
"Ergens wel. Ik heb altijd alles gekregen van mijn ouders. Toch ben ik ook wel bewust opgevoed. Ik had een krantenwijk en wist dat er ook mensen zijn die het moeilijk hebben. In het buitenland, maar ook in Nederland. Alleen als je met ze praat en de tranen ziet, weet je pas echt hoe zwaar ze het hebben."
Waarom heb je je opgegeven?
"Ik zat al een tijdje thuis te werken aan m'n eindscriptie, toen ik het spotje met de oproep op tv voorbij zag komen. Zes 'verwende' westerlingen aan de slag in ontwikkelingslanden. Ik voelde me opgesloten, wist niet wat ik moest doen en dit was zo anders dan ik gewend was. Ik wilde weg uit de veilige omgeving waarin ik tot dan toe had verkeerd."
naar: televizier.nl
Achteraf vertelt Lotte wat haar het meest is bijgebleven tijdens de opnames. In Ethiopië ziet Lotte een jong meisje op straat zitten voor de fabriek waar zij en de andere deelnemers op dat moment werken. Het grijpt Lotte aan en ze probeert erachter te komen wat er met het meisje aan de hand is. Het blijkt dat de ouders van het meisje zijn overleden. Ze slaapt vanaf haar tiende op straat. Lotte vraagt aan het meisje of ze bang is. Het meisje zegt dat ze heel erg bang is, omdat ze 's nachts op straat vaak wordt lastiggevallen door mannen die seks met haar willen. Ze hangt rond bij hotels en krijgt soms iets te eten van de hotelgasten. Maar vaak heeft zij niets te eten. De reactie van Lotte:
HA-0311-a-15-2-0
3 / 12
lees verder ►►►

### Pagina 4

tekst 2
"De andere mensen zeggen ook dat deze mensen gewend zijn aan armoede, dus dat het dan niet zo erg is. Maar als je dit dan ziet, ik vind het echt verschrikkelijk. En een keuze is het al helemaal niet. In dit land sta je er helemaal alleen voor als je ouders doodgaan. Dan is er geen overheid of een potje of iets. Dan moet je alleen zien te overleven. Er is ook geen toekomst meer voor dit meisje. Ze kan ook niet meer naar school."
naar: Bloed, zweet en luxeproblemen, aflevering 4

Martha Nussbaum heeft een theorie ontwikkeld over menselijke ontwikkeling en levenskwaliteit. Zij stelt dat de kwaliteit van iemands leven het beste beoordeeld kan worden vanuit een capability-benadering. Nussbaum maakt daarbij een onderscheid tussen 'gecombineerde capabilities' en 'inwendige capabilities'.
3p 3 Leg uit wat het verschil is tussen inwendige capabilities en gecombineerde capabilities.
Leg vervolgens met tekst 1 en 2 uit dat het verschil tussen Lotte en het meisje:
— zowel een verschil is in inwendige capabilities
— als een verschil in gecombineerde capabilities.

Om het meisje te helpen geeft Lotte haar een trui en schoenen. Ook geeft Lotte haar wat geld zodat het meisje voor een paar dagen te eten heeft. In Een theorie van rechtvaardigheid stelt John Rawls dat we veel verschillende soorten zaken 'rechtvaardig' en 'onrechtvaardig' noemen; niet alleen wetten, instituties en sociale systemen, maar ook allerlei soorten afzonderlijke handelingen, zoals wel of geen geld geven. Volgens Rawls is echter de basisstructuur van een samenleving het voornaamste object van rechtvaardigheid.
3p 4 Leg uit dat Rawls bij rechtvaardigheid meer belang hecht aan de basisstructuur van de samenleving dan aan afzonderlijke handelingen.
Leg vervolgens het standpunt van Rawls uit:
— met tekst 2 en
— met de manier waarop Lotte het meisje probeert te helpen.

Een terugkerende discussie tussen de deelnemers aan het programma gaat over de vraag of zij zelf verantwoordelijk zijn voor de armoedige omstandigheden waaronder hun spullen gemaakt worden. Ook gaat de discussie over de vraag of zij iets aan deze situatie kunnen veranderen. Met name Benjamin en Daphne staan lijnrecht tegenover elkaar. Tijdens het werk op de koffieplantage hebben zij een discussie over fairtradekoffie:

HA-0311-a-15-2-0 4 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 5

tekst 3

Benjamin: "Als ik heel veel geld heb, koop ik ook fairtrade. Maar als ik
elke dag vijf euro moet uitgeven voor een zak koffie die dezelfde dag
opgaat, dan is dat ook niet goed."
Daphne: "Maar er zijn altijd andere dingen waar je op kunt besparen.
Wees dan zuinig met energie, ga dan stoppen met roken. Stop dan met
andere overbodige luxe."
Benjamin: "Ik drink elke dag koffie. Weet je wel niet hoeveel geld me dat
gaat kosten? Toevallig leef ik in een andere wereld. Daar kan ik ook niks
aan doen. Ik weet ook dat die mensen het hier slecht hebben. Maar ik
denk eerst aan mezelf."
Daphne: "Jouw keuze is niet gebaseerd op gebrek aan geld. Je stelt
gewoon de verkeerde prioriteiten. Als je iets echt wilt, dan lukt het."

naar: Bloed, zweet en luxeproblemen, aflevering 4

Ook filosofen verschillen van mening over de vraag in hoeverre wij iets
kunnen of moeten doen aan de armoede in andere landen, en zo ja, wat
dan precies. Zo geeft Liam Murphy met zijn opvatting van billijkheid kritiek
op Singers persoonlijke ethiek.
3p 5 Leg uit dat Daphne haar kritiek op Benjamin kan onderbouwen met de
ethiek van Singer.
Geef vervolgens Murphy's kritiek op Singers offeringsprincipe weer.
Beargumenteer tot slot of Benjamin met de opvatting van Murphy kan
rechtvaardigen dat hij geen fairtradekoffie koopt.

HA-0311-a-15-2-o 5 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Opave 2 Het kosmopolitisme van Amartya Sen

[FIGUUR: Zwart-wit foto van Amartya Sen met bril]

Amartya Sen is een Indiase schrijver, econoom en filosoof die in 1998 de Nobelprijs voor de economie ontving voor zijn strijd tegen armoede.
Enkele jaren voor de onafhankelijkheid van India in 1947, braken er op grote schaal rellen uit tussen hindoes en moslims. Voor het huis van Sen werd een moslimarbeider neergestoken. De zwaargewonde man vluchtte het huis in en vroeg de elfjarige Sen om hulp. De jongen gaf hem een glas water en riep zijn vader om hulp. Voordat hij naar het ziekenhuis gebracht werd, vertelde de man aan Sen dat zijn gezin al weken honger leed. Hij had het geriskeerd naar de vijandige hindoe-wijk te komen, waar Sen woonde, zodat hij wat geld kon verdienen. In het ziekenhuis stierf de man.
De elfjarige Sen realiseerde zich vanaf dat moment dat economische vrijheid en politieke vrijheid met elkaar te maken hebben: wie arm is en honger lijdt, heeft geen keuze.
2p 6 Leg uit dat de hulp van de jonge Sen aan de zwaargewonde man volgens Cicero zowel medemenselijk als rechtvaardig is.

De ervaring met de neergestoken man staat aan de basis van Sens motivatie om onrecht te onderzoeken en hij benadert dit onrecht zowel vanuit de filosofie als vanuit de economie. Sen merkt op dat hongersnood nooit plaatsvindt in een democratie en dat een rechtvaardige verdeling van welvaart net zo noodzakelijk is voor een rechtvaardige samenleving als gelijke rechten dat zijn. Sen verwijst in zijn werk naar Martin Luther King die zei: "Wat heb je aan het recht om samen met blanken in een restaurant aan tafel te zitten als je geen geld hebt om een maaltijd te bestellen?"
Kings burgerrechtenstrijd is een goed voorbeeld voor Sens capability-benadering. Sen onderscheidt aan de ene kant de mogelijkheden die mensen hebben om keuzes te maken en aan de andere kant de mate waarin mensen die mogelijkheden ook praktisch verwerkelijken. Martha Nussbaum neemt deze gedachte van Sen over.
Voor wat betreft het analyseren van rechtvaardigheid verschilt de capability-benadering van een wezenlijk van een benadering die uitgaat van een afgebakende lijst met universele grondrechten. Een voorbeeld van zo'n andere benadering is de Universele verklaring van de rechten van de mens uit 1948.

HA-0311-a-15-2-o 6 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 7

3p 7 Wat is het voordeel van Sens capability-benadering ten opzichte van een
benadering die uitgaat van een lijst van universele grondrechten?
Leg dit voordeel uit met Sens verwijzing naar Martin Luther King.
Leg vervolgens uit wat het verschil is tussen de capability-benadering van
Sen en die van Nussbaum.

In Sens moederstaal bestaan er twee woorden voor rechtvaardigheid. De
term ‘niti’ verwijst naar procedurele rechtvaardigheid als eigenschap van
organisaties en juridisch correct gedrag, terwijl ‘nyaya’ gaat over de
rechtvaardigheid van de concrete, praktische uitkomsten van een
handeling.
Sen herkent beide noties van rechtvaardigheid ook in de westerse traditie;
sommige filosofen hebben een idee van rechtvaardigheid dat sterk lijkt op
‘niti’, anderen filosofen duidelijk over rechtvaardigheid als ‘nyaya’. Sen
is van mening dat het belangrijk is deze verschillen te onderscheiden om
spraakverwarring te voorkomen.
Dit onderscheid tussen rechtvaardigheid als ‘niti’ en als ‘nyaya’ is te
herkennen in de filosofie van Kant en in de analyse van armoede van
Smith.
2p 8 Beargumenteer met de betreffende filosofie:
– of Kant rechtvaardigheid vooral opvat als ‘niti’ of als ‘nyaya’ en
– of Smith rechtvaardigheid vooral opvat als ‘niti’ of als ‘nyaya’.

Sen illustreert zijn analyse van het begrip rechtvaardigheid aan de hand
van een voorbeeld van drie kinderen die vechten om een fluit.

tekst 4

Anne eist de fluit op omdat zij de enige is die erop kan spelen. De
kinderen spreken dat ook niet tegen. Het zou zeer onrechtvaardig zijn om
de fluit te ontzeggen aan de enige die het instrument ook daadwerkelijk
kan bespelen. Als dat alles is wat je zou weten, zou dat de claim van Anne
erg sterk maken. Bob verdedigt zijn aanspraak op de fluit door erop te
wijzen dat hij de enige van de drie is die zo arm is dat hij geen eigen
speelgoed heeft. De fluit zou hem iets geven om mee te spelen. De andere
kinderen erkennen dat zij rijker zijn en wel allerlei spullen voor zichzelf
hebben. Als je alleen Bob zou hebben beluisterd en de andere twee niet,
zou er veel voor te zeggen zijn om de fluit aan hem te geven. Carla wijst
erop dat zij maandenlang heel zorgvuldig bezig is geweest om de fluit
zelf te maken. Dit wordt door de anderen bevestigd. En “juist op het moment dat
ik ermee klaar was”, zo klaagt ze, “probeerde dit gespuis mij de fluit te
ontfutselen”. Als je alleen de verklaring van Carla zou hebben gehoord, zou
je wel eens geneigd kunnen zijn geweest haar de fluit te geven als erkenning
van haar begrijpelijke aanspraak op iets wat zij zelf heeft gemaakt.
naar: Amartya Sen, Het idee van rechtvaardigheid, 2013

HA-0311-a-15-2-o 7 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 8

Als je de drie kinderen Anne, Bob en Carla hebt aangehoord met hun
verschillende argumenten sta je voor een moeilijke beslissing.
Theoretici van verschillende denkrichtingen, zoals egalitaristen,
libertaristen of utilitaristen, menen dat het niet moeilijk is een
rechtvaardige oplossing te vinden. Maar ze zouden verschillende
oplossingen kiezen. Vanuit elk van de drie denkrichtingen moet telkens
een ander kind de fluit krijgen.
9 Beargumenteer welk van de drie kinderen de fluit moet krijgen volgens:
- de egalitaristen,
- de libertaristen en
- de utilitaristen.
Sens boek Het idee van rechtvaardigheid is opgedragen ter
nagedachtenis aan John Rawls. Sen meent dat Rawls een zeer grote
indruk op het denken over rechtvaardigheid heeft gehad.
Rawls beschrijft rechtvaardigheid als billijkheid, oftewel als ‘justice as
fairness’.
Aan de hand van het concrete verdelingsvraagstuk van kinderen die om
een fluit ruziën, formuleert Sen kritiek op het rechtvaardigheidsbegrip van
Rawls.
10 Leg uit:
- waardoor volgens Rawls het gedachte-experiment van de sluier van
onwetendheid leidt tot een theorie van rechtvaardigheid,
- welke kritiek Rawls daarmee op het utilitarisme heeft en
- welke kritiek Amartya Sen met het voorbeeld van de fluit op Rawls’
theorie van rechtvaardigheid heeft.
Sen is een voorstander van het kosmopolitisme. Volgens hem is veel
ellende in de wereld het resultaat van verwarring over de eigen identiteit;
als mensen zich alleen maar identificeren met hun nationale of religieuze
identiteit leidt dat snel tot haat en geweld, zoals hij als elfjarige zelf had
meegemaakt.
De gemeenschap waarmee iemand zich identificeert hoeft volgens Sen
niet altijd dezelfde te zijn. Tijdens een voetbalwedstrijd bestaat er een
vanzelfsprekende nationale of lokale identificatie, maar het is volgens Sen
belangrijk om die identiteit weer los te laten zodra de wedstrijd afgelopen
is. In het kosmopolitisme is het belangrijk om vertrouwen te houden in het
vermogen van mensen over de hele wereld om elkaar te begrijpen en
vooral nooit op te geven om dat te proberen. Amartya Sen verzet zich
daarmee tegen nationalisme.
De Amerikaanse filosoof Michael Walzer verzet zich juist tegen het
kosmopolitisme.
HA-0311-a-15-2-o
8 / 12
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl.

### Pagina 9

De tegenstelling tussen kosmopolitisme en nationalisme wordt
bijvoorbeeld zichtbaar in de eurocrisis. Tijdens deze crisis kwam de
gemeenschappelijke munt van de Europese Unie onder druk te staan.
Griekenland was een van de lidstaten met de grootste problemen. In 2010
was de Griekse staat bijna failliet en deed de Griekse regering een beroep
op de andere eurolanden om mee te betalen aan de Griekse schulden.
De andere eurolanden kwamen echter pas in actie toen de problemen van
Griekenland ook hun eigen economieën in gevaar brachten. Door het
uitstel is de uiteindelijke last voor de Europese betalingsbalans wel veel
hoger uitgevallen. In ruil voor steun door de andere lidstaten moest de
Griekse regering zware bezuinigingen doorvoeren. Staatsbedrijven
werden verkocht en sommige ambtenaren kregen nog maar de helft van
hun salaris.
3p 11 Leg uit:
– dat Walzer bezwaar zou maken tegen de oplossing voor de Griekse
schuldencrisis en
– dat het kosmopolitisme volgens Walzer geen basis voor Europese
politiek kan zijn.
Beargumenteer vervolgens met zowel de opvatting van Walzer als de
opvatting van Sen of nationalisme leidt tot minder mondiale
rechtvaardigheid.
HA-0311-a-15-2-o 9 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opave 3 De kledingindustrie van Bangladesh'. De pagina bevat een inleidende tekst over de Rana Plaza ramp in april 2013, met een journalistieke invalshoek. Centraal staat een zwart-wit foto die een vrouw aan een naaimachine in een fabriek toont. Naast de foto volgt een gedetailleerde beschrijving van de gebeurtenissen rond de ramp, met specifieke datums en details over de oorzaken, zoals de funderingsproblemen van het gebouw en de rol van de bankfiliaal. Verderop wordt een analyse gegeven van de rol van de Bengaalse kledingindustrie, de vermeende onrechtvaardigheid en de laksheid van de overheid en politici. Er is een vraag (genummerd 1p 12) waarbij de student wordt gevraagd om met behulp van tekst 5 en een citaat van Cicero de rol van de baas van Nazami Begum te onderzoeken. Wiskundige of wetenschappelijke concepten zijn hier niet prominent aanwezig, de focus ligt op sociaal-economische en ethische kwesties.

### Pagina 11

Door hun politiek beïnvloed kunnen de rijke fabriekseigenaren hun eigen winst verhogen. Bovendien hebben de fabriekseigenaren een speciale politiemacht aangesteld die de kritiek van de kledingarbeiders op de onveiligheid onderdrukt, zo nodig met geweld.
Volgens Michael Walzer functioneert het tot stand komen van lokale distributieve rechtvaardigheid op dezelfde manier als het tot stand komen van collectieve zelfbeschikking. Volken kunnen zich daarbij volgens hem echter op twee manieren vergissen.
4p 13 Welke twee vergissingen kunnen volgens Walzer gemaakt worden bij het tot stand komen van lokale distributieve rechtvaardigheid? Leg uit dat beide vergissingen van toepassing zijn op de situatie in de kledingindustrie van Bangladesh.
Na de ramp in Rana Plaza demonstreerden kledingarbeiders en nabestaanden van slachtoffers op de plek van de ingestorte fabriek. De kledingarbeiders wilden dat achterstallig loon werd betaald en de nabestaanden eisten een schadevergoeding. Omdat dit alles uitbleef, spraken demonstranten de vele westerse toeristen aan.
Als geen enkele van die westerse toeristen geld geeft, zou de filosoof Peter Singer dat uitleggen met de ‘volg-de-massa-ethiek’.
2p 14 Leg Singers opvatting over een ‘volg-de-massa-ethiek’ uit en gebruik daarbij zijn utilitaristische argument.
De Nederlandse minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking Liliane Ploumen ondertekende in 2013 een veiligheidsakkoord waarin verschillende overheden samenwerken met grote kledingmerken, kledingfabrieken en Bengalese vakbonden om de veiligheid en arbeidsomstandigheden voor Bengalese kledingarbeiders te vergroten. Ploumen maakte voor dit akkoord 9 miljoen euro vrij. Daarover zei zij het volgende:

tekst 6

“Bangladesh is een straatarm land en heeft financiële hulp nodig. Hoewel de bal bij het bedrijfsleven ligt, zie ik het als een gezamenlijke plicht om de omstandigheden in de textielsector te verbeteren. We kunnen niet meer naar elkaar blijven wijzen en alle betrokken partijen - de Bengalese overheid, de textielsector, producenten, consumenten en andere overheden - moeten nu hun verantwoordelijkheid nemen om de vicieuze cirkel te doorbreken. We mogen niet accepteren dat textielarbeiders enorme veiligheidsrisico’s moeten lopen om voor ons spijkerbroeken en T-shirts te maken.”

naar: rijksoverheid.nl

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-0311-a-15-2-0 11 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 12

Dit is een examenpagina met opgaven, bestaande uit twee teksten (tekst 7 en impliciet verwijzingen naar andere teksten en concepten) en bijbehorende vragen. Tekst 7, uit de Volkskrant, becommentarieert de effectiviteit van ontwikkelingshulp, waarbij wordt gesuggereerd dat hulp om verkeerde redenen wordt gegeven en dat het de structuren van onderwijs, zorg en infrastructuur niet verbetert. De tekst introduceert de metafoor van de 'global village' en de 'reddingsboot' in relatie tot hulp. Vervolgens wordt van de student gevraagd om de metaforen uit te leggen en te beargumenteren hoe deze zich verhouden tot de kritiek op kolonialisme en de theorieën van Garret Hardin ('tragedy of the commons') en Immanuel Kant (plichtethiek). Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De concepten die aan bod komen zijn ontwikkelingshulp, kolonialisme, metaforen ('global village', 'reddingsboot'), de 'tragedy of the commons' en de plichtethiek van Kant. De student wordt gevraagd deze concepten uit te leggen, te vergelijken en beargumenteerd te verbinden.