# Eindexamen Filosofie HAVO 2014 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2014/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 17 – Opgave 17

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2014
tijd vak 2
dinsdag 17 juni
13.30 - 16.30 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 17 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 42 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0311-a-14-2-0

### Pagina 2

Opgave 1 Gespeelde emotie
[FIGUUR: Portretfoto van Abraham Lincoln.]
In een speelfilm over de voormalige Amerikaanse president Abraham Lincoln speelt de Britse acteur Daniel Day-Lewis de hoofdrol. Om zijn rol zo goed mogelijk te kunnen spelen, begon de acteur zich al een jaar voor de eerste opnamen zo in te leven in de persoon Lincoln, dat hij ging voelen en denken zoals de oud-president. Andere acteurs die in de film speelden kregen brieven en mails van Day-Lewis die ondertekend waren met de “A” van Abraham. Ze mochten geen gesprekken meer met hem voeren over alledaagse zaken en ze mochten ook niet met een Brits accent met hem spreken zodat hij zich het Amerikaanse accent helemaal eigen kon maken. De acteur die de zoon van Lincoln speelde in de film liet weten de “echte Day-Lewis” pas te hebben ontmoet op het moment dat een man in spijkerbroek en T-shirt hem begroette op het feestje na afloop van de filmopnamen. De acteertechniek waarbij de acteur zich zo volledig mogelijk inleeft in het personage dat hij gaat spelen, wordt ‘method acting’ genoemd. ‘Method actors’ maken zoveel mogelijk gebruik van eigen emoties en ervaringen om zo levensrecht mogelijk over te komen.
De Romeinse leraar in de retorica Quintilianus heeft adviezen gegeven hoe sprekers met succes emoties bij het publiek kunnen oproepen.
2p 1 Wat is volgens Quintilianus voor sprekers de beste manier om emoties bij het publiek op te roepen?
Leg in je antwoord uit in welk opzicht ‘method acting’ met de opvatting van Quintilianus overeenkomt.

William James geeft in tekst 1 aan wat er allemaal komt kijken bij het acteren van een emotie.

tekst 1
Het enorme aantal onderdelen dat veranderd wordt bij een emotie maakt het voor ons zo lastig om, volkomen onaangedaan, de volledige en integrale expressie van welke emoties dan ook te reproduceren. Het zal ons misschien nog lukken de willekeurige spieren te laten bewegen, maar we gaan de mist in bij de huid, de kliënen, ons hart en de overige inwendige organen. Evenals iemand die doet alsof hij moet niezen, net niet echt klinkt, zo zal ook iedere poging om een emotie na te doen zonder dat de oorzaak aanwezig is die er normaal aanleiding toe geeft, ‘hol’ overkomen.

bron: W. James, Wat is een emotie?

HA-0311-a-14-2-0 2 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 3

Dit document is een opgavepagina voor een examen dat zich richt op de analyse van emoties, met name in de context van kunst en filosofie. Het presenteert twee teksten: 'tekst 1' die verwijst naar de reproductie van emoties en 'tekst 2' die een citaat bevat over het 'denken' aan emoties en fysieke reacties daarop, met een verwijzing naar de film 'Black Swan' en de actrice Natalie Portman. Er wordt gevraagd naar de opvattingen van Carine Crutzen over emoties in relatie tot James. Verderop wordt in vraag 2 gevraagd de opvattingen van Crutzen over de werking van emoties te vergelijken met James en te onderbouwen met citaten. Vraag 3 behandelt de visie van Martha Nussbaum op emoties en vraagt om een uitleg van haar begrip van 'redelijkheid' van emoties en een vergelijking met de opvatting over 'katharsis' van Aristoteles. Er zijn geen grafieken of tabellen aanwezig, wel een verwijzing naar een bron. De student wordt geacht te analyseren, vergelijken en uitleggen.

### Pagina 4

Het al dan niet ervaren van echte emoties bij het kijken naar film of theater is het onderwerp van de paradox van de fictionele emoties. In scripted-realityseries, waarin waargebeurde feiten worden nagespeeld, wordt dit op de spits gedreven. In de succesvolle scripted-realityserie Achter gesloten deuren is het voor de kijker niet meteen duidelijk dat het om acteurs gaat. Actrice Anna Alba Franchin speelde een zwanger meisje dat de ziekte hiv had opgelopen nadat zij was vreemdgegaan. Over haar ervaringen zegt zij:

tekst 3

Toen die aflevering op tv kwam, was scripted reality nog niet heel bekend in Nederland. Veel mensen dachten dat het een reality-serie was en wisten niet dat ik acteerde. In de supermarkt stonden mensen achter mij te fluisteren: ‘kijk dat is dat meisje met hiv’. Mijn oude baas stuurde me zelfs een sms’je om me te feliciteren met mijn zwangerschap.
bron: Metro, 1 maart 2013

2p 4 Stel nu dat de mensen in de supermarkt en Anna’s oude baas wel hadden geweten dat ze naar scripted reality keken. Hadden deze mensen dan wel echte emoties kunnen hebben? Beargumenteer je antwoord door uit te leggen welke oplossing van de paradox van de fictionele emoties volgens jou het best is, die van Lamarque of die van Walton.

Als een Nederlandse acteur in een Japans theaterstuk de emotie 'amae' zou moeten spelen, een emotie waar geen Nederlands woord voor bestaat, zou dat dan kunnen lukken? Voor deze emotie zijn immers geen voorbeelden uit je eigen cultuur te geven.
De taalkundigen Edward Sapir en Benjamin Whorf hebben een hypothese over taal en emoties ontwikkeld.

2p 5 Kan een Nederlandse acteur een emotie als ‘amae’ spelen als er in het Nederlands geen woord voor bestaat?
Leg in je argumentatie uit of jouw standpunt wel of niet aansluit bij de hypothese van Sapir en Whorf.

HA-0311-a-14-2-o 4 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 5

Opgave 2 Waanzin

Al eeuwen lang buigen filosofen, artsen en zelfs politici zich over de vraag wat waanzin is. In de Oudheid leden sommige mensen aan melancholie, ze waren neerslachtig en droefgeestig. De Grieken verklaarden dit vanuit de indertijd gangbare leer van lichaamsvloeistoffen. Melancholie betekent letterlijk ‘zwartgallig’. Als het lichaam te veel zwarte gal produceert, worden gevoelens van droefheid en zinloosheid ervaren, zo dachten de Grieken. Zo'n vijftien eeuwen later nam Descartes de emotie ‘droefheid’ op in zijn rijtje van zes basisemoties. Zijn benadering van emoties ontleende hij gedeeltelijk aan de opvattingen over emoties in de Oudheid.
2p 6 In welk opzicht sluit Descartes’ benadering van emoties aan bij de opvatting over melancholie in de Oudheid die in de inleiding is beschreven?
Leg je antwoord aan de hand van Descartes’ definitie van droefheid.

Een andere emotie die in verband kan worden gebracht met waanzin, is woede. In Middeleeuwse literatuur zwerven vaak zogenaamde woudmannen door de bossen. Dit waren behaarde, woeste gekken met een ontwortelde boomstam in de hand. Woudmannen worden omschreven als gevaarlijk en agressief omdat hun geliefde hen heeft afgewezen. Ze hebben hun emoties niet in de hand en trekken zich terug in de bossen. Op die manier vermijden ze elk contact met hun medemensen en kunnen ze hun woede niet botvieren op de geliefde die hen heeft afgewezen. Aristoteles schrijft over woede en over manieren waarop je met woede moet omgaan. Woede is volgens Aristoteles een gemengd gevoel en heeft twee kanten.
3p 7 Leg uit dat de manier waarop de woudmannen met hun woede omgaan niet overeenkomt met de manier waarop je volgens Aristoteles met woede moet omgaan.
Bepaal voor elk van de twee kanten van woede of ze van toepassing zijn op de woudmannen.

[FIGUUR: Een tekening van een naakte, gebogen figuur, mogelijk een mens met dierlijke kenmerken, die op handen en voeten kruipt op rotsachtige grond.]

Een voorloper van de waanzinnige koning Nebukadnessar. In het verhaal over de koning Nebukadnessar. In dat verhaal speelt de emotie trots een belangrijke rol. Nebukadnessar wandelt op het dak van zijn koninklijk paleis in Babel en zegt:

HA-0311-a-14-2-o 5 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 6

tekst 4
Is Babel niet indrukwekkend, de koningsstad die ik door mijn grote macht heb
gebouwd tot eer van mijn majesteit?
bron: Daniël 4, ontleend aan De nieuwe Bijbelvertaling, 2004
Nebukadnessars uitspraak wordt door God bestraft: hij verandert de trotse
koning voor zeven jaar in een waanzinnige woudman.

tekst 5
Hij werd door de mensen verstoten, hij at gras als de runderen, zijn lichaam
werd vochtig van de dauw van de hemel, en ten slotte was zijn haar even lang
als de veren van een arend en waren zijn nagels uitgegroeid als de klauwen
van een vogel. Maar toen de zeven jaren verstreken waren, sloeg ik,
Nebukadnessar, mijn ogen naar de hemel op en keerde mijn verstand in mij
terug. (...)
Ik, Nebukadnessar, roem, verhef en verheerlijk nu de koning van de hemel.
Al zijn daden zijn juist en zijn paden recht. Wie hoogmoedig zijn, kan hij
vernedered.
bron: Daniël 4, ontleend aan De nieuwe Bijbelvertaling, 2004
4p 8 Leg uit dat de trots van Nebukadnessar in tekst 4 aansluit bij Humes
opvatting over trots en bij Aristoteles' opvatting over trots.
Beargumenteer vervolgens met welke opvatting over trots jij het eens
bent: met die in tekst 4, met die van Hume of met die van Aristoteles.
Maak in je afweging duidelijk waarom je het niet eens bent met de andere
twee opvattingen over trots.
Hoewel waanzin in de Middeleeuwen als bron van inspiratie voor verhalen
diende, overheerste doorgaans toch de angst voor de dwazen en zotten,
ook in de eeuwen daarna. Vrouwelijke gekken werden bijvoorbeeld
betiteld als heksen. Ze zouden met hun magische kunsten de orde
verstoren en anderen schade toebrengen. Ze vormden een bedreiging
voor het redelijke en vrije mens-zijn en werden verbrand op brandstapels.
3p 9 In welk opzicht zou Sartre bovengenoemde angst voor heksen als ‘vrees’
omschrijven en in welk opzicht als ‘angst’?
Leg in je argumentatie uit wat existentiële angst inhoudt.
HA-0311-a-14-2-0
6/11
lees verder

### Pagina 7

Op den duur werden waanzinnigen steeds vaker als zieken beschouwd.
Ze werden niet meer verbrand, maar menselijk behandeld werden ze
evenmin. Ze werden weggestopt in gestichten of 'dolhuizen' waar ze
werden vastgebonden of opgesloten zodat ze geen kwaad konden
aanrichten.
Michel Foucault spreekt hierover in zijn boek De geschiedenis van de
waanzin als 'de grote opsluiting'. Volgens Foucault toont de manier
waarop er in de loop van de geschiedenis is omgegaan met waanzin
onder andere dat de mens altijd bepaald wordt door macht. Volgens hem
gaat er ook in de twintigste eeuw nog een disciplinerende macht uit van
psychiatrische instellingen.
Foucaults opvatting over disciplinering staat tegenover de opvatting over
vrijheid van Sartre.
2p 10 Leg uit wat Foucault verstaat onder 'disciplinering'.
Beargumenteer vervolgens dat Foucaults opvatting over disciplinering
tegenover Sartres opvatting over vrijheid staat.
Waanzin wordt sinds de Oudheid zowel positief als negatief gewaardeerd.
De Grieken zagen waanzin als een goddelijke wijsheid, vergelijkbaar met
hoe wij nu een briljant natuurkundige als Albert Einstein wel een 'geniale
gek' noemen. Maar de Grieken zagen waanzin ook als een hinderlijke
verstoring van de maatschappelijke en morele orde. En wij hopen
tegenwoordig een eventuele psychische stoornis zo goed mogelijk te
kunnen behandelen met therapieën of medicijnen, zodat de 'waanzin' snel
verdwijnt.
Als waanzin te maken heeft met emoties, dan kan de waardering van
waanzin gekoppeld worden aan de waardering van emoties.
In het debat over de waardering van emoties gaat het erom in hoeverre
emoties noodzakelijk zijn voor het leiden van een menswaardig bestaan.
Martha Nussbaum en Seneca denken daarover verschillend.
3p 11 Waardeer jij waanzin positief?
Beargumenteer je antwoord met een uitleg in hoeverre waanzin volgens
jou noodzakelijk is voor het leiden van een menswaardig bestaan.
Geef daarbij aan of je het eerder eens bent met Seneca's waardering van
emoties of met Nussbaums waardering van emoties.
HA-0311-a-14-2-o
7/11
lees verder

### Pagina 8

Opave 3 De troost van muziek
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van twee gezichten die gedeeltelijk over elkaar heen zijn gelegd. Op een zwart shirt staat in witte letters "where are we now?".]
Op zijn 66ste verjaardag brengt de Engelse muzikant David Bowie, na tien jaar stilte, in 2013 een nieuw album uit met daarop de ballade *Where Are We Now?* Treurig bezingt Bowie daarin de stad Berlijn waar hij in de jaren zeventig van de vorige eeuw popgeschiedenis schreef. Duitsland was destijds nog opgedeeld in Oost- en West-Berlijn. Toen Bowie er muziek opnam, keek hij uit op de Muur tussen Oost- en West-Berlijn.
Uit de tekst van de ballade *Where Are We Now?* die gaat over een man die "verdwaald is in de tijd", blijkt de heimwee. Bowies treurige stem en de melodie versterken de emotie.
2p 12 Leg uit in welk opzicht de emotie in de ballade *Where Are We Now?* een acute emotie is.
Leg vervolgens uit dat het hebben van een acute emotie nog niet per se duidelijk maakt dat het hier om de emotie heimwee gaat.
Verschillende denkers hebben zich in het verleden afgevraagd waarom muziek zo goed in staat is om emoties op te roepen. Volgens sommigen zit de emotie in de muziek zelf; volgens anderen is de ontroering die we ervaren bij muziek alleen maar het gevolg van de verbeeldingskracht van de luisteraar. De filosoof Spinoza schreef over het verband tussen emoties en verbeelding.
2p 13 Hoe zouden we volgens Spinoza moeten reageren op de heimwee van *Where Are We Now?*
Leg in je antwoord uit wat volgens Spinoza het verband is tussen emoties en verbeelding.
Na in Amerika een leven met veel drank en drugs te hebben geleid, zocht Bowie in de jaren zeventig zijn toevlucht in Berlijn. Daar kickt hij af van de drugs en neemt hij zijn carrière weer op.

HA-0311-a-14-2-o 8 / 11 lees verder

### Pagina 9

tekst 6
Bowie was Los Angeles ontvlucht, emotioneel uitgehold na de consumptie
van bergen cocaïne, hij voelde niets meer, alleen nog leegte.
De cokeverslaving die Bowie opdeed in zijn luxueuze Californische optrek
leverde hem de reputatie van ‘alien’ op: in interviews had hij met zijn
aangevreten motoriek en volslagen afwezige oogopslag wel iets weg van
een robot of buitenstaander, wezen dat, zoals hij het zelf uitdrukte, ‘alleen in
theorie leefde’ en geen spoor van welke emotie dan ook vertoonde.
naar: Muziek Magazine, nr 1, 2013, Bowie in Berlijn

De ongelukkige situatie van Bowie lijkt op een beschrijving die de filosoof
William James geeft. Volgens James zou ons leven enigszins lijken op het
leven van Bowie in tekst 6 als de cognitivistische benadering van emoties
waar zou zijn.
De filosofe Martha Nussbaum hanteert een cognitivistische benadering
van emoties. Volgens haar drukt muziek onze gehedheid aan de dingen
buiten onszelf uit. Die dingen hebben we niet in onze macht. Muziek is
daarmee een uitdrukking van de tragische kwetsbaarheid van de mens.
Leg aan de hand van tekst 6 uit wat volgens Nussbaum het verband is
tussen emoties en welzijn.
Beargumenteer vervolgens of muziek volgens Nussbaum het welzijn van
Bowie kan vergroten.
Leg tot slot uit welke overeenkomst er is tussen tekst 6 en de kritiek van
James op de cognitivistische benadering van emoties.

Volgens Plato is muziek in staat om de harmonie van de kosmos te laten
weerklinken. Maar volgens hem drukken de tonen van de muziek ook
emoties uit. Sommige tonen zijn vrolijk terwijl andere juist droevig klinken.
Plato vindt echter dat er maar twee toonsoorten geschikt zijn om muziek
mee te maken: de toonsoort die bezonnenheid uitdrukt en de toonsoort die
als dapperheid klinkt. Instrumenten waarop je meer dan deze twee
toonsoorten kunt spelen, horen volgens Plato niet thuis in een ideale
staat. Die instrumenten roepen volgens hem verkeerde emoties op.

tekst 7

Een nieuwe vorm van muziek invoeren is immers iets waar men zich voor
moet hoeden als voor een gevaar dat alles bedreigt. Want: verander iets
aan de toonsoorten in de muziek, en je wijzigt onvermijdelijk de meest
fundamentele wetten in de staat.

naar: Plato, Politeia

HA-0311-a-14-2-o 9/11 lees verder

### Pagina 10

Ook in de wereld van vandaag is het maken van muziek in sommige
landen nog omstreden, bijvoorbeeld in Iran. Na de Iraanse revolutie
werden openbare muziekoptredens verboden, met uitzondering van de
optredens waarin revolutionaire liederen ten gehore werden gebracht. Een
tijd later werd het wel weer mogelijk om muziekinstrumenten te kopen,
maar alleen om er muziek mee te maken die de opvattingen van de staat
ondersteunt. Langzaamaan is er weer wat ruimte voor andere muzikale
optredens gekomen, met strikte regels voor het uitdrukken of oproepen
van gevoelens die te maken hebben met bijvoorbeeld erotiek en
sensualiteit. Maar iedereen die muziek wil uitbrengen moet deze muziek
nog steeds eerst laten goedkeuren door de staat.
De kritiek die de staatslieden van Iran hebben op sommige vormen van
muziek, is vergelijkbaar met de kritiek die Plato heeft op redevoeringen en
retorica.
2p 15 Leg uit dat de kritiek die de machthebbers van Iran hebben op sommige
vormen van muziek vergelijkbaar is met Plato's kritiek op retorica.
Beargumenteer vervolgens aan de hand van zijn driedeling van de ziel
waarom Plato de toonsoorten die dapperheid en bezonnenheid uitdrukken
wel toestaat.
De filosoof Friedrich Nietzsche dicht muziek een belangrijke rol toe, zowel
in het leven als in zijn filosofie. Hij schreef zelf over muziek, raakte
bevriend met de beroemde componist Richard Wagner en componeerde
ook eigen muziekstukken.
Volgens Nietzsche verbindt muziek ons rechtstreeks met het bestaan en
heeft muziek, net als filosofie, net zo'n heftige uitwerking als de
hartstochten zelf. “Zonder muziek zou het leven een vergissing zijn”,
schreef hij dan ook.
Nietzsche sloot hierin aan bij Arthur Schopenhauer, de filosoof volgens
wie we door de muziek even aan de eeuwige kringloop van het onheil
kunnen ontsnappen. Volgens hem kan muziek troost brengen. Alleen door
muziek en leven vanuit medelijden kan het leven draaglijk worden.
Hoewel Schopenhauer en Nietzsche het erover eens zijn dat het leven
zonder muziek een vergissing zou zijn, zijn ze het niet eens over de rol
die medelijden in het leven zou moeten spelen.
3p 16 Beargumenteer vanuit de opvattingen over medelijden van Schopenhauer
en Nietzsche welke verschillende betekenis zij zouden geven aan de zin
"Zonder muziek zou het leven een vergissing zijn”.
Gebruik in je antwoord een uitleg van de herenmoraal.

HA-0311-a-14-2-o
10 / 11
lees verder ▶►►

### Pagina 11

Welke opvatting je ook over medelijden hebt, het overlijden van grote
sterren in de muziekwereld wekt onder veel mensen gevoelens op van
medelijden, vaak aangewakkerd door de media.
In Nederland was de ontsteltenis bijvoorbeeld groot bij het overlijden van
de zanger André Hazes in 2004. Veel mensen hadden het gevoel alsof ze
met de dood van de volkszanger een goede bekende hadden verloren. Bij
een eerbetoon na het overlijden, een afscheidsceremonie in de
Amsterdam Arena, waren bijna vijftigduizend mensen aanwezig. Ruim zes
miljoen mensen keken bovendien live mee op televisie hoe talloze
artiesten emotionele toespraken of optredens gaven bij de kist van Hazes,
die op de middenstip van het voetbalveld stond.
Toen een jaar later in Amsterdam een standbeeld van Hazes werd onthuld
en een deel van zijn as met tien vuurpijlen de lucht in werd geschoten,
werd dit opnieuw live uitgezonden op televisie.
3p 17 Geef een argument tégen emocultuur aan de hand van medelijden als
emotie.
Geef ook een argument vóór emocultuur aan de hand van medelijden als
deugd.
Maak een eigen afweging van deze twee argumenten op basis van de
aandacht voor het overlijden van Hazes.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-0311-a-14-2-o
11 / 11
einde