# Eindexamen Filosofie HAVO 2014 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2014/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2014
tijdvak 1
dinsdag 20 mei
9.00 - 12.00 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 17 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 44 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0311-a-14-1-0

### Pagina 2

Opgave 1 Verbeelding bij Shakespeare
[FIGUUR: Filmcover van Romeo+Juliet]
De toneelstukken van de Engelse schrijver
William Shakespeare spreken nog altijd tot de
verbeelding. Romeo en Julia werd in 1996
verfilmd met in de hoofdrollen Leonardo
DiCaprio en Claire Danes.
Het verhaal gaat over de tragische liefde
tussen twee jonge mensen, Romeo en Julia,
die behoren tot twee verschillende families die
elkaars vijanden zijn. Hoewel ze verliefd zijn,
moet Julia met een ander trouwen. Om aan
dat lot te ontsnappen, wordt een list bedacht.
Julia drinkt een slaapmiddeltje, waardoor het
lijkt alsof ze dood is.
Vervolgens zou Romeo met een briefje op de hoogte gebracht
van deze list. Maar het briefje bereikt hem niet en hij treft Julia levenloos
aan. Om toch voor eeuwig bij haar te zijn, neemt hij daarop een dodelijk
gif in. Als Julia vervolgens uit haar slaap ontwaakt en ziet dat Romeo
dood is, doorsteekt ze zichzelf met een dolk.
Volgens theaterregisseur Ivo van Hove gaat Shakespeare heel ver in het
confronteren van zijn toeschouwers met heftige emoties, juist met emoties
van de toeschouwers zelf die ze liever niet willen zien of liever niet willen
erkennen. Van Hove zegt hierover:

tekst 1
Het theater dient niet om in de spiegel te kijken, maar om achter de spiegel te
kijken. Shakespeare laat je achter de spiegel kijken naar wie we eigenlijk zijn,
hij laat de diepere lagen zien die we graag verborgen willen houden.
bron: De Groene Amsterdammer, 23 augustus 2012
Aan de hand van de paradox van de fictionele emoties kan worden
betwijfeld of het door Van Hove genoemde doel van theater wel haalbaar
is.
De filosoof Peter Lamarque bedacht een oplossing voor de paradox.
2p 1 Leg met behulp van tekst 1 uit wat volgens Van Hove de oplossing is voor
de paradox van de fictionele emoties.
Leg vervolgens uit of Van Hove het met de oplossing van Lamarque eens
kan zijn.

HA-0311-a-14-1-o
2 / 13
lees verder

### Pagina 3

Volgens de Vlaamse filosofe Patricia de Martelaere kunnen we bij
Shakespeares *Romeo en Julia* de wanhoop van een onherstelbaar verlies
ondergaan zonder de pijn van een echt verlies te moeten dragen. Op de
bank voor de tv kan de toeschouwer zich immers net zo ontroostbaar
voelen als Romeo of Julia en de tranen de vrije loop laten.
Dat komt volgens De Martelaere omdat je bij het kijken naar een film
gemakkelijker emoties kunt ervaren dan in het werkelijke leven. Volgens
haar sluiten we ons in het echte leven automatisch af voor emoties en
houden zo – om onszelf te beschermen – de realiteit op afstand.
Het beheersen van emoties is een belangrijk onderdeel van de filosofie
van de stoïcijnen.
3p 2 Beargumenteer in welk opzicht de opvatting van De Martelaere, dat
mensen zich in het echte leven afsluiten voor emoties, *niet* met de
filosofie van de stoïcijnen kan worden onderbouwd.
Leg je argument uit met een toepassing van de tegenstelling tussen acute
en verborgen emoties.
Beargumenteer vervolgens in welk opzicht de opvatting van De
Martelaere *wel* met de filosofie van stoïcijn Seneca kan worden
onderbouwd.

Een ander bekend stuk van Shakespeare is de tragedie *Macbeth*.
Het verhaal gaat als volgt: drie heksen voorspellen dat Macbeth koning
zal worden. Aangezet door zijn vrouw Lady Macbeth, vermoordt Macbeth
de zittende koning en neemt bezit van de troon. Hij raakt in de ban van de
macht en ontwikkelt zich tot tiranniek heerser, die zelfs zijn beste vriend
om het leven laat brengen.
Maar vervolgens begint twijfel aan Macbeth te knagen en in vrees vraagt
hij zich af of zijn vriend wel echt dood is. De moordenaar verzekert hem
dat zijn vriend "veilig in een gracht ligt". Toch ziet Macbeth tijdens een
eten de geest van zijn bebloede vriend op een stoel zitten.
Lady Macbeth noch de andere gasten nemen iets ongebruikelijks waar,
behalve het vreemde gedrag van Macbeth die tegen het spook schreeuwt.

tekst 2

Macbeth: 'Ga weg! Uit mijn ogen! Kruip weer in de aarde. Je gebeente heeft
geen merg, je bloed is koud. Die ogen waarmee je naar mij staart kunnen niet
zien!' (...)
Lady Macbeth: 'Dit is het beeld van je angst, anders niets. (...) O, dit geaarzel,
dit getreuzel, die de ware angst na-apen, passen beter bij een wijvenverhaal
bij de winterhaard beraamd door je grootmoedertje. Schaam je. Waarom staar
en grijns je zo? Wat zie je in die stoel?'
Macbeth: 'Kijk, dáár, alstublieft. Zie toch. Kijk. Dáár.' –
bron: William Shakespeare, *Macbeth*, bewerking van Hugo Claus

HA-0311-a-14-1-o 3 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 4

Angst en verbeelding lijken bij Macbeth hand in hand te gaan.
Zowel Aristoteles als Spinoza schreven over de rol die de verbeelding
speelt bij het opwekken van emoties zoals angst.
2p 3 Leg uit welke verklaring Spinoza zou geven voor de angst van Macbeth in
tekst 2 en leg uit welke verklaring Aristoteles hiervoor zou geven.

[FIGUUR: Een foto van twee personen die elkaar omhelzen in een strandlandschap.]

Voor theaterregisseur Johan Simons
is de tragedie Macbeth een studie
naar geweld. Bij hem verandert het
toneel in een bloedbad, waarbij de
schouwburgbezoekers op de voorste
rijen onder de bloedspetters komen te
zitten. Volgens Simons is Macbeth het
zwartste stuk dat hij kent. Woede leidt
er onherroepelijk tot geweld.

tekst 3

Geweld is in ons allen aanwezig. Macbeth is een gevecht tussen cultuur en
natuur, of liever de natuur spant samen met het menselijk geweld.
De schreeuw van uilen, het getjirp van krekels, het gekras van raven. De
nacht van de moord woedt er een verschrikkelijke storm. Lady Macbeth ruikt
bloed. Paarden slaan stampend en hinnikend op hol en vreten elkaar op. De
woorden zijn ruw, grimmig, abrupt.

naar: tga.nl - Toneelgroep Amsterdam, Macbeth

Volgens Simons zijn woede en geweld natuurlijk, wat hij uitdrukt in de zin
'de natuur spant samen met het menselijk geweld'.
Volgens de filosoof Charles Taylor beschrijft Shakespeare de natuur in
Macbeth juist als 'onnatuurlijk'. In de nacht van de moord laat
Shakespeare paarden zich verzetten tegen gehoorzaamheid alsof ze een
oorlog wensen met de mensheid. Volgens Taylor geeft Shakespeare de
natuur juist onnatuurlijk weer om het afschrikwekkende karakter van de
moord aan te geven.
De filosoof Seneca schreef over het verschil in woede bij mens en dier.
3p 4 Leg uit wat volgens Seneca het verschil is tussen woede bij de mens en
woede bij dieren.
Beargumenteer vervolgens in welk opzicht de opvatting van Seneca
aansluit bij de opvatting van Simons en in welk opzicht die aansluit bij de
opvatting van Taylor.

HA-0311-a-14-1-o 4 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 5

Macbeth is meerdere malen verfilmd. Het kijken naar deze films lijkt op het kijken naar een goede horrorfilm waarbij de verbeelding een hoofdrol speelt. Op het toneel is die verbeelding nog meer aanwezig. Zo zie je bijvoorbeeld Macbeth bij een moord op het toneel spreken tegen een denkbeeldige dolk. Daarna verlaat hij het toneel om vervolgens met twee bebloede handen weer op te komen. Van de moord zelf zie je niets. De angst van een toeschouwer bij het kijken naar een horrornovel of het toneelstuk Macbeth kan vanuit de cognitivistische emotietheorie maar ook vanuit de existentialistische emotietheorie worden benaderd. 
3p 5 Welke van deze twee emotietheorieën is noodzakelijk om de angst die een toeschouwer bij Macbeth ervaart te kunnen begrijpen? Beargumenteer je antwoord met een uitleg van zowel de cognitivistische als de existentialistische benadering van angst.
HA-0311-a-14-1-o 5 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Opgave 2 Politiek en emoties

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een lachende Mark Rutte.]

Een politicus die zijn emoties toont, vinden we tegenwoordig heel gewoon. Toen in 2012 het kabinet-Rutte I viel, terwijl Nederland in een crisis verkeerde, bleef Mark Rutte bijvoorbeeld lachen. Als Rutte indertijd lachte vanuit vreugde over het vooruitzicht om met een nieuw kabinet meer maatregelen te kunnen uitvoeren ter verbetering van de situatie in Nederland, dan kan zijn emotie aansluiten bij Spinoza’s definitie van blijdschap.

2p 6 Leg uit dat Rutte’s emotie kan aansluiten bij Spinoza’s definitie van blijdschap aan de hand van wat Spinoza verstaat onder een hartstocht.

Volgens hoogleraar sociale psychologie Gerben van Kleef is het beeld van een emotionele politicus niet vanzelfsprekend.

tekst 4

In de politiek draait het immers om weloverwogen standpunten en rationele argumenten. In dat krachtenveld is geen plaats voor emoties. Het tonen van emoties wordt in de politiek van oudsher gezien als een teken van zwakte (...). Wie zijn emoties niet weet te beheersen, heeft kennelijk geen controle over zichzelf en vermoedelijk dus ook niet over de situatie. Dit maakt zo iemand ongeschikt voor een verantwoordelijke positie in de politiek. Een politicus moet stabiel, rationeel en evenwichtig zijn, en daarbij passen geen emoties.

bron: Trouw, 11 september 2012

Maar aan de andere kant ziet hoogleraar Van Kleef juist dat politici die hun emoties tonen, tegenwoordig steeds meer worden gewaardeerd.

tekst 5

Een lijsttrekker die zijn emoties toont, behaalt een electoraal voordeel. Het zou namelijk verraden waar een politicus écht voor staat. (...) Emoties verraden dat iemand iets belangrijk vindt. Zo suggereert blijdschap dat een politiek doel dichterbij komt, terwijl boosheid impliceert dat een doel wordt gefrustreerd. Omgekeerd doet een gebrek aan bezieling dus vermoeden dat een onderwerp een politicus niet zo bezighoudt.

bron: Trouw, 11 september 2012

HA-0311-a-14-1-o 6/13 lees verder ►►►

### Pagina 7

Misschien houdt de waardering van emoties verband met hoe we in
verschillende tijden denken over wat het wezen van de mens is. In tekst 4
en 5 komen verschillende waarderingen van emoties naar voren die
uitgaan van de redelijkheid van de mens.
3p 7 Welke tekst sluit volgens jou het beste aan bij de redelijkheid van de
mens, tekst 4 of tekst 5?
Beargumenteer je antwoord en leg daarin voor elk van de twee teksten
het verband uit tussen de waardering van emoties en de redelijkheid van
de mens.

Dat emoties in de politiek een steeds grotere rol spelen, blijkt ook uit de
opvattingen van de Franse politicoloog Dominique Moïsi. Hij is ervan
overtuigd dat internationale politiek weinig te maken heeft met rationele
argumenten of strategisch handelen. Volgens hem wordt de politiek in
verschillende culturen bepaald door emoties.
De westerse politiek - in Amerika en Europa - komt volgens Moïsi voort
uit angst. Men is bang voor terrorisme uit de Arabische wereld, voor de
opkomst van economische grootmachten als Azië, China in het bijzonder,
en voor het aantasten van westerse waarden door de islam.
De Arabische wereld - het Midden-Oosten - bedrijft volgens Moïsi politiek
vanuit vernedering. Vernedering die is ontstaan toen men aan het Westen
het Ottomaanse Rijk verloor, dat tot het eind van de 17e eeuw tot de
machtigste naties ter wereld behoorde. Maar ook het feit dat de Arabische
landen door toedoen van de westerse wereld beperkt toegang hebben tot
de wereldmarkt, voedt het gevoel van vernedering.
Volgens Moïsi bestoken de westerse en Arabische landen elkaars
waardensystemen vanuit deze emoties. Om het probleem tussen de twee
culturen op te lossen, bepleit hij meer aandacht voor de emoties angst en
vernedering. Omdat angst en vernedering volgens hem basisemoties zijn,
creëert dat wederzijds begrip. Met deze politieke visie verbindt Moïsi het
debat over cultuurrelativisme aan het debat over emoties.
In emotietheorieën worden doorgaans twee verschillende betekenissen
van basisemoties gehanteerd. In het debat over het ontstaan van emoties
staan reductionisten en constructivisten tegenover elkaar.
3p 8 Beargumenteer dat Moïsi het cultuurrelativisme bezijdt.
Leg daarbij uit welke betekenis van basisemoties Moïsi hanteert en dat
Moïsi het reductionisme combineert met het constructivisme.

HA-0311-a-14-1-o
7 / 13
lees verder ►

### Pagina 8

Niet alleen in theorieën over internationale politiek komt meer ruimte voor
emoties, ook in politieke bewegingen spelen ze een expliciete rol, zoals
verantwoording bij de Occupy-beweging.
De Occupy-beweging ontstond in 2010 met protesten van Spaanse
jongeren die zichzelf 'los indignados' (de verontwaardigden) noemden.
In 2011 bezetten jongeren in West-Europa en de Verenigde Staten
pleinen en parken om hun verontwaardiging te uiten over de politiek in
westerse democratieën. Tijdens openbare bijeenkomsten, debatten en
toespraken deelden ze hun verontwaardiging en probeerden toehoorders
van het belang van deze emotie te overtuigen.
Journaliste en activiste Naomi Klein hield in 2011 een toespraak voor
Occupy Wall Street. Hieronder volgen in willekeurige volgorde drie
tekstfragmenten uit het begin, midden en eind van Kleins toespraak.

fragment A
Laten we met elkaar omgaan vanuit een besef dat we zij aan zij moeten
vechten gedurende vele, vele jaren. Want de taak die voor ons ligt zal niets
minder van ons verlangen.
Dit mooie moment is het belangrijkste in de wereld en laten we er zo mee
omgaan. Want dit is wat het is. Echt waar.

fragment B
Gisteren zei een van de sprekers op de werk bijeenkomst: "We hebben elkaar
gevonden". Dit gevoel vangt de schoonheid van wat hier wordt gecreëerd: een
ruime open plek - met een gedachtegoed dat zo groot is dat geen enkele
ruimte het kan bevatten - voor alle mensen die een betere wereld willen om
elkaar in te vinden. We zijn zeer dankbaar.

fragment C
Jullie hebben geen einddatum vastgesteld voor jullie aanwezigheid hier. Dit is
wijs. Pas als je op je plek blijft kun je wortelen. Dit is essentieel. Het is een feit
dat in het informatie tijdperk vele bewegingen opbloeien als prachtige bloemen,
maar even snel uitgebloeid raken. Dat komt omdat ze geen wortels hebben.

4p 9 Eén van de grondleggers van de retorica, Aristoteles, is van mening dat
toespraken en redevoeringen een omkeer teweeg kunnen brengen.
Zet de drie fragmenten in de juiste volgorde volgens Aristoteles' retorica.
Beargumenteer je keuze aan de hand van Aristoteles' opvatting over de
retorische werking van begin, middenstuk en eind van een toespraak.
Leg tot slot uit op welke manier een toespraak een omkeer teweeg kan
brengen.

HA-0311-a-14-1-o 8 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 9

[FIGUUR: Een vrouw met een spandoek met de tekst 'OCCUPY EVERYTHING' omhoog houdend, glimlachend.]
Het opvallende aan de Occupy-
beweging is dat aanhangers van
tegengestelde politieke kleuren zich bij
de beweging aansluiten. Allemaal
streven ze naar een ideale staat. Wat de
Occupiërs bindt, is hun verontwaardiging
over de graaicultuur van banken in de
westerse democratieën die
oncontroleerbare overheidsschulden
veroorzaakt. Daardoor ontstaat volgens
de Occupiërs een oneerlijke verdeling van macht en geld.
Aristoteles' leermeester Plato streefde ook naar een ideale staat. In zijn
beschrijving van een stabiele samenleving formuleert hij kritiek op de
retorica, die verband houdt met zijn opvatting over de ziel.
3p 10 In welk opzicht is Plato's kritiek op de retorica wél en in welk opzicht is
deze kritiek niet en toepassing op de Occupiërs?
Leg je antwoord uit en beargumenteer of Plato de Occupiërs wel of niet
zou veroordelen aan de hand van zijn opvatting over de ziel.

Eén emotie die binnen uiteenlopende politieke theorieën al eeuwen een
belangrijke rol vervult, is de emotie medelijden. De meningen over de rol
van medelijden in de politiek lopen echter zeer uiteen.
De Duitse filosoof Hannah Arendt bijvoorbeeld vindt dat medelijden niet in
de politiek thuishoort. Medelijden met sociaal zwakkeren is in haar ogen
een uiting van machtswellust. Degenen die medelijden hebben, plaatsen
zichzelf als machtigen op grote afstand van degenen met wie ze
medelijden hebben en dat kan leiden tot gruwelijk leed en wreedheden. In
deze opvatting verhoudt zij zich tot de visies op medelijden van Nietzsche
en Rousseau.
3p 11 Leg uit of Arendt het met Rousseaus opvatting over medelijden eens is en
of zij het met Nietzsches opvatting over medelijden eens is.
Beargumenteer vervolgens met behulp van deze uitleg of jij vindt dat de
emotie medelijden thuishoort in de politiek.
HA-0311-a-14-1-o 9 / 13 lees verder ► ►

### Pagina 10

Dit is een opgavepagina uit een examen met als titel 'Opgaaf 3: Het emotionele en het cognitieve brein'. De pagina bevat een illustratie die een huilend persoon voorstelt, mogelijk in stripboekstijl, met de titel 'Ad Vingerhoets Tranen: Waarom mensen huilen'. Verder is er een tekstgedeelte dat ingaat op de psychologie van huilen, de relatie tussen het hart en het brein, en de rol van de hersenen bij emotionele processen. Er wordt verwezen naar het werk van Ad Vingerhoets en de filosofen Descartes en William James. De centrale vraag, aangeduid als 'tekst 6', betreft de kip-ei-relatie in de context van emotionele tranen en de fysiologische benaderingen daarvan. De student wordt gevraagd om de antwoorden van Descartes en James te vergelijken en deze toe te passen op de 'kip-ei-relatie' met betrekking tot de ervaring van emoties. Er is ook een paginanummering (10/13) en links naar een website voor examens.

### Pagina 11

Ad Vingerhoets deed ook onderzoek naar het verschil tussen het huilen
van mannen en het huilen van vrouwen. Hij concludeert dat vrouwen niet
alleen vaker huilen dan mannen, maar dat zij ook intenser en langer
huilen. Vingerhoets schrijft over dit verschil tussen mannen en vrouwen:

tekst 7

Een vrouw zal vooral huilen omdat ze zich machteloos voelt. Als er een
conflict is, heeft zij het moeilijker om geen traan te plengen. Een man zal zijn
gevoel van machteloosheid niet uiten met tranen. Nee, hij zal vloeken, met de
deuren slaan of het opkroppen. Mannen huilen vooral positieve of
sentimentele tranen. Als hun voetbalploeg wint of bij de geboorte van hun kind
bijvoorbeeld. Mannentrane hangen vaker samen met gevoelens van trots,
dapperheid, overwinning, nederlagen en kameraadschap.

naar: Ad Vingerhoets, Tranen. Waarom mensen huilen

In tekst 7 wordt een verband gelegd tussen tranen en trots.
Zowel Aristoteles als David Hume hebben filosofische opvattingen over
trots ontwikkeld.
2p 13 Leg uit of kan worden vastgesteld dat er in tekst 7 sprake is van trots
volgens Hume.
Leg uit of kan worden vastgesteld dat er in tekst 7 sprake is van trots
volgens Aristoteles.
Geef in je antwoord de opvattingen over trots van beide filosofen weer.

Hedendaags onderzoek bevestigt dat emoties als lachen en huilen
lichamelijke en belichaamde verschijnselen zijn: als je blij bent lach je,
maar het omgekeerde geldt ook, als je lacht, word je blije
Psychologen noemen dit verschijnsel 'embodied cognition', een onbewust
lichamelijk weten, waarbij lichamelijke houdingen worden beleefd als
emotie.
Als mensen bij een onderzoek bijvoorbeeld wordt gevraagd om een brief
te schrijven terwijl ze aan een heel laag tafeltje zitten, schatten ze zichzelf
vaak lager en negatiever in dan mensen aan wie wordt gevraagd om
hetzelfde te doen, maar dan gezeten aan een hoge tafel. De mensen aan
de hoge tafel zitten niet ineengedoken en voorovergebogen maar moeten
zich helemaal uittrekken, zij voelen zich juist trots.
Het ligt voor de hand om 'embodied cognition' te verklaren vanuit het
fysiologische standpunt over emoties. Maar ook vanuit de cognitivistische
benadering van Martha Nussbaum kan worden begrepen wat 'embodied
cognition' inhoudt. Daarvoor moet Nussbaums standpunt over emoties
worden onderscheiden van dat van de stoïcijnen.
2p 14 Hoe kan 'embodied cognition', zoals in de inleiding beschreven, vanuit de
cognitivistische benadering worden begrepen?
Beargumenteer je antwoord aan de hand van het verschil tussen
Nussbaums opvatting over emoties en die van de stoïcijnen.

HA-0311-a-14-1-o 11 / 13 lees verder >>>

### Pagina 12

Volgens de cognitivistische benadering van Nussbaum hebben emoties
zowel een cognitieve als een evaluatieve lading. Deze factoren kunnen
worden gebruikt om vast te stellen of er sprake is van een emotie.
De gedragsbiologe Nadia Kohts deed bijna een eeuw geleden onderzoek
naar chimpansees en bestudeerde ook hun reactie op emoties.

tekst 8
[FIGUUR: Een vrouw met een chimpansee op schoot. De vrouw kijkt naar de camera, de chimpansee naar de vrouw.]

naar: Frans de Waal, Our Inner Ape, 2005

2p 15 Joni lijkt te handelen uit medelijden en de behoefte om te beschermen.
Is er volgens Nussbaum bij de chimpansee Joni sprake van een emotie?
Beargumenteer je antwoord door Nussbaums onderscheid tussen de
cognitieve en evaluatieve lading van emoties toe te passen op tekst 8.

Dieren lijken soms medelijden te kunnen hebben met mensen, andersom
kunnen mensen ook medelijden hebben met dieren. Dit geldt zelfs voor
filosofen van wie vaak wordt gedacht dat ze emoties louter verstandelijk
benaderen.
Zo wordt bijvoorbeeld van Friedrich Nietzsche gezegd dat hij in 1889 het
Carlo Albertoplein in Turijn opliep en een koetsier een vermagerd paard
zag afranselen. Nietzsche zou de aanblik hiervan niet hebben kunnen
verdragen en huilde van medelijden het arme dier om de hals zijn
gevallen. Dit voorval zou het einde van de geestelijke gezondheid van
Nietzsche hebben ingeluid.
In zijn filosofie heeft Nietzsche zijn ideeën over medelijden uiteengezet.
Hij legt daarbij een verband tussen medelijden aan de ene kant en
verachting, genot en vernedering aan de andere kant.

2p 16 Heeft Nietzsche in Turijn in overeenstemming met zijn eigen filosofie over
medelijden gehandeld?
Beargumenteer je antwoord door uit te leggen wat medelijden volgens
Nietzsche met verachting en vernedering te maken heeft en door uit te
leggen waarom men zich voor medelijden zou moeten behoeden.

HA-0311-a-14-1-o 12 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 13

Dit is een examenpagina met een opgave. De pagina bevat tekstuele informatie, opgedeeld in twee delen: 'tekst 9' en een vervolg op tekst 9 dat aansluit bij vraag 3p 17. 'Tekst 9' bespreekt psychologische concepten gerelateerd aan het cognitieve en emotionele brein, en de evolutie van menselijke angsten en reacties. Het verklaart hoe moderne betalingsmiddelen zoals creditcards anders worden verwerkt dan traditionele ruilhandel. Het tweede deel van de tekst beschrijft een neurologisch onderzoek dat onderscheid maakt tussen het emotionele en cognitieve brein, en relateert dit aan de begrippen 'nature' en 'nurture'. De student wordt gevraagd om dit onderscheid uit te leggen en te beargumenteren vanuit neurologisch onderzoek, met een puntentotaal van 3 punten. Onderin de pagina staat een bronvermelding, paginanummering (13/13), en informatie over de beschikbaarheid van eindexamens en correctievoorschriften.