# Eindexamen Filosofie HAVO 2013 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2013/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2013
tijd vak 2
dinsdag 18 juni
13.30 - 16.30 uur
filosofie
Dit examen bestaat uit 16 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of argumentatie
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-0311-a-13-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Emoties van Afrika tot Japan

In de 19e eeuw voer Charles Darwin met zijn schip de Beagle vijf jaar
lang rond de wereld om natuuronderzoek te doen. Bij die reis kwam hij in
contact met verschillende volken en maakte hij nauwkeurige notities over
van alles wat hem daar opviel.
In zijn boek Het uitdrukken van emoties bij mens en dier (1872) brengt hij
daarover gedetailleerd verslag uit. Zo schrijft hij over inwoners van
West-Afrika die, als ze verrast zijn, hun hand op hun mond slaan en
zeggen: “Mijn mond kleeft aan me.”
In het volgende fragment gaat Darwin in op andere manieren waarop
uiting wordt gegeven aan verbazing.

tekst 1

[FIGUUR: Boekcover met de titel "Het uitdrukken van emoties bij mens en dier" door Charles Darwin.]

Er is een ander klein gebaar dat verbazing uitdrukt
en waarvoor ik geen verklaring kon geven, namelijk
het plaatsen van de hand op de mond of op een deel
van het hoofd. Dit is bij zoveel mensenrassen
waargenomen dat het een natuurlijke oorsprong
moet hebben.
Een oorspronkelijke inwoner van Australië werd
meegenomen naar een grote kamer vol officiële
papieren, wat hem zeer verraste, en terwijl hij de
achterkant van zijn handen voor zijn lippen hield,
riep hij “cluck, cluck, cluck”.
Sommige Afrikaanse stammen drukken hun
verbazing uit door ernstig te kijken, hun rechterhand
op hun mond te plaatsen en “mawo” te zeggen, wat
‘wonderbaarlijk’ betekent.
De Bosjesmannen zouden hun rechterhand naar hun handen brengen en hun
hoofd achterover buigen.

naar: C. Darwin, Het uitdrukken van emoties bij mens en dier, 1872

Een eeuw later vraagt Paul Ekman zich af of de stelling van Darwin over
het verband tussen gezichtsuitdrukkingen en emoties wel klopt. Hij besluit
daarom zelf onderzoek te doen.
3p 1 Leg uit of het onderzoek van Ekman de stelling van Darwin in tekst 1
bevestigt.
Lever tevens een punt van kritiek op de onderzoeksmethode die Ekman
hanteert en een punt van kritiek op de conclusie die Ekman uit zijn
onderzoek trekt.

HA-0311-a-13-2-o
2 / 10
lees verder ►►►


### Pagina 3

Mede op basis van de kritiek die er op zijn eerste onderzoek kwam,
besluit Ekman om zijn onderzoeksresultaten te verfijnen. Hij zet een
experiment op, waarbij nauwkeurig de emotionele reacties van Japanners
en Amerikanen op filmclips worden vastgelegd en bestudeerd. Tekst 2 is
een verslag van dit experiment.

tekst 2

Een deel van de clips bevatte beelden van plezierige of neutrale
gebeurtenissen, zoals een kanotochtje, terwijl een ander deel beelden bevatte
van nogal onprettige dingen, zoals een rituele<bos> snijden, een neusoperatie
en een bevalling waarbij een vacuümpomp op het hoofd van een kind werd
gezet.
Er werden twee soorten voorstellingen gegeven. Bij de ene soort voorstelling
kregen de proefpersonen de filmpjes te zien terwijl ze alleen waren, bij de
andere soort zat de proefpersoon samen met degene die hem de test afnam
naar de filmpjes te kijken.
Als ze alleen waren, bleken de gelaatsuitdrukkingen van de Japanse en
Amerikaanse proefpersonen op elkaar te lijken, maar als de onderzoeker erbij
was, bleken de Japanners meer te glimlachen en minder vaak weerzin te
tonen dan de Amerikanen.
Maar het interessante resultaat van dit experiment werd pas opgemerkt toen
de videobanden in slow motion werden afgespeeld. Pas toen was te zien dat
de Japanners wanneer de onderzoeker erbij was dezelfde
gelaatsuitdrukkingen van weerzin begonnen te tonen als de Amerikanen, en
dat ze pas een fractie van een seconde later erin slaagden om die
gelaatsuitdrukkingen te maskeren.
uit: Dylan Evans, Emotie, De wetenschap van het gevoel, 2001

Ook dit experiment van Ekman is van belang voor de wetenschappelijke
discussie over emoties. Er worden vragen opgeworpen over het ontstaan
van emoties en het verschil in emotionele reacties bij meerdere volken.
In deze discussie – ook wel het nature-nurture-debat genoemd – staan
twee groepen wetenschappers tegenover elkaar: de constructivisten en
de reductionisten. Beide groepen kunnen argumenten uit dit experiment
halen om het eigen standpunt te onderbouwen.
4p 2 Geef vanuit tekst 2 een argument voor het constructivistische standpunt
en een argument voor het reductionistische standpunt in het naturenurture-debat.
Leg in je antwoord beide standpunten uit.

HA-0311-a-13-2-o
3 / 10
lees verder

### Pagina 4

In het debat over emoties speelt ook de vraag een rol hoe emoties worden
herkend. Ekman ontdekte dat sommige mensen heel goed zijn in het
herkennen van emoties van andere mensen. Deze mensen noemt Ekman
'menselijke emotiemeters'.
Uit een groep van 20000 proefpersonen uit alle lagen van de bevolking
selecteerde hij een kleine groep, die erg goed in staat bleek om te
bepalen of iemand liegt of niet. Normaal gesproken hebben mensen een
kans van ongeveer 50% om te weten of iemand liegt, terwijl de
geselecteerde groep dit met minstens 80% zekerheid wist vast te stellen.
Ekman benadrukt dat deze menselijke emotiemeters geen aparte training
nodig hebben gehad. Zij blijken gevoelig voor tegenstrijdigheden in
getoonde emoties enerzijds en uitspraken die iemand doet anderzijds. Ze
merken zelfs de kleinste nuances op in gezichtsuitdrukkingen,
lichaamstaal en manieren van bewegen en spreken.
In het onderzoek naar emoties staan twee verschillende
benaderingswijzen tegenover elkaar: de fysiologische en de
cognitivistische.
2p 3 Leg uit in welk opzicht dit experiment blijk geeft van een cognitivistische
benadering van emoties én in welk opzicht van een fysiologische
benadering van emoties.
De aanhangers van de cognitivistische benadering hebben
kritiek op de aanhangers van de fysiologische benadering. Mogelijkerwijs
kan de huidige technologische ontwikkeling deze kritiek ondervangen.
Naast menselijke emotiemeters bestaan er inmiddels ook zeer
geavanceerde technologische emotiemeters.
In Japan is er een bedrijf dat vanuit commercieel belang bestudeert welke
emoties mensen hebben bij het kijken naar een programma op televisie of
het bekijken van een website. Dit bedrijf heeft een camera ontwikkeld
waarmee het knipperen met de ogen en het bewegen van de pupillen heel
precies kunnen worden geregistreerd. Daarna kan deze technologische
emotiemeter via berekeningen met hoge nauwkeurigheid vaststellen met
welke emoties de kijkers naar het programma of de website hebben
gekeken. Ook geeft het apparaat aan hoe de kijkers het programma
waarderen.
2p 4 Leg uit welke kritiek vanuit de cognitivistische benadering op de
fysiologische benadering van emoties wordt gegeven.
Beargumenteer of deze kritiek met de technologische emotiemeter kan
worden weerlegd.
HA-0311-a-13-2-0
4 / 10

### Pagina 5

De ontwikkeling van camera's bij het meten van emoties wordt met grote belangstelling gevolgd. Met name producenten van televisieprogramma's en reclamemakers zijn geïnteresseerd in analyses van menselijke emoties. Daarmee hopen ze hogere kijkcijfers en hogere inkomsten uit reclame te halen.
Deze belangstelling van reclamemakers en producenten roept echter ook morele vragen op. Stel dat onze emotionele reacties op reclames met behulp van webcams worden gevolgd. Of dat zelfs onze emotionele reacties op billboards langs de weg worden vastgelegd met camera's. Worden dan niet morele grenzen overschreden?
Om morele vragen te beantwoorden, kan gebruik gemaakt worden van de plichtethiek, de deugdethiek of het utilitarisme.
2p 5 Vind jij het moreel geoorloofd om de emotionele reacties van mensen op reclames op billboards te filmen?
Neem een beargumenteerd standpunt in en leg daarbij uit van welke van de drie genoemde ethische theorieën jij uitgaat.
[FIGUUR: Een afbeelding van een Japanse houtsnede van een grote golf met de berg Fuji op de achtergrond.]
De manier waarop Japanners met emoties omgaan, wordt regelmatig aangehaald in Westers onderzoek. De journalist Tony Parsons bijvoorbeeld maakte in het voorjaar van 2011 een reportage over de manier waarop Japanners de gevolgen van de vloedgolf die het land overspoelde, verwerkten. Eén van de dingen die hem opviel was dat de getroffen Japanners de dingen die het land overspoelde, schoongemaakt werden door leerlingen van school. Schoonmaakbedrijven kwamen er niet aan te pas.
Volgens Parsons had dit niets te maken met een obsessie voor hygiëne en orde, maar meer met trots. Trots op je school en trots op jezelf.
Een trots die Parsons ook waarnam in de rijen van mensen die geduldig wachtten op voedsel. Of in de waardigheid van oude vrouwen in een opvang voor mensen van wie het huis was weggespoeld. En zelfs bij mensen die behalve hun huis ook hun gezin waren kwijtgeraakt. Ondanks het gegeven dat hun hele leven op z'n kop was gezet, bleven ook zij kalmte en waardigheid uitstralen. Natuurlijk waren er tranen en was er angst en wanhoop, maar de trots stond voorop, aldus Parsons.
Over trots is door verschillende westerse filosofen geschreven, waaronder Aristoteles en David Hume.
3p 6 Welke opvatting van trots sluit het best aan op de houding van de Japanners: die van Aristoteles of die van Hume?
Beargumenteer je antwoord en leg daarbij uit van welke opvattingen over trots Aristoteles en Hume uitgaan.

HA-0311-a-13-2-o 5 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 6

7 (4p) Behalve vanuit de filosofie zijn er ook binnen wereldreligies als de Islam en het Christendom visies ontwikkeld op trots.
Heb jij een positieve of een negatieve waardering van trots?
Beargumenteer jouw standpunt door de trots van de Japanners te vergelijken met de genoemde religieuze visies op trots.
Leg daarbij uit welke visie het Christendom op trots heeft en welke visie de Islam op trots heeft.

De manier waarop Japanners omgaan met hun emoties is misschien gedeeltelijk te verklaren door wat hen wordt geleerd in een sport als judo. Een centraal principe bij judo is ‘seiryoku zenyo’, wat te begrijpen is als het zo effectief mogelijk inzetten van je energie. In judo mag bijvoorbeeld geen energie worden verspild bij het onbenut halen van de tegenstander. Daarom wordt zoveel mogelijk de kracht van de tegenstander benut om hem ten val te brengen, waardoor er nauwelijks energie wordt verbruikt. Volgens de grondlegger van judo kun je ‘seiryoku zenyo’ ook toepassen op het alledaagse leven en de omgang met emoties: zet je energie zo effectief mogelijk in door alleen de juiste dingen te doen op het juiste moment. Over de juiste manier van omgaan met bijvoorbeeld de emotie woede schrijft hij:

tekst 3

Met het oog op onze dagelijkse activiteiten en sociale interacties, levert het principe van seiryoku zenyo het maximale resultaat op door het effectief gebruiken van iedere vorm van energie. Om deze reden zijn bijvoorbeeld menselijke fouten als woede in tegenspraak met dit principe. Woedend worden kost mentale energie. Hoe kan jij of iemand anders voordeel hebben van woede?
Het gevolg van woede is onveranderlijk een uitputting van geestelijke energie, terwijl anderen op je neer gaan kijken. Door het principe van seiryoku zenyo toe te passen, worden mensen niet meer woedend. Ruzies en vechtpartijen zijn allemaal overtredingen van seiryoku zenyo.
Degenen die aan judo moeten dit principe met zorgvuldigheid betrachten. Hoe de situatie ook is, er is slechts één pad dat je moet volgen: in ieder geval je afvragen wat het juiste is om te doen en dan die richting opgaan.

naar: Jigoro Kano, Mind Over Muscle: Writings from the Founder of Judo, 2006

8 (3p) In de westerse filosofie is door de Grieken en de Romeinen al geschreven over hoe men het beste met woede kan omgaan. Twee van deze filosofen zijn Aristoteles en Seneca.
Welke opvatting over woede herken je in tekst 3, die van Aristoteles of die van Seneca?
Leg in je argumentatie zowel de opvatting over woede van Aristoteles als die van Seneca uit.

### Pagina 7

Opave 2 Emoties rondom Joran
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een man die naar rechts kijkt met een intense blik.]
In 2005 werd de wereld opgeschrikt door de
verdwijning van de Amerikaanse toeriste Natalee
Holloway op Aruba. De Nederlander Joran van
der Sloot werd gearresteerd als verdachte, maar
al snel weer vrij gelaten wegens gebrek aan
bewijs.
Via de Nederlandse televisie werd de zaak
bekend bij het grote publiek. In verschillende
mediaoptredens beweerde Van der Sloot dat hij
onschuldig was. Hij bleek volgens sommigen echter een ziekelijke neiging
tot liegen te hebben. Hij zei dat het om een ongeluk ging, maar gaf
voortdurend andere feiten op over de betrokkenen, de doodsoorzaak en
de plaats van het stoffelijk overschot.
Zijn onoprechtheid leidde bij de grote massa tot de conclusie dat Van der
Sloot schuldig was aan een misdrijf. Velen waren verontwaardigd over het
huichelachtige gedrag van Van der Sloot. De verontwaardiging werd in de
jaren daarna nog sterker toen bleek dat Van der Sloot zich bezig hield met
vrouwenhandel en op een hotelkamer een jonge vrouw vermoordde.
Om te bepalen of de verontwaardiging over het gedrag van Van der Sloot
een emotie is, kun je gebruik maken van de volgende definitie:

definitie
Een emotie is een reactie van een levend wezen op een gebeurtenis die voor
dat wezen belangrijk is.

4p 9 Deze definitie van een emotie bestaat uit vier verschillende onderdelen.
Leg uit dat de verontwaardiging over Van der Sloot volgens de vier
onderdelen van bovenstaande definitie inderdaad een emotie is.
Geef bij elk element een vooronderstelling aan waarvan wordt uitgegaan.

Naast verontwaardiging was er ook sprake van medelijden met het
afschuwelijke lot van de achttienjarige Natalee Holloway en het verdriet
van haar rouwende moeder.
Aristoteles en Schopenhauer behandelen de emotie medelijden allebei als
een deugd: medelijden is een goede karaktertrek van de mens. Toch
bestaat er ook een groot verschil in hun opvatting over de emotie
medelijden.
3p 10 In welk opzicht verschilt Aristoteles' opvatting over medelijden van die van
Schopenhauer?
Leg in je antwoord de opvattingen over medelijden van beide filosofen uit.
Gebruik bij je uitleg van Aristoteles' opvatting de vier elementen waaruit
medelijden volgens hem bestaat.

HA-0311-a-13-2-0
7/10
lees verder

### Pagina 8

Misdaadverslaggever Peter R. de Vries maakte een televisie-uitzending
over de zaak Holloway, waarin beelden werden vertoond die met een
verborgen camera waren opgenomen. Deze camera was verstopt in de
auto van iemand die undercover voor De Vries werkte en het vertrouwen
van Van der Sloot had weten te winnen.
De uitzending begon met de aankondiging van De Vries dat hij de zaak
Holloway had opgelost, waarna hij inging op het politieonderzoek en het
verdriet van de moeder van Natalee.
De beelden die waren opgenomen met de verborgen camera werden pas
tegen het eind van het programma getoond. Daarin zag je dat Van der
Sloot, onder invloed van het roken van wiet, bekende dat Natalee op het
strand onwel werd, waarna hij haar lichaam door een vriend in zee liet
dumpen.
Alhoewel de uitzending er niet toe leidde dat Van der Sloot opnieuw werd
gearresteerd, werd de zaak op Aruba wel heropend. Peter R. de Vries
verstond kennelijk de kunst om zijn toeschouwers bij justitie te overtuigen.
Je zou een televisie-uitzending als die van Peter R. de Vries kunnen
vergelijken met redevocringen zoals die in de Oudheid werden gehouden.
Daarbij wilde men immers het publiek overtuigen. Gebeurde dit in de
beelden gebruikt om de doelen van een redevocring te bereiken.
3p 11 Leg met behulp van de inleidende tekst op deze vraag uit dat de
uitzending van Peter R. de Vries heeft voldaan aan de drie doelen van
een redevocring.

Niet iedereen in Nederland was onder de indruk van het programma van
Peter R. de Vries. Er kwam ook kritiek. Sommigen vonden dat De Vries
vooral op sensatie gerichte televisie had gemaakt. Het programma
leverde immers, behalve een bekentenis van Van der Sloot onder invloed
van wiet, geen harde bewijzen op. Vanwege de extreem hoge kijkcijfers
en de gunstige verkopen van het programma aan het buitenland, zou De
Vries verschrikkelijk veel geld hebben verdiend.
2p 12 Ook in de Oudheid werd kritiek geuit op de retorica, zoals door Plato.
Welke twee overeenkomsten zijn er tussen de kritiek op de uitzending van
Peter R. de Vries en Plato’s kritiek op de retorica?

HA-0311-a-13-2-o 8 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 9

Het ervaren van emoties bij een televisieprogramma kun je vergelijken met het ervaren van emoties bij het lezen van een boek of het zien van een bioscoopfilm. Het ervaren van emoties in deze situaties leidt filosofisch gezien echter tot de paradox van de fictionele emoties.
De filosoof Peter Lamarque bedacht een oplossing voor deze paradox. Er is discussie mogelijk of de paradox van de fictionele emoties ook opgaat bij het kijken naar beelden die zijn opgenomen met een verborgen camera.

4p 13 Wat is Lamarques oplossing voor de paradox van de fictionele emoties? Leg in je antwoord de paradox van de fictionele emoties uit. Geef vervolgens een argument vóór en een argument tégen de stelling dat er bij een programma met een verborgen camera sprake is van de paradox van de fictionele emoties.

[FIGUUR: Een foto van een groep mensen, waaronder een vrouw die naar een beeldscherm kijkt en een man die erachter zit. Er is ook een beeldscherm zichtbaar waarop een man met een camera is te zien, die mogelijk de aandacht trekt.]

Een andere opzienbarende uitzending over emoties was het RTL 5-programma ‘Terror Jaap’. Voorafgaand aan dat programma had Van der Sloot meegewerkt aan een test met een leugendetector. Bij een test met een leugendetector worden veranderingen in de fysieke toestand van een testpersoon geregistreerd op het moment dat deze door een deskundig persoon wordt ondervraagd. In de uitzending van ‘Terror Jaap’ werd verteld dat de detector veranderingen had geregistreerd in Van der Sloots fysieke toestand op het moment dat hij sprak over zijn onschuld in de zaak Holloway.
Volgens de directeur van het recherchebureau dat verantwoordelijk was voor de test, heeft deze test bewezen dat de leugendetector werkt. Volgens critici kan iemand met een ziekelijke neiging tot liegen, zoals Joran van der Sloot, zijn emoties echter gemakkelijker anders voordoen dan ze zijn.
Vóór- en tegenstanders van de leugendetector tortues kunnen hun argumenten onderbouwen vanuit het lichaam-geest debat, waarin het monistische standpunt tegenover het dualistische standpunt staat.

2p 14 Leg uit waarop de voorstanders van de leugendetector zich het beste kunnen beroepen: het monistische of het dualistische standpunt. Geef daarbij het verschil tussen beide standpunten aan.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-0311-a-13-2-o 9 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 10

Of Van der Sloot nu wel of niet zijn emoties heeft kunnen manipuleren
tijdens de leugendetectortest, het voortdurend afleggen en weer intrekken
van verklaringen deden in ieder geval vermoeden dat zijn emoties niet
altijd oprecht waren.
Hij heeft zich voor de camera meerdere keren berouwvvol getoond en
schuldbe-wust opgesteld. Soms toonde hij zelfs verdriet over zijn eerdere
leugens. Maar telkens bleek achteraf dat hij op die momenten gewoon
weer een nieuwe leugen vertelde.
Volgens de Amerikaanse filosofe Martha Nussbaum kan een emotie waar
maar ook onwaar zijn.
2p 15 Op welke twee manieren kan het verdriet van Van der Sloot volgens
Nussbaum onwaar zijn?
Geef in je uitleg voor beide manieren een voorbeeld van onwaar verdriet
van Van der Sloot.

Volgens socioloog Willem Schinkel hebben de emoties rondom Van der
Sloot een groot saamhorigheidsgevoel opgeroepen bij de Nederlandse
burgers. De massale verontwaardiging over zijn gedrag heeft een duidelijk
'wij-gevoel' en gezamenlijke opwinding gecreëerd. Burgers zijn daardoor
meer met elkaar verbonden geraakt.

tekst 4

"Heb jij gekeken?" Het was de meest gestelde vraag in de afgelopen weken. Ze
duidt op iets wat interessanter is dan Joran en Natalee zelf, dan 'Peter R.' of
het juridische spel: namelijk het massale publiek dat zich verzamelt rond
'Joran'.
De gemeenschap die zichzelf opwindt, ziet zichzelf tegenwoordig op televisie.
(...)
In 'Joran' zien we: zo ben je burger (want: zo ben je het niet). Maar hoe ben je
dan 'burger'? Ja, je verontwaardigt je!
Of je je nu verontwaardt over 'Jorans' indifferentie arrogantie, zijn winstbejag,
zijn acties, of over 'die hele mediahype', je bent verontwaardigd. (...)
'Samenleving', dat is georganiseerde verontwaardiging.

bron: De Groene Amsterdammer, nummer 7, 15 februari 2008

Schinkel geeft in tekst 4 indirect een argument voor het feit dat wij
momenteel in een onwenselijke emocultuur leven. Maar je zou zijn betoog
ook kunnen opvatten als een pleidooi voor de wenselijkheid van de
emocultuur.
3p 16 Vind jij het wenselijk dat we in een emocultuur leven?
Bepaal je standpunt door uit tekst 4 een argument vóór en een argument
tégen de wenselijkheid van emocultuur te ontlenen en een eigen afweging
te maken.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-0311-a-13-2-o
10 / 10