# Eindexamen Filosofie HAVO 2004 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2004/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 16 – Opgave 16

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
filosofie
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 04
Tijdvak 1
Dinsdag 1 juni
9.00 - 12.00 uur
Voor dit examen zijn maximaal 48 punten te
behalen; het examen bestaat uit 16 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redener
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
400015-1-240
Begin

### Pagina 2

Opgave 1 Gevoel en machine

tekst 1 Sinds de uitvinding van de camera zijn er honderden films gemaakt waarbij robots, replicanten, robocops en terrminators een hoofdrol spelen. Gemeenschappelijk aan al deze figuren is dat ze in meer of mindere mate gelijk-enis vertonen met mensen, ook al bestaan ze helemaal of voor een deel uit materialen waaruit wij mensen niet bestaan. In een artikel over deze films schrijft Bianca Stigter het volgende:

"De kunstmatige mensen verlangen het meest naar het krijgen van een hart, zoals de blikken van The Wizard of Oz al zei. Ze willen voelen, de mannen van staal ze willen van plastic. Ze willen pijn hebben als ze bezuin, lachen als de zon schijnt, genieten van een ijsvogel die zulke mooie ijsvogels kan maken. Boven alles willen ze - hoe kan het anders? - de liefde leren kennen. In een laatste vertoon van op de borstklopperij kan de kijker deze mensen in spe zijn medeleven schenken. Hij kan ze als zichzelf zien."

bron: Bianca Stigter in: Goud uit stro. Het menselijk lichaam als avontuur, 2002

Een antwoord op de vraag of 'kunstmatige mensen' en daarmee ook bepaalde machines kunnen verlangen en voelen, hangt af van de filosofische vooronderstellingen die ons denken bepalen.
In het denken van Descartes over de levende natuur wordt bijvoorbeeld uitgegaan van dieren als gevoelloze wezens. Over deze filosoof doet het verhaal de ronde dat hij bij een bezoek aan Leiden een schip gaf, omdat een hond volgens hem toch slechts een machine is. Kennelijk zijn machines en dieren die als zodanig worden opgevat, niet in staat tot het hebben van gevoelens, zoals pijn, en kunnen mensen met een geest dat wel. Zoals bekend gaat Descartes uit van een sterke scheiding tussen geest en lichaam. Hij wordt daarom een ontologisch dualist genoemd.

2p 1 Leg uit waarom een dier volgens Descartes nooit pijn kan hebben zoals een mens dat wel heeft.
Verwerk in je antwoord twee argumenten van het ontologisch dualisme die de visie van Descartes ondersteunen.

Tegenwoordig wordt de opvatting van Descartes over dieren als gevoelloze machines niet meer ondersteund. Filosofen, onderzoeken op het gebied van robotica en Dylan Evans is het in ieder geval niet eens met het uitgangspunt van Descartes:

"Nu we weten dat het pijnmechanisme van mensen niet sterk verschilt van dat van andere diersoorten, doet het cartesiaanse onderscheid tussen mensen als intelligente wezens en dieren als een soort machines onzinnig aan. Analoog hieraan zal de vraag of ‘echte’ emoties vertonen, in de toekomst aan betekenis verliezen. Evans baseert zijn argumenten mede op de huidige stand van zaken in het wetenschappelijk onderzoek. Zo wordt tegenwoordig op basis van onderzoek algemeen aangenomen dat onze basemoties geregeld worden door het limbische systeem, een onderdeel van de hersenen. Als je dit nog verder doortrekt, dan zijn emoties misschien wel op te vatten als identiek aan hersenprocessen. We noemen dit een materialistische identiteitstheorie."

2p 2 Leg uit wat het uitgangspunt van het ontologisch materialisme inhoudt.
Geef vervolgens vanuit dit uitgangspunt aan waarom machines wel of niet menselijke emoties kunnen hebben.

Evans heeft forse kritiek op deze benadering van het materialisme. Volgens hem is het een tamelijk racistisch uitgangspunt op het verschil tussen mens en machine zo groot te maken. Racisme berust in dit dit denken op het denkfout dat bepaalde materiële eigenschappen uitsluiten. "Het zou wel eens net zo groot te maken.

4p 3 Welk argument tegen het ontologisch materialisme kun je herkennen in het bovenstaande citaat van Evans?
Maak daarbij duidelijk waarom dit argument aanleiding kan geven tot de opvatting dat machines juist wel emoties zouden kunnen hebben.

400015-1-

### Pagina 3

Evans is optimistisch over een toekomst met ‘voelende’ machines:
“Janet Kahn heeft een programma ontworpen dat op emotionele toon kan spreken. In het
kader van een experiment voerde ze emotioneel neutrale zinnetjes in de computer in —
zinnertjes als ‘Ik heb je naar de krant gezien’ en ze gaf de computer daarna opdracht om
ze zo uit te spreken dat ze verdrietig klonken.
Toen menselijke luisteraars moesten zeggen welke emotie de synthesizer uitdrukte,
benoemde 91 procent het goed. Het programma was minder goed bij het herkennen van
emoties, maar mensen slagen er ook niet altijd even goed in om alleen met behulp van klank
en hun stem een bepaalde emotie over te brengen.”
Naast de stem, zijn bijvoorbeeld ook gelaatsuitdrukkingen en lichamelijke bewegingen een
onderdeel van emotioneel van machines.
4p 4
Welke conclusie trekt het behaviorisme met betrekking tot het kunnen voelen van machines
indien de behavioristen afgaan op de uiting van verdriet van de computer?
Leg daarbij uit, waarom in deze conclusie de keuze voor materialisme of dualisme niet
relevant is voor de behavioristen.
De nadruk die het behaviorisme legt op het waarneembare gedrag is overgenomen door veel
wetenschappers die letten op waarneembare en terugkerende patronen in het voelen en de
emotionaliteit van mensen. Ook Ludwig Wittgenstein, hoewel zelf niet een
is van mening dat gedrag het uitgangspunt moet zijn om mensen te begrijpen: “Een
belangrijk onderdeel van dit gedrag is dat wij spreken en communiceren. We zeggen
bijvoorbeeld dat we pijn hebben en we begrijpen ook wat de betekenis is van deze
uitspraak, ook wanneer anderen het uitspreken. Dit leer je al op jonge leeftijd te doen: een
kind heeft zich verwond en huilt, en dan spreken de volwassenen tegen hem en leren hem
uitroepen en later zinnen maken.” (Ludwig Wittgenstein: Filosofische Onderzoekingen 245,
256-257)
4p 5
Leg uit waarom machines volgens Wittgenstein geen pijn kunnen hebben.
Verwerk in je antwoord hoe Wittgenstein de betekenis van woorden opvat.
De reeds geciteerde Dylan Evans denkt vrijuit over een mogelijke toekomst met emotionele
machines:
tekst 2
“In de film Terminator verwerft de reusachtige computer Skynet zelfbewustzijn, en daarna
probeert hij te voorkomen dat de mensen hem uitschakelen door een aantal
commandosystemen over te nemen en vervolgens raketten met kernkoppen te lanceren. Zal
de ontwikkeling van emotionele computers leiden tot een strijd tussen mens en machine? En
zo ja, wie zal dan die winnen? Misschien zullen robots in de toekomst niet langer ons
speelgoed zijn, maar wij dat van hen.
We zouden dit grimmige lot kunnen vermijden door de computers zo te programmeren dat
ze ons altijd gehoorzaam zijn. Zo zouden we bijvoorbeeld de drie wetten van de robotica
kunnen programmeren in hun elektronische breinen, zoals Isaac Asimov in zijn vele
robotverhalen heeft voorgesteld.
De drie wetten van de robotica luiden:
1 Een robot mag een menselijk wezen niet verwonden, noch door niet-handelen toelaten
dat een menselijk wezen gewond raakt.
2 Een robot dient de opdrachten van menselijke wezens te gehoorzamen, behalve als deze
in strijd zijn met de eerste wet.
3 Een robot dient zijn eigen bestaan te beschermen, zolang hij daardoor geen inbreuk
maakt op de eerste of de tweede wet.”
bron: Dylan Evans, Emoties, 2002
In de ethiek houdt men zich bezig met de vraag welke manieren van handelen goed zijn en
wat moreel juist gedrag is. Het begrip ‘verantwoordelijkheid’ staat

### Pagina 4

tekst 3
"Veel mensen denken dat computers altijd voorspelbaar zullen zijn, omdat ze niets anders doen dan een programma afwerken. Dezelfde idee leidt diezelfde mensen er- toe om zonder meer te stellen dat computers nooit emoties zullen kunnen ontwikkelen. Zelfs als we slimme software ontwerpen die een computer in staat stelt om emotioneel gedrag na te bootsen, dan zullen dat toch geen 'echte emoties' zijn, zeggen ze, want de computer zal niet onvoorspelbaar zijn, zoals wél het geval is met wezens die echte emoties kennen."

bron: Dylan Evans, Emoties, 2002

3p 7 [ ] Welk standpunt zal een dualist innemen en welk zal een materialist innemen over de vraag of computers ooit echte emoties zullen hebben?
Geef vervolgens aan welke van de twee standpunten jouw voorkeur heeft.

Opgave 2 Denken en bewustzijn

Op het Artificial Intelligence Laboratory van het Massachusetts Institute of Technology (MIT) in de Verenigde Staten houden wetenschappers zich intensief bezig met de ontwikkeling van kunstmatig intelligente machines, beter gezegd: robots. Men bestudeert bijvoorbeeld de manier van voortbewegen van insecten en vraagt zich vervolgens af hoe dit gedrag kan worden nagebootst. Bij insecten gaat het immers om eenvoudig gedrag. Ze bezitten hooguit een paar honderdduizend zenuwcellen, maar toch kunnen ze zich snel en doelmatig voortbewegen op zoek naar voedsel of partners. Daarbij bewegen ze zich niet vanuit een vooropgezet plan, maar gaan ze spontaan op weg en reageren ter plekke op mogelijke hindernissen waar ze mee in aanraking komen.
De wetenschappers gaan uit van eenvoudige programma's om daar naderhand complexere programma's aan toe te voegen. Het complexere programma staat in hiërarchie wel hoger dan het eenvoudigere programma. In totaal worden drie besturingsslagen aangebracht.
In de eerste laag zijn de in staat om hindernissen te vermijden en zich te verwijderen van objecten die door hun eigen sensoren worden waargenomen. In de tweede laag worden de robots in staat gesteld om prikkels van buiten, zoals licht of lucht. Op deze manier is de mobiele robot Genghis deels geconstrueerd.
Genghis bezit geen centraal brein. In de robot zijn in totaal 51 programma's ingebracht die niet ingewikkelder zijn dan bijvoorbeeld het programma van een koffieautomaat. Zo'n programma heeft slechts een beperkte taak in het geheel en is niet echt ingewikkeld. Om de ervaringen te voeden, beschikt Genghis over twee voelsprieten als 'zintuigen', alsmede over een motor en een hellingmeter.
Het bijzondere aan de robot is dat hij eerst met zijn poten verplaatst tot de goede kant op gaat. Bij traditionele robots is het omgekeerd: eerst wordt een model van de omgeving gemaakt en vervolgens een strategie ontwikkeld om tot verplaatsing te komen. Genghis is in staat om zich zonder enig aangetoonde strategie ontwikkeld om tot verplaatsing te komen. Genghis is in staat om zich zonder enig aange-eefen doel te verplaatsen tot het moment dat de sensoren een object opmerken en de robot zich omvormt tot verplaatsen tot het moment dat de sensoren een object opmerken en de robot zich omvormt in een roofdier op jacht. Toch is er bij Genghis geen beeld van een prooi geprogrammeerd of van een bepaalde omgeving waarbinnen hij zich moet verplaatsen.

3p 8 [ ] Beargumenteer of je aan Genghis 'bewustzijn' kunt toekennen.
Geef daarbij aan wat je onder 'bewustzijn' verstaat.

Volgens Gilbert Ryle zijn dit soort filosofische problemen ontstaan door verkeerd taalgebruik. Dat is volgens hem ook het geval bij het lichaam-geest probleem. Met name levert hij forse kritiek op het dualisme van lichaam en geest in het denken van Descartes. Hij spreekt in dit verband over 'de mythe van Descartes'.

### Pagina 5

De wetenschappers wilden na het succes van Genghis een volgende stap zetten. Opnieuw
werd het principe van hiërarchisch gestapelde programma's toegepast zoals zoiets nog
te
hadden met zaken als 'bewustzijn' of 'intelligentie'. Het resultaat van de inspanningen
was de 'menselijke' robot Cog en Kismet, beiden slechts uitgerust met een hoofd en een
arm. Bij het ontwerpen werd veel aandacht besteed aan de gelaatsuitdrukkingen en
hoofdbewegingen. Zo kreeg Kismet ogen, oren, wenkbrauwen en lippen. De opzet was om
de robot zo menselijk mogelijk te laten reageren op vragen bij gesprekken met
proefpersonen.
Het contact met proefpersonen verliep opmerkelijk: hoewel Kismet alleen maar onzin
uitkraamde en niet in staat was om te begrijpen wat de proefpersonen vertelden, duurden de
'gesprekken' in veel gevallen een half uur. Dit wijst erop dat het bij dit soort contacten
kennelijk niet slechts gaat om het uitwisselen van talige informatie die gebaseerd is op
begrip.

[FIGUUR: Twee afbeeldingen van een robotgezicht.]

bron: Dylan Evans, Emoties, 2002

Over de vraag of machines wel in staat zijn tot begrijpen, wordt een felle discussie gevoerd.
Bij deze discussie is het belangrijk om inzicht te hebben in de vooronderstellingen die de
verschillende filosofen hanteren ten aanzien van de vraag wat 'denken' precies inhoudt.
Ook John Searle heeft zich uitgebreid beziggehouden met deze vraag.

4p 10 [ ] Leg uit hoe de vraag 'Kunnen machines denken?' door Searle wordt opgevat en geef aan
waarom het onderscheid tussen 'hardware' en 'software' daarbij zo belangrijk is.

Om de werking van de menselijke geest te kunnen vergelijken met de werking van het
computerbrein bedacht Searle het experiment met de 'Chinese kamer'.
3p 11 [ ] Beschrijf in het kort het gedachte-experiment met de 'Chinese kamer' en geef aan in
hoeverre het verloop van de gesprekken van Kismet met de proefpersonen een
ondersteuning vormt voor de conclusie die Searle trekt uit dit gedachte-experiment.
Geef ook aan welke conclusie dit is.

Zoals al gezegd, is de vraag naar wat 'denken' precies inhoudt, afhankelijk van
vooronderstellingen. Dit geldt nog sterker voor de vraag wat 'filosofisch denken' inhoudt.
3p 12 [ ] Neem een standpunt in over de vraag in welke zin filosofisch denken zich onderscheidt van
'gewoon' denken.
Beargumenteer daarbij aan de hand van de voorwaarden die gesteld moeten worden, wil
denken ooit mogelijk worden voor kunstmatig intelligente robots.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

400015-1-240 5 Lees verder

### Pagina 6

Een ander punt waarover filosofen bij het thema Mens-Machine van mening verschillen,
draait om de vraag of het in de toekomst mogelijk zal zijn om computers zo maken dat ze
de werkelijkheid om zich heen op een bepaalde manier gaan ervaren, net zoals mensen dat
doen.
Valt de zintuiglijke manier waarop mensen de werkelijkheid ervaren - zoals bij het proeven
van chocola of het drinken van bier - na te bootsen in computerprogramma’s? Het gaat hier
niet om meetbare of kwantitatieve gegevens - zoals van hoeveelheid of samenstelling - maar
om de kwaliteit van het persoonlijke ervaren: de qualia.
Daniel Dennett en Thomas Nagel verschillen van mening over de vraag of qualia van belang
zijn om ‘bewustzijn’ te kunnen omschrijven en te verklaren. Om hun standpunten kracht bij
te zetten hebben beiden verschillende gedachte-experimenten ontwikkeld en daaruit
conclusies getrokken.
4p 13 Geef het standpunt van Nagel weer over de vraag of qualia bestaan aan de hand van het
door hem ontwikkelde gedachte-experiment over de vraag of de mens zich kan verplaatsen
in een vleermuis.
2p 14 Geef het standpunt weer van Dennett over de vraag of qualia van belang zijn om het begrip
bewustzijn te omschrijven.
2p 15 Neem een beargumenteerd standpunt in over de vraag of qualia van belang zijn om
‘bewustzijn’ te kunnen omschrijven en verklaren.
Geef daarbij aan welk standpunt je voorkeur heeft: dat van Nagel of dat van Dennett.

In een reclamespotje voor een nieuw type auto van Citroën heeft een verfspuitende robot
sterke aandrang om af te wijken van zijn saaie en geestdodende opdrachten. Als de in een
blauwe overall geklede controleur even niet oplet, spuit de robot zelfbedachte en creatieve
figuren op auto’s die op een lopende band voorbijkomen.
De boodschap die je uit dit spotje zou kunnen afleiden, is dat machines wellicht veel meer
kunnen dan wij verwachten.
De filosoof Martin Heidegger maakte zich over de positie van de moderne techniek in onze
wereld bepaalde zorgen.
3p 16 Welke zorgen had Heidegger over de moderne techniek en beargumenteer of jij het wel of
niet met hem eens bent.
Geef in je antwoord een voorbeeld uit de techniek waardoor jouw standpunt ondersteund
wordt.

Einde
400015-1-24o
6