# Eindexamen Filosofie HAVO 2003 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2003/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Filosofie (nieuwe stijl)
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 03
Tijdvak 2
Vrijdag 20 juni
10.00-13.00 uur
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.
Voor dit examen zijn maximaal 50 punten te
behalen; het examen bestaat uit 13 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redent
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
300036 28
Begin

### Pagina 2

Oude en nieuwe media

Vrijwel niemand zal ontkennen dat de media een grote rol spelen in de huidige tijd. De
media zijn een macht met grote invloed. Aan de ene kant vormen de media in de vorm van
kranten, televisie en tegenwoordig ook internet, ons beeld van de wereld. Beslissingen over
politiek gevoelige onderwerpen, zoals bijvoorbeeld het asielbeleid in Nederland, worden
beïnvloed door de politieke opinie, die zelf weer afhankelijk is van de media.
Aan de andere kant zijn er binnen de media zelf ook allerlei processen werkzaam die
bepalen wat er aan wie getoond wordt.
In het boek 'De medialeugen' beschrijft Ignace de Haes, communicatiedeskundige, de rol
van media. De Haes somt een aantal elementen op die van invloed zijn op de media: de
politieke verhoudingen, de vormgeving van het medium, de eigenaren, de adverteerders, de
overeenstemming binnen een samenleving over wat acceptabel is, en natuurlijk de
journalisten: Over journalisten wordt het volgende geschreven:

tekst 1 Journalisten vergeten maar al te graag dat ze deel uitmaken van een bureaucratische
onderneming en dat ze aan de regels daarvan gebonden zijn. Ze zijn onafhankelijk en vrij in
het rapporteren van het nieuws zolang ze binnen de door hun superieuren gestelde grenzen
blijven. Hoofd- en eindredacteuren hoeven de journalisten niet op het goede pad te houden,
dat doen de journalisten zelf wel. Zij weten immers wat hoofd- en eindredacteuren graag
geschreven zien en schrijven daar ook naar. Dit is niet alleen journalisten eigen: in alle
hiërarchische organisaties wordt aanpassing gevraagd aan de wensen van wie het voor het
zeggen heeft.

bron: Ignace de Haes, De medialeugen, Papieren Tijger, 1994

In een hiërarchische organisatie staat een persoon of instantie boven een andere persoon of
instantie. Samenleving als geheel kennen ook zoiets als een hiërarchische ordening, die
een uitwerking heeft op de media. Propaganda en censuur zijn voorbeelden van middelen
waarmee een macht zoals de overheid via de media invloed probeert uit te oefenen.
Voor filosofen is het belangrijk hoe een hiërarchische vorming wordt gevormd en
waaronzij uiteindelijk omvattend is. Thomas Hobbes heeft een duidelijke opvatting over
de hiërarchie binnen de staat.

4p 1□ Hoe komt volgens Thomas Hobbes een hiërarchische verdeling van de macht binnen een
staat tot stand? Verwerk in je antwoord het begrip 'sociaal contract' met een korte uitleg
van dit begrip.

Vrijheid van meningsuiting is voor ons een belangrijk recht en is zelfs in de Nederlandse
grondwet verankerd. Dat betekent dat ook de media in principe voor iedereen toegankelijk
moeten zijn, maar vaak blijkt dit niet het geval te zijn. Hiërarchie bepaalt in Nederland ook
wie wat mag zeggen.

4p 2□ Leg uit waarom Thomas Hobbes in de staat geen vrijheid van meningsuiting zal toestaan en
daarom aan journalisten beperkingen op zal willen leggen. Geef daarbij aan, welke rol de
‘soevereine macht’ binnen Hobbes’ staatsopvatting heeft.

R.F. Beerling schrijft het volgende:

tekst 2 Niemand of niets is machtig ‘op zichzelf’, maar altijd ‘in betrekking tot’. Dat het altijd om
asymmetrische verhoudingen zal gaan is niet waar. Wij hanteren niet voor niets een begrip
als machtsevenwicht en machtsverhoudingen in maatschappijwetenschap. Het is en blijft een
verschuiving van relaties: leenheer en leenman, paus en keizer, (...), werkgevers en
vakbonden, overheid en zakenleven, White House en Hill en last but not least: docenten

### Pagina 3

Indien Beerling gelijk heefft met zijn opvatting over macht, dan zullen de media bij hem een
andere rol en taak toebedeeld krijgen dan bij Hobbes het geval zou zijn. Bij Hobbes, zo
hebben we hierboven gezien, zullen de media vooral beperkingen opgelegd krijgen.
4p 4 Welke macht zullen de media volgens Beerling hebben, ook in verhouding tot een macht
zoals bijvoorbeeld de overheid? Verwerk in je antwoord een voorbeeld uit de actualiteit.

Naast wat er in het nieuws komt, speelt de commercie tegenwoordig ook een grote rol in de
media. Er is veel reclame op de televisie en veel programma’s worden gesponsord door
grote bedrijven. Een goed opgezettere reclamecampagne kan er voor zorgen dat in zeer korte
tijd grote groepen mensen overgaan tot de aanschaf van bepaalde artikelen, zoals de
mobiele telefoon. Dat mensen dit doen komt volgens Hobbes omdat mensen in grote lijnen
gelijk zijn en juist daarom hun best doen zich van elkaar te onderscheiden en anders te zijn.
4p 5
Verklaar aan de hand van van Hobbes' omschrijving van macht waarom iedereen gevoelig is
voor en gemanipuleerd wordt door de media en de commercie.
Ga je in je verklaring tevens in op het verband tussen deze omschrijving van macht en het idee
dat mensen gelijk zijn, zodat je aannemelijk kunt maken dat mensen overgaan tot het kopen
van nieuwe artikelen.

Tegenwoordig wordt er veel gesproken over 'multi-media'. Een onderdeel daarvan is het
snel verspreiden van informatie op wereldniveau via de computer en internet. Internet is een
netwerk van op elkaar aangesloten computers, waartoe in principe iedereen toegang heeft.
Een gevolg daarvan is dat iedereen naar believen informatie kan verspreiden. Dit kan ook
gevolgen hebben voor buitenlandse machtsverhoudingen en voor de publieke opinie.
Bij de rellen in Indonesië in 1998 communiceerden de studenten met elkaar en met de
buitenwereld via internet, bij de oorlog tussen de NAVO en Joegoslavië in 1999 ging een
radiostation dat 'objectief' verslag wilde doen via een Nederlandse internet-provider
ondergronds.
3p 6 Wat internet betreft, lijkt er een verandering in de hiërarchie van machtsverhoudingen te
hebben plaatsgevonden. Sterker nog: eigenlijk is er geen macht en hiërarchie meer die de
orde handhaaft en daardoor is er bijna sprake van een anarchie, een toestand zonder wetten
en regels.

Leg uit, aan de hand van het verband dat Elias Canetti tussen snelheid en macht ziet,
waarom internet als een machtsmiddel gebruikt kan worden.
Geef in je antwoord tevens een voorbeeld, ontleend aan Canetti, van de snelheid van macht.

Niet alleen de manier van het verspreiden van informatie is anders geworden door internet,
ook het het verspreiden van informatie is anders geworden door internet,
ook het is toegankelijker geworden. Rechts-extremistische partijen
kunnen hun programma’s kwijt, wapens zijn gemakkelijk te koop, pornografische sites zijn de
meest bekeken pagina’s op internet. Wat dit betreft lijkt internet op de natuurtoestand van
Hobbes: geen regels, geen wetten, geen goed en kwaad, geen moraal. Er zijn dan ook
mensen, die van mening zijn dat internet aan banden gelegd moet worden.
4p 7
Geef een argument voor, en een argument tegen de stelling dat internet aan banden gelegd
moet worden. Noem de waarden die een rol spelen in de verschillende argumenten.
Geef tenslotte een conclusie waarin je je eigen standpunt weergeeft, met daarbij vermeld,
welk moreel uitgangspunt voor jou de doorslag geeft.
300036 28 3 Lees verder
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiebe

### Pagina 4

Macht, uitsluiting en disciplinering

Aan het einde van de 19e eeuw ging de Nederlandse overheid zich steeds nadrukkelijker bemoeien met de morele opvoeding en sociale leefomstandigheden van de lagere klassen. Deze sociale politiek werd uitgevoerd door te zorgen voor betere huisvesting, bevordering van gezinsleven en hygiëne, invoering van leerplicht, en het geven van uitkeringen via ziektewetten. Deze periode wordt in de geschiedenisboeken doorgaans beschreven als een tijd van 'sociale vooruitgang'. Critici van deze visie wijzen er echter op dat deze politiek er vooral voor zorgde dat de staatsmacht over de lagere volksklassen werd vergroot. Immers, de staat zorgde via wetgeving voor nieuwe normen op het gebied van leefomstandigheden, woongedrag, gezondheid, hygiëne en gezinsleven.

In bovenstaande inleiding komt 'macht' over als een verschijnsel waar je op verschillende manieren over kunt denken.

4p 8 R.F. Beerling spreekt in het artikel 'Hydra Macht' over de ambivalentie van macht.
Leg uit wat Beerling hiermee bedoelt.
Leg vervolgens met behulp van elementen uit de inleiding uit waarom het beleid van de
Nederlandse overheid ambivalent genoemd kan worden.

4p 9 In het denken van Michel Foucault wordt een nieuwe kijk gegeven op 'macht' in de
moderne maatschappij. Foucault laat zien dat macht volgens bepaalde patronen is
ingeweven in het denken en gedrag van moderne mensen. Hij maakt daarbij gebruik van de
begrippen 'normalisering' en 'disciplinering'.
Leg uit wat Foucault verstaat onder a) disciplinerende macht en b) normaliserende macht en
geef tevens aan wat het verschil is tussen enerzijds deze vormen van macht en anderzijds de
'gewone' staatsmacht.

De Nederlandse overheid stichtte in het kader van de – hierboven beschreven – nieuwe
strategie van volksopvoeding ook zogenaamde 'woonscholen'. Door het opruimen van
krot ten ontstond er namelijk in de grotere steden een omvangrijke groep 'ontoutlaatbaren',
die er een woon- en leefruimte van maakten. Vooral uit sociaal-democratische hoek werd er opgelost in dit probleem
gezocht in isolatie van deze groep 'onmaatschappelijken' in aparte wijken waar ze konden
worden heropgevoed. In Amsterdam, Utrecht en Den Haag verrezen woonscholen, waar
deze mensen - ingedeeld in groepen met benamingen als 'socialezwaken' of 'a-sociaal'
werden geplaatst in woningen met meer of minder comfort of toezicht. Woningopzichters,
kinderpolitie en armenverzorgers hielden permanent toezicht en rapporteerden over
gedragingen en levensomstandigheden van de bewoners. Een systeem van straffen en
belonen moest de bewoners 'dwingen tot het goede'.

De Amerikaanse gedragswetenschapper B.F. Skinner zou zich in dit beleid van de
Nederlandse regering goed hebben kunnen vinden. Skinner ging ervan uit dat je mensen, net
als dieren, kon beïnvloeden in hun gedrag. Via de juiste prikkels (stimuli) in de omgeving
zou de gewenste gedragsverandering optreden. Skinner baseerde zijn theorie op
experimenteel onderzoek naar veranderbaarheid van gedrag bij ratten, duiven, kleuters en
psychisch gestoorden.

3p 10 Ben je het eens met Skinner dat mensen net als dieren via een systeem van belonen en
straffen tot 'goed gedrag' kunnen worden gedwongen of vind je dat mensen en dieren
daarvoor al veel van elkaar verschillen?
Geef een tweetal argumenten waaruit blijkt dat mensen en dieren al dan niet fundamenteel
van elkaar verschillen.

300

### Pagina 5

Hieronder tref je een plattegrond en een foto aan van de woonschool die in 1934 in Den Haag werd gebouwd.
plattegrond
[FIGUUR: Plattegrond van een gebouw met meerdere cellen die vanuit een centraal punt te overzien zijn.]
foto
[FIGUUR: Foto van een gebouwencomplex met meerdere verdiepingen en uitzichttorens, mogelijk een instelling.]
bron: H.C.M. Michielse, Welzijn & discipline, Boom, 1989
5p 11 [ ] Noem twee overeenkomsten en een verschil in de opzet en werking van de woonschool in vergelijking met die van het Panopticum van Bentham (zoals door Foucault is beschreven). Geef in je antwoord een korte beschrijving van de opzet en werking van de woonschool en van het Panopticum.
4p 12 [ ] Volgens Foucault is een belangrijk kenmerk van macht dat de grens tussen degene die macht uitoefent en degene die macht ondergaat niet vastligt. De uitoefening van disciplinerende macht is bijvoorbeeld het Panopticum van Bentham niet alleen gebonden aan de gevangenbewaarders, maar ook aan de gevangenen. Het feit dat de gevangenen permanent zichtbaar zijn, speelt daarbij een belangrijke rol. Geef aan in hoeverre de bewoners van de woonschool, net als de gevangenen in het Panopticum, zowel disciplinerende macht ondergaan, als ook uitoefenen. Maak bij je antwoord gebruik van de gegevens over de woonschool.
Let op: de laatste vraag staat op de volgende pagina.
300036 28
5
Lees verder

### Pagina 6

Keizer-filosoof Marcus Aurelius heeft zich in zijn leven diepgaand beziggehouden met de
vraag hoe hij als mens kon ‘leven overeenkomstig de natuur’. In zeker opzicht kunnen zijn
opvattingen gezien worden als een poging om begeerten naar macht en roem (‘onaangepast’
of ‘ontoelaatbaar’ gedrag) te disciplineren.
3p 13 In welk opzicht verschilt Marcus Aurelius’ uitleg van disciplinering van die van Foucault?
Werk het verschil in opvatting van het begrip disciplinering uit en maak daarbij gebruik van
de door Marcus Aurelius gebruikte begrippen ‘wereldrede’, ‘redelijke ziel’ en ‘innerlijk
kompas’.

Einde
300036 28 6