# Eindexamen Filosofie HAVO 2003 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2003/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Filosofie (nieuwe stijl)
Examen HAVO
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 03
Tijdvak 1
Vrijdag 16 mei
9.00 – 12.00 uur
Voor dit examen zijn maximaal 55 punten te
behalen; het examen bestaat uit 15 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
argumentatie gevraagd wordt, worden aan het
antwoord geen punten toegekend als deze
verklaring, uitleg of argumentatie ontbreekt.
Geef niet meer dan twee antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
300011 28
Begin

### Pagina 2

Opgave 1 Globalisering

De afgelopen jaren zijn er verhitte discussies gevoerd over wat ‘globalisering’ wordt
genoemd, een omvattend en soms ook vaag begrip dat verwijst naar grote veranderingen in
de wereld.
Kort samengevat wordt met globalisering een proces bedoeld waarin de grenzen tussen
staten weg lijken te vallen en de hele wereld, de globe, onderworpen is aan de macht van
multinationals, zoals Microsoft, Nike en McDonalds. In dit proces is een aantal tendensen
zichtbaar. Ten eerste wordt de politiek en de politieke besluitvorming gedomineerd door
een kapitalistische economie waarin de grote bedrijven tot voor het zeggen hebben. Het
belangrijkste doel van deze bedrijven is een steeds grotere winst. Ten tweede nemen deze
bedrijven steeds meer bezit van de publieke ruimte door reclame en marketing. Het gaat
niet meer om producten, maar om het verkopen van levensstijlen. Traditionele politieke
machtsverhoudingen sulen in ieder geval verdwenen, zeker wanneer de hele wereld aan een
en dezelfde markt onderworpen is, waarbij mensen in arme landen worden uitgebuit en
idealen plaats hebben gemaakt voor het grote geld.
Vooral de tegenstanders van deze globalisering laten van zich horen. Deze zogenaamde
‘anti-globalisten’ zijn met name in het nieuws geweest door te protesteren bij grote
internationale conferenties van economisch machtige landen. Er zijn inmiddels ook boeken
geschreven die het proces van globalisering analyseren en ook bekritiseren. ‘No Logo’ is de
titel van het boek waarmee Naomi Klein wereldberoemd werd en tot spreekbuis van de
‘anti-globaliseringsbeweging’. Viviane Forrester schreef het boek ‘De terreur van de
globalisering’.

Volgens Forrester gaat het om “De obsessie om de wereld volledig over te leveren aan een
welbeschouwd menselijke drift: de drang tot bezitvorming, het neurotisch winstbejag, de
verlokking van geld, alles in zijn zuiverste vorm, waarvoor men bereid is alle mogelijke
verwoestingen aan te richten. Deze drift heeft bezit genomen van het hele gebied of, beter
gezegd, van de hele ruimte, zonder zich aan geografische grenzen te storen. Volgens Hobbes
hebben een rusteloos verlangen naar macht, dat sterft met de dood, en waarbij alle mensen
verlangen naar macht, steeds zo’n grote invloed op hun leven dat deze nooit gestild kan
worden.’

2p 1

Leg uit waarom mensen volgens Hobbes een rusteloos verlangen naar macht hebben.

Volgens Forrester is er wereldwijd een strijd gaande tussen bedrijven:
“De concurrentie dwingt ons ...”, “door de concurrentie is het onmogelijk ...”, “het wordt
aangevoerd als rechtvaardiging voor talloze even rampzalige als perverse beslissingen:
mensen bij bosjes tegelijk ontslaan, ondernemingen naar elders overbrengen, lonen
bevriezen of verlagen, het personeel inkrimpen, de arbeidsomstandigheden te
aantasten. (...) Maar wat betekent concurrentie dan? Die vraag wordt nooit gesteld. Wie
strijdt er tegen wie? Om wat voor strijd gaat het?”
Wat zijn de drie hoofdoorzaken van de ‘oorlog van allen tegen allen’ zoals Hobbes die
beschrijft?
In hoeverre zijn deze oorzaken te herkennen bij concurrentie tussen de multinationals?

4p 2

300011 28 2 Lees verder

### Pagina 3

In een interview spreekt politicoloog Benjamin Barber over de huidige wereld als
McWorld.
"Ondemocratisch is 'McWorld', de commerciële globalisering geleid door de grote
multinationale ondernemingen, die menen met het streven naar winstmaximalisering het
algemeen belang te dienen. Zij behoeven daartoe alle vrijheid van plaatselijke, nationale of
internationale overheid."
Naomi Klein onderschrijft deze visie van Barber: "Multinationals zouden zo groot zijn
geworden dat ze het landsbestuur van zijn plaats verdringen. In tegenstelling tot regeringen
zijn ze alleen verantwoordelijk, verschuldigd aan hun aandeelhouders; er bestaan geen
regelingen die ervoor zorgen dat ze rekenschap afleggen aan een breder publiek."
4p 3 Welke opvatting heeft Hobbes over vrijheid in de natuurtoestand en over vrijheid binnen
een staat?
Laat aan de hand van deze opvatting zien hoe het mogelijk is dat multinationals hun macht
en tevens hun verlangen naar de macht onbeperkt kunnen vergroten.

3p 4 Naomi Klein schrijft provocerend dat multinationals het landsbestuur, dat bij Hobbes de
soevereine macht is, van zijn plaats verdringen.
Maak duidelijk aan de hand van bovenstaande citaten van Barber en Klein in welk opzicht
de macht van multinationals wel en in welk opzicht deze macht niet lijkt op de soevereine
macht zoals door Hobbes opgevat.
Leg daarbij uit waarom multinationals geen verantwoording schuldig zijn aan een breder
publiek.

Niet iedereen is tegen globalisering. Er zijn ook grote voorstanders die in de globalisering
juist de oorzaak zien van een vermindering van de armoede in de wereld. De globalisering
is volgens hen eerder sociaal te noemen. Door meer internationale handel en minder
regelgeving vanuit overheden zou de welvaart in arme landen gestegen zijn. Zo stelt Johan
Norberg in een interview in reactie op de vraag wat hij tegen de anti-
globaliseringsbeweging heeft: "Die beweging stelt terecht de armoede en
onderontwikkeling in de Derde Wereld aan de orde, maar het probleem is dat de anti-
globalisten om een of andere merkwaardige reden denken dat het medicijn (even armoede
de oorzaak ervan is. Ze strijden tegen investeringen, vrijhandel en privatisering, zaken die
nu precies nodig zijn om armoede terug te dringen." Het kapitalisme dat deze
vertegenwoordigt volgens de aangeboden alternatieven.

3p 5 Leg uit waarom het mensbeeld van Hobbes geen ondersteuning is voor wat Norberg stelt
met betrekking tot de waarden van het kapitalisme.
Geef daarbij beargumenteerd aan of je het mensbeeld van Hobbes onderschrijft en het
zodoende wel of niet eens bent met het idee dat deze waarden inderdaad kunnen leiden tot
een vermindering van de armoede.

300011 28 3 Lees verder

### Pagina 4

De anti-globalisten maken zich in ieder geval zorgen om de jongeren in de wereld. De
aangeboden alternatieven waarover Norberg spreekt, zouden juist bepaald worden door de
commercie. Zo betalen jongeren het meest voor juist die producten waarvan het merk goed
zichtbaar is, zodat ze tegelijkertijd reclame maken. “Meer dan wie of wat dan ook zijn de
met logo’s versierde tieners uit de middenklasse – vastbesloten om zich te vormen naar een
door de media gecreëerd model, – de krachtigste symbolen van de mondialisering
geworden.”
Toch is er ook optimisme: er zijn andere jongeren, door Klein ‘mondiale tieners’ genoemd,
oftewel surfende activisten, die – in onderscheid tot de met logo’s versierde tieners –
tegenbewegingen kunnen vormen “die op een complexe wijze met elkaar verbonden zijn,
ongeveer zoals de hyperlinks hun websites op het internet aan elkaar koppelen. Dankzij het
internet kunnen de mensen vrijwel zonder bureaucratie en met minimale hiërarchie
gemobiliseerd worden. (...) Sommigen vinden dit soort op het internet surfend activisme
iets vreselijks. Maar of nu met het model instemt of niet, het valt niet te betwijfelen dat het
een van de sterkste punten is van dat het vrijwel niet te controleren valt, vooral omdat het
zo verschilt van de organisatorische principes en doelstellingen van de bedrijven en instanties
waartegen het zich richt.”
In het artikel ‘Globalisering en concurrentie: Leviathan revisited’ schrijft Bruno Coppiers met
betrekking tot internet: “Grote veranderingen worden niet langer van bovenaf
opgelegd, maar groeien van onderuit en bewerkstelligen geruisloos heuse revoluties.”
Eerder in het artikel haalt de schrijver het denken van de Stoa aan, een denken dat volgens
hem de nadruk op het innerlijk van de mens legt, juist in reactie op een buitenwereld waarin
de machtsverhoudingen onoverzichtelijk en onzeker zijn.
3p 6 □ Op wat voor een manier zouden surfende activisten een bijdrage kunnen leveren aan de
vorming van de wereld indien ze zouden leven volgens het ideaal van het
Wereldburgerschap zoals opgevat door Marcus Aurelius, een aanhanger van de Stoa?
Geef daarbij aan of er volgens jou een verschil is tussen dit wereldburgerschap en de ‘met
logo’s versierde tiener’.
Ook de al eerder geciteerde Forrester neemt het op voor de jongeren wanneer ze stelt dat
ontwikkeling van innerlijkheid belangrijk is. Volgens haar hebben jongeren de behoefte
zich een brede, gestructureerde geestelijke ruimte eigen te maken en toegang te krijgen tot
de fascinerende gedachtewereld van de emoties opgewekt, het leiden van een onafhankelijk
bestaan mogelijk maakt, de kritische geest scherpt en hen beter in staat stelt te werken en
voor zichzelf een wereld te scheppen die niet geheel en al onderworpen is aan krachten die
het eigen ik vreemd zijn.”
4p 7 □ Beargumenteer dat Marcus Aurelius’ visie op het innerlijk kompas overeenkomt met dat wat
de Forrester als alternatief schetst in onze huidige wereld.
Neem vervolgens een standpunt in over de vraag of de filosofie volgens jou een bijdrage
kan leveren aan de vorming van een dergelijke ‘geestelijke ruimte’.
De al dan niet terechte veroordeling van de verschillende auteurs is voor een deel ook
moreel van aard. Dat wil zeggen dat het proces van globalisering zoals zij dat beschrijven
een aantal belangrijke waarden aantast, zoals het recht van mensen in de Derde Wereld op
fatsoenlijke arbeidsomstandigheden en het recht op een leefomgeving en een inkomen dat
wordt aangetast door de bedrijven die in het buitenland producten voor fast-food-consumptie. De multinationals spelen ook

### Pagina 5

Opgave 2 Macht en Straf
Bij de Italiaanse misdaadorganisatie de Maffia is sprake van een ingewikkeld netwerk van
leiders, uitvoerders en informanten. De leden van de organisatie moeten voldoen aan talloze
regels, plichten en rituelen. Een van die regels is de zogenaamde ‘omertà’, te vertalen als
‘zwijgen’. Hierbij wordt de leden, maar ook gewone burgers, op straffe des doods
verboden om te getuigen tegen een lid van de organisatie. Ook al is iemand getuige geweest
van bijvoorbeeld een bloedige moord die is begaan door een maffialid.
Canetti heeft zich in zijn werk op een gevarieerde manier beziggehouden met het
verschijnsel macht. Hij brengt daarbij macht in verband met alledaagse zaken als spreken,
oordelen, vragen, antwoorden en zwijgen.
4p 9 □ Leg uit hoe Canetti het zwijgen in verband brengt met macht.
Geef daarbij aan wat het verschil is tussen Canetti’s opvatting over het zwijgen en het
zwijgen bij de ‘omertà’.
Een belangrijk thema in het werk van Foucault is het ontstaan van ‘disciplinerende macht’
in de moderne tijd. Volgens hem is men in de 17e eeuw begonnen met ‘de Grote
Opsluiting’. Ouden van dagen, weeskinderen, bedelaars, zieken, prostituees en werklozen
werden in landen als Frankrijk en Nederland opgesloten in instellingen waar zij zowel
geholpen als getuchtigd werden.
Ondanks het feit dat Foucault spreekt van ‘de Grote Opsluiting’ ziet hij bij de disciplinering
die hiermee wordt bedoeld als een ‘positieve en producerende macht’. Dit is in tegenstelling tot
de macht die moest worden uitgeoefend in steden die met de pest te maken kregen.
4p 10 □ Geef aan de hand van het verschil tussen de ‘peststad’ en de panoptische instelling aan
wat het onderscheid is tussen negatieve (vernietigende) macht en positieve (producerende)
macht.
Inmiddels zijn de machtstechnieken van de panoptische strafinrichting – gebaseerd op
vrijheidsstraf – geconfronteerd met een alternatief, namelijk de taakstraf of straf waarbij
veroordeelden diensten moeten verlenen.
Deze straf kreeg eind jaren ‘70 bekendheid toen in de publiciteit kwam dat Rolling Stonesgitarist Keith Richard in Toronto een straf van een liefdadigheidsconcert ten bate van de
blinden in Canada op.
Sinds 1980 wordt deze vorm van straf ook in ons land toegepast, namelijk als taakstraf. Niet
al te lang geleden nog hebben bekende Nederlanders als Menno Büch, Patrick Kluivert en
Ron Brandsteder deze straf moeten ondergaan. Zij moesten daartoe enkelen weken werken in
een ziekenhuis, bejaardentehuis of dierentuin.
6p 11 □ Volgens Foucault zijn er verschillende disciplinerende elementen werkzaam bij opsluiting
in een panoptische gevangenis.
Noem drie van deze disciplinerende elementen die volgens Foucault werkzaam zijn binnen
een panoptische gevangenis.
Beargumenteer vervolgens aan de hand van deze elementen of de taakstraf of
dienstverlening afwijkt van de straf binnen een panoptische gevangenis.
Uit diverse onderzoeken is gebleken dat gevangenisstraffen contraproductief zijn. Dit
betekent dat de gevangenisstraffen leiden tot gedragsverbetering van veroordeelden. Zelfs
meer dan 80% van de gevangenen heeft eerder in de gevangenis gezeten.
In de taal van Foucault zou je kunnen stellen dat de normaliserende en disciplinerende
functies van de gevangenis niet het gewenste maatschappelijke

### Pagina 6

Hoewel er tussen de opvattingen over macht bij Foucault en Hobbes grote verschillen bestaan, zijn er ook overeenkomsten. Hobbes spreekt immers over macht als een begrip met relationele kenmerken, terwijl Foucault beweert dat disciplinerende macht is gelegen in een bepaalde relatie. Volgens Hobbes is macht altijd relationeel voor zover het gaat om een verhouding tussen eigen middelen en uitwendige belemmeringen en voor zover de kracht en effectiviteit van mijn macht direct gerelateerd is aan de wijze waarop anderen hem waarderen. Hobbes gaat hierbij met name in op het verschijnsel eer en ereteken.
4p 13 ☐ Geef het verschil aan tussen het relationele karakter van disciplinerende macht bij Foucault en de relationele kenmerken van het machtsbegrip van Hobbes.

In Amsterdam werd tot ongeveer 1860 het onderwijs aan de armen gegeven in gebouwen die daarvoor dienst deden als pakhuis, kroeg, kazeme of gevangenis. Vanaf die tijd worden er speciale armenscholen gebouwd die bestaan uit twee grote lokalen, één voor het morele en één voor het lichamelijke onderwijs. De scholen kenden geen verdieping, maar wel één onderwijzerswoning. Tussen 1870 en 1880 verandert dit ook weer en worden de scholen verbouwd en uitgebreid met een verdieping. Zo worden er aparte lokalen gecreëerd voor leerlingen van een bepaalde leeftijd. Vanaf de gangen kan er in de lokalen gekeken worden. De basis voor het klassikale onderwijs, het lesrooster en een bepaalde verhouding tussen onderwijzerspersoneel en leerlingen wordt hiermee gelegd. Boven de ingang van een van de scholen zijn er tegeltjes aangebracht waarop kinderen worden afgebeeld die aan het (school)werk zijn gezet en waarop teksten staan vermeld als ‘ploeg vroeg’ en ‘arbeid adelt’.

Hieronder tref je de plattegrond aan van de eerste verdieping van een van de scholen ná de verbouwing tussen 1870 en 1880.
[FIGUUR: plattegrond van een schoolgebouw met de aanduidingen 'VOORBEREIDING KLASSE', 'CORRIDOR', 'PERSONEEL' en 'BERGPLAATS']
figuur 1

5p 14 ☐ Beschrijf in het kort de indeling en opzet van deze plattegrond en die van het Panopticum zoals door Foucault is weergegeven.
Geef vervolgens twee overeenkomsten en een verschil aan.

300011 28 6 Lees verder

Voor alle eindexamens, zie www.alleindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.sslleden.nl. Pagina: 1017

### Pagina 7

Over de vraag in hoeverre de mens vrij is in zijn gedrag of omgevingsfactoren zijn gedrag
bepalen, wordt in de wetenschappen sinds jaar en dag een levendige discussie gevoerd.
In onderstaand stripverhaal wordt in het gesprek tussen de vader en psychiater Sigmund een
bepaalde opvatting over de invloed van omgevingsfactoren weergegeven.

strip 1
[FIGUUR: stripverhaal met drie panelen.
Paneel 1: Een man (vader) met een kind aan de hand loopt met een vrouw die een tas draagt. De tekstballonnen zeggen: "Kinder-
aanvaardelijk
"de kleine
Ruiter"."
Paneel 2: Een close-up van de vader die luistert naar een ander persoon. Tekst in een tekstballon: "Uit Amerikaans
onderzoek blijkt
dat zeer jonge
kinderen die veel
naar de creche gaan
later agressief
gedrag gaan
vertonen."
De vader reageert met "O ja?".
Paneel 3: De vader zit achter het stuur van een auto en de ander zit naast hem. Tekst in een tekstballon: "Nou, dat leren ze hem op de
kostschool wel weer af!"]

bron: de Volkskrant van 7 maart 2002

2p 15 □ Leg uit welke opvatting dat is en leg tevens uit in hoeverre je in deze opvatting het
standpunt van Foucault herkent over disciplinerende macht.

Einde

300011 28 7