# Eindexamen Filosofie HAVO 2002 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2002/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 02
Tijdvak 1
Vrijdag 17 mei
9.00-12.00 uur
[FIGUUR: Pijl die van links naar rechts loopt met het woord "Begin" aan het einde.]
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of
argumentatie gevraagd wordt, worden aan
het antwoord meestal geen punten
toegekend als deze verklaring, uitleg of
argumentatie ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te
behalen; het examen bestaat uit 13 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord kunnen
worden.
200017 32
Begin

### Pagina 2

Opgave 1 Big Brother
Wij leven in een cultuur waarin het beeld en met name de televisie een belangrijke rol
speelt. Veel zendtijd wordt gebruikt voor commercie en amusement. De commerciële
omroepen laten de laatste jaren met groot succes ‘gewone’ mensen in ongewone situaties
zien. Zo is er een reeks programma’s waarin een groep voor elkaar onbekende mensen
opgesloten wordt in een huis, of zelfs op een onbewoond eiland. Camera’s
volgen permanent hun doen en laten en het publiek kan thuis meegenieten via de televisie
of internet. Met name Big Brother, een programma over een groep mensen in een afgesloten
huis, werd meteen bekend en veel besproken. Voor- en tegenstanders mengden zich in de
discussies, want het ging hier om een nieuw soort televisie. Henri Beundt schreef in zijn
boek ‘Wat je ziet ben je zelf’ een verslag van deze discussies en geeft een eigen analyse van
Big Brother. Daarbij hanteert hij als uitgangspunt dat we veel kunnen leren van dergelijke
programma’s.
“Honderdzes dagen staan een tot twee miljoen mensen dagelijks naar minimale kunst op
televisie: naar het leven van een stel mensen, zittend rond de keukentafel, rammelend in een
bankstel, rommelend in de tuin, kletsend in de stapelbedden. Alle woorden en bewegingen
werden permanent geregistreerd door de alom aanwezige camera’s. Slechts om de zoveel
tijd was er voor de kijkers een hoogtepunt, voor de bewoners een uur van de waarheid. Dan
moesten ze een paar metgezellen nomineren om de groep te verlaten. Het publiek besliste
wie de ongelukkige werd.”
Big Brother heeft, zoals uit het citaat blijkt, alles te maken met oordelen door de
bewoners en televisiekijkers. Wie de groep moet verlaten en geen kans krijgt om meer maakt op
een grote geldsom, hangt echter in laatste instantie af van het publiek. Volgens Canetti
heeft oordelen en veroordelen alles te maken met machtsuitoefening. Hij spreekt zelfs van
het plezier in het veroordelen.
4p 1 Waarom heeft men volgens Canetti plezier en wellust in het oordelen en veroordelen?
Leg in verband hiermee uit wat hij bedoelt met het middel van dualistische classificatie.
De deelnemers die in 1999 het eerst meededen aan Big Brother, werden al snel
bekende Nederlanders. De kijkers leerden ze snel als verschillende persoonlijkheden kennen
en konden zich zo een oordeel vormen.
"Big Brother fascineerde de om- de er als kijker zelf achter kon zien te komen wat –naast het
geld en de roem- de werkjetijf drijfveren van de meeste deelnemers waren. Hoezeer ze ook
voor het onmogelijke pris- dilemma waren geplaatst door de geniale makers. De eerste
sadistische makers. Ze moesten zichzelf spelen, authentiek zijn en ook nog in Kamer 101, de
dagboek Kamer, bekentenissen afleggen als-iedereen werd gevraagd. En tegelijkertijd moesten ze
zo populair worden dat ze-niet door medebewoners of het publiek werden weggestemd.”
Kamer 101 is in Big Brother de afgesloten kamer waarin een deelnemer zijn of haar hart
kan luchten voor de camera, zonder dat de andere deelnemers daar kennis van kunnen
nemen. De programmamakers vroegen zich echter wel aan het oordeel van het publiek, waarbij te
gedrag niet gewaardeerd werd. Canetti is van mening dat men door te vragen macht
uitoefent.
6p 2 Leg uit op welke wijze men volgens Canetti door het vragen macht uitoefent.
Geef daarnaast aan welk middel men kan inzetten tegen het wapen van het vragen en geef
een argument waarom dit middel juist bij

### Pagina 3

"Wie zich profileerde met afwijkende meningen, of directe confrontaties opzocht, werd daarvoor beloond met de nominatie om te worden verwijderd. Na een maand werden Karin en Sabine door Ruud genomineerd: ‘Ik ben hun geklaag tijdens het eten, dat er niet genoeg is, gewoon zat’. Aanpassing was de leuze, fatsoen zonder stiekemheid. ... De ernstigste fout was afzondering van de groep.
Ook Michel Foucault spreekt direct of indirect over het oordelen, vaak met betrekking tot wat de norm is en wat normaal wordt gevonden. Wie oordeelt of wie zich laat beoordelen, ontkomt er niet aan zichzelf aan de werkzaamheid van macht te onderwerpen. De manier waarop mensen zich in hun gedrag en oordelen hebben laten bepalen, veranderd in de loop van de geschiedenis. Zo heeft Foucault het bijvoorbeeld over vroegere strategieën ter bestrijding van de pest en lepra, strategieën waarvan aspecten later zijn opgenomen in de inrichting van het Panopticum.
6p 3 [] Geef vervolgens aan welk punt van overeenkomst er is tussen deze strategie en de wijze waarop Canetti denkt over het oordelen of veroordelen.
Geef tenslotte aan of deze overeenkomst herkenbaar is in bovenstaand citaat van Beunders.

Het Panopticum, waarbij zichtbaarheid een belangrijke rol speelt, is voor Foucault bij uitstek het voorbeeld van disciplinerende macht. Je zou kunnen verdedigen dat zichtbaarheid in Big Brother een van de pijlers is van het programma, zoals uit de citaten van Beunders blijkt.
4p 4 [] Geef aan waarom de `zichtbaarheid` zoals deze in het Panopticum voorkomt, volgens Foucault een onderdeel vormt van disciplinerende macht.
Maak daarbij tevens duidelijk waarom deze zichtbaarheid juist bij Big Brother gezien kan worden als de werking van disciplinerende macht.

Beunders stelt in zijn boek dat Big Brother ons iets vertelt over onze huidige maatschappij, waarin bureaucratisering en discipline op ons net iets anders werkt dan hij had gedacht. Foucault zou dit ook elementen van traditionele, dus de soevereine macht, of de zogenaamde soevereine macht, te herkennen. Toch zijn er in Big Brother naast disciplinerende macht ook sprake is van uitoefening van soevereine macht, de zogenaamde soevereine macht, te herkennen. Toch zijn er in Big Brother naast disciplinerende macht ook sprake is van uitoefening van soevereine macht, de zogenaamde soevereine macht, te herkennen. Toch zijn er in Big Brother naast disciplinerende macht ook sprake is van uitoefening van soevereine macht, de zogenaamde soevereine macht, te herkennen. Toch zijn er in Big Brother naast disciplinerende macht ook sprake is van uitoefening van soevereine macht, de zogenaamde soevereine macht, te herkennen. Toch zijn er in Big Brother naast disciplinerende macht ook sprake is van uitoefening van soevereine macht, te herkennen. Toch zijn er in Big Brother naast disciplinerende macht ook sprake is van uitoefening van soevereine macht, de zogenaamde soevereine macht, te herkennen. Toch zijn er in Big Brother naast disciplinerende macht ook sprake is van uitoefening van soevereine macht, de zogenaamde soevereine macht, te herkennen. Toch zijn er in Big Brother naast disciplinerende macht ook sprake is van uitoefening van soevereine macht, de zogenaamde soevereine macht, te herkennen. Toch zijn er in Big Brother naast disciplinerende macht ook sprake is van uitoefening van soevereine macht, de zogenaamde soevereine macht, te herkennen. Toch zijn er in Big Brother naast disciplinerende macht ook sprake is van uitoefening van soevereine macht, te herkennen. Toch zijn er in Big Brother naast disciplinerende macht ook sprake is van uitoefening van soevereine macht, de zogenaam

### Pagina 4

Opgave 2 De staat en macht
Een van de meest bizarre Romeinse keizers was ongetwijfeld Nero. Sommige historici
verdenken hem er zelfs van de grote brand van Rome (64 na Christus) te hebben
aangestoken. Daar staat tegenover dat hij de stad in veel opzichten fraaier heeft herbouwd.
Het pronkstuk was het Gouden Huis, het mooiste paleis van die tijd. Het paleis had een
voorhal met een 35 meter brede beeld van Nero en binnen de muren waren wijngaarden en
weilanden waarin tamme en wilde dieren rondliepen. In de gastenzalen waren buizen
aangelegd waardoor heerlijk ruikende parfums de zaal binnengelaten werden.
Om aan de macht te blijven ging Nero heel ver. Hij liet zijn broer Britannicus,
mede kandidaat voor het keizerschap, vergif'tigen. Ook zijn moeder was niet veilig voor
hem. Omdat zij te veel macht kreeg, nodigde hij haar uit voor een pleziervaart op de
Middellandse zee en liet vervolgens het schip zinken. Toen zijn moeder toch nog
zwemmend het reddingsvlot bereikte, liet hij haar doden door soldaten. Zelfs zijn vrouw Octavia
moest het ontgelden: zij werd gedood op hun tiende huwelijksdag. Ook in zijn buitenlandse
politiek leidde zijn machtswellust tot uitspattingen en oorlogen in Britannia en het Oosten.
Het bovenstaande vormt een goede illustratie van de opvatting van Thomas Hobbes dat
mensen een rusteloos verlangen naar macht hebben.
3p 8 Welke verklaring geeft Thomas Hobbes voor het rusteloze verlangen van mensen naar
macht?
Ongeveer 100 jaar na de regering van Nero, heeft een andere Romeinse keizer, Marcus
Aurelius, zich in zijn filosofische geschriften uitgelaten over het verlangen naar macht dat
mensen hebben en hoe je daar het beste mee om kunt gaan. Marcus Aurelius werd al op
17-jarige leeftijd geadopteerd door de toekomstige keizer Antoninus Pius. Een leven als
geleerde werd daardoor onmogelijk: met de adoptie werd hij voorbestemd om Antoninus
Pius op te volgen als keizer. In die tijd was adoptie een gebruikelijke manier om je opvolger
aan te wijzen.
4p 9 Marcus Aurelius geeft in zijn 'Persoonlijke Notities' vanuit zijn levenservaring als keizer
en als filosoof een verklaring voor de begeerte naar macht en roem.
Maak daarbij duidelijk welk onderscheid Marcus Aurelius maakt tussen 'lichaam, ziel en
geest'.
Marcus Aurelius en Thomas Hobbes hebben niet alleen nagedacht over begeerte naar roem
en macht bij mensen, maar ook over de manier waarop mensen zouden moeten samenleven
in een staatsgemeenschap.
De opvattingen van Marcus Aurelius en Hobbes over het functioneren van de ideale staat
verschillen echter op essentiële punten. Zo heeft Marcus Aurelius een opvatting ontwikkeld
over de relatie tussen burgers en de staat die sterk afwijkt van de opvatting van Hobbes
daarover.
6p 10 Leg uit welke opvattingen Marcus Aurelius en Hobbes hebben over de betrekkingen tussen
burgers en de staat.
Geef daarbij twee verschillende
daarover.
200017 32
4
Lees verder

### Pagina 5

tekst
Volgens de Amerikaanse psycholoog Dale Miller rust er in onze samenleving een
taboe op het handelen uit andere motieven dan uit eigenbelang.
Uit diverse experimenten blijkt dat de meeste mensen vinden dat iemands
opvattingen worden bepaald door financiële en andere belangen. Deze norm is zo
overheersend dat mensen die willen handelen vanuit een oprecht eigenbelang dat
anderen, liever uit schaamte hun werkelijke motieven verzwijgen. Volgens Miller is
de norm van het volgen van je eigenbelang ons ingeperperd door de
wetenschappers. Sinds de verschijning van Hobbes’ boek Leviathan hebben sociale
wetenschappers de norm van het eigenbelang maatgevend gemaakt in de
samenleving.
naar: Bram Buunk in de Volkskrant van 28 oktober 2000

4p 11 ☐ Ben jij het met het standpunt dat altruïstisch handelen altijd kan worden herleid tot
eigenbelang?
Verwerk in je antwoord de visie van Hobbes hierover.

Het denken over de staat raakte in de 17e eeuw in een stroomversnelling. Voorheen
domineerde de opvatting dat de staat door God was ingesteld en dat heere en
verantwoording moesten afleggen voor hun daden aan God. In de moderne
opvatting is de staat ontstaan op grond van een beslissing van mensen om
een eind te maken aan de onveiligheid en onzekerheid die de ‘natuurtoestand’ met zich
meebrengt. Naast Hobbes en Rousseau moesten ook John Locke en Rousseau deze opvatting
aanhangen. Rousseau kwam echter tot een geheel andere waardering van het maatschappelijk
verdrag dan Hobbes.

Rousseau gaf toe dat het maatschappelijk verdrag wel leidde tot orde en rust, maar het
vervreemde de mens ook van zijn oorspronkelijke natuur. Volgens hem leefde de mens
vroeger als eenling in de natuur, trouw aan zichzelf en in harmonie met de natuur. Bij de
opkomst van de landbouw ging de mens in groepen leven en ontstonden egoïsme en
bezitsdrang. Uiteindelijk zou dit resulteren in een
maatschappelijk verdrag.
Volgens Rousseau hebben we door het maatschappelijk verdrag geen vrijheid gewonnen,
maar juist verloren. Onze ware natuur is ingeruild voor een berekend egoïsme: bezit en
welvaart zijn in de plaats gekomen van de werkelijke geluksbeleving in de natuur.

4p 12 ☐ Met welk standpunt over de relatie tussen vrijheid en maatschappelijk verdrag ben je het
eens: met dat van Hobbes of dat van Rousseau? Beargumenteer je mening en geef aan van welke vooronderstellingen over de mens je
daarbij uitgaat.

Na de Tweede Wereldoorlog is er binnen Europa een proces van economische en politieke
eenwording op gang gekomen. Dit proces kan opmerkelijk worden genoemd, want in de
vier eeuwen daaraan voorafgaand zijn oorlogen tussen de nationale staten in Europa eerder
regel dan uitzondering geweest. Met de invoering van de Euro op 1 januari van dit jaar is de
Europese integratie een flinke stap dichterbij gekomen.
Zowel bij de lidstaten als bij individuele burgers zijn er echter ook kritische geluiden te
horen over de manier waarop het integratieproces zich voltrekt en de uitoefening van de
soevereiniteit van staten en de vrijheden van de burgers. Je kunt je afvragen in hoeverre deze critici en
voorstanders zich kunnen baseren op het politieke denken van Hobbes. Hij heeft zich
immers nadrukkelijk beziggehouden met de soevereiniteit van staten en de vrijheden van de
burgers.

4p 13 ☐ Geef aan in hoeverre óf een criticus óf een voorstander van Europese integratie zich kan