# Eindexamen Filosofie HAVO 2001 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2001/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen
HAVO
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 01
Tijd vak 2
Vrijdag 22 juni
10.00 - 13.00 uur
Als bij een vraag een verklaring of uitleg
gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze
verklaring of uitleg ontbreekt.
Voor dit examen zijn maximaal 50 punten te
behalen; het examen bestaat uit 13 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
100020 31
Begin

### Pagina 2

Oude en nieuwe media

Vrijwel niemand zal ontkennen dat de media een grote rol spelen in de huidige tijd.
De media zijn een macht met grote invloed. Aan de ene kant vormen de media in de vorm
van kranten, televisie en tegenwoordig ook Internet, ons beeld van de wereld. Beslissingen
over politiek gevoelige onderwerpen, zoals bijvoorbeeld het asielbeleid in Nederland,
worden beïnvloed door de publieke opinie, die zelf weer afhankelijk is van de media.
Aan de andere kant zijn er binnen de media zelf ook allerlei processen werkzaam die
bepalen wat er aan wie wordt getoond.
In het boek ‘De medialeugen’ beschrijft Ignace de Haes, communicatiedeskundige, de rol
van media. De Haes somt een aantal elementen op die invloed zijn op de media: de
politieke verhoudingen, de vormgeving van het medium, de eigenaren, de adverteerders,
de overeenstemming binnen een samenleving over wat acceptabel is, en natuurlijk de
journalisten zelf. Over journalisten wordt het volgende geschreven:

tekst 1 Journalisten vergeten maar al te graag dat ze deel uitmaken van een bureaucratische
onderneming en dat ze aan de regels daarvan gebonden zijn. Ze zijn onafhankelijk en vrij in het
rapporteren van het nieuws zolang ze binnen de door hun superieuren gestelde grenzen blijven.
Hoofd- en eindredacteuren hoeven de journalisten niet op het goede pad te houden, dat doen de
journalisten zelf wel. Zij weten immers wat hoofd- en eindredacteuren graag schrijven en
schrijven daar ook naar. Dit is niet alleen journalisten eigen: in alle hiërarchische organisaties
wordt aanpassing gevraagd aan de wensen van wie het voor het zeggen heeft.

bron: Ignace de Haes, De medialeugen, Papieren Tijger, 1994

In een hiërarchische organisatie staat een persoon of instantie boven een andere persoon
of instantie. Samenlevingen als geheel kennen ook zoiets als een hiërarchische ordening, die
een uitwerking heeft op de middelen van media. Propaganda en censuur zijn voorbeelden
van een werking die via de media invloed probeert uit te oefenen. Een manier waarop
een macht zoals die van de overheid via media invloed probeert uit te oefenen is door
te vragen hoe een hiërarchie gevormd wordt en waarop zij uiteindelijk gebaseerd is. Thomas Hobbes heeft een duidelijke
opvatting over de hiërarchie binnen de staat.

4p 1 Hoe komt volgens Thomas Hobbes een hiërarchische verdeling van de macht binnen een
staat tot stand? Verwerk in je antwoord het begrip 'sociaal contract' met een korte uitleg
van dit begrip.

Vrijheid van meningsuiting is voor ons een belangrijk recht en is zelfs in de Nederlandse
grondwet verankerd. Dat betekent dat ook de media in principe voor iedereen toegankelijk moeten zijn, en
Nederland ook wie wat mag zeggen.

4p 2 Leg uit waarom Thomas Hobbes in de staat geen vrijheid van meningsuiting zal toestaan
en daarom aan journalisten beperkingen op zal willen leggen. Geef daarbij aan, welke rol
de 'soevereine macht' binnen Hobbes' staatsopvatting heeft.

R.F. Beerling schrijft het volgende:

tekst 2 Niemand of niets is machtig 'op zichzelf', maar altijd 'in betrekking tot'. Dat hierbij een
asymmetrische verhoudingen zou gaan is niet waar. Wij hanteren niet voor niets een begrip als
machtsevenwicht naast machtsoverwicht en machtsgenwicht (...). Het is en blijft een
verschil van relaties: de opbouwer en de neerbuiger; de leenheer en leenman, paus en keizer. (...), werktgevers
en werknemers, politicus en burger, de politieke partij en de vakbond. Deze zaken

### Pagina 3

4a (4p) Welke macht zullen de media volgens Beerling hebben, ook in verhouding tot een actualiteit.

Naast wat er in het nieuws komt, speelt de commercie tegenwoordig ook een grote rol in
de media. Er is veel reclame op de televisie en veel programma's worden gesponsord
door grote bedrijven. Een goed gegezette reclamecampagne kan er voor zorgen dat in
zeer korte tijd grote groepen mensen overgaan tot de aanschaf van bepaalde artikelen,
zoals de mobiele telefoon. Dat mensen dit doen, komt volgens Hobbes, omdat mensen in
grote lijnen gelijk zijn en dan de macht hebben juist zich van elkaar te onderscheiden en
anders te zijn. Maar het in de eerste plaats te maken met macht.
4b (5p) Verklaar aan de hand van Hobbes' omschrijving van macht waarom ieder
tegenwoordig gevoelig is voor en gemanipuleerd wordt door de media en de commercie.
Ga in je verklaring tevens in op het verband tussen deze omschrijving van macht en het
idee dat mensen gelijk zijn, zodat je aannemelijk kunt maken dat mensen overgaan tot
het kopen van nieuwe artikelen.

Tegenwoordig wordt er veel gesproken over 'multi-media'. Een onderdeel daarvan is het
snel verspreiden van informatie op wereldniveau via de computer en Internet. Internet
een netwerk van op elkaar aangesloten computers, waartoe in principe iedereen toegang
heeft. Een gevolg daarvan is dat iedereen naar believen informatie kan verspreiden. Dit
kan ook gevolgen hebben voor bestaande machtsverhoudingen en voor de publieke opinie.
Bij de rellen in Indonesië in 1998 communiceerden de studenten met elkaar en met de
buitenwereld via Internet; bij de oorlog tussen de NAVO and Joegoslavië in 1999 ging een
radiostation dat 'objectief' verslag wilde doen via een Nederlandse Internet-provider
ondergronds. Het nieuws over de sexuele escapades van de Amerikaanse president Bill
Clinton verscheen voor het eerst op Internet.
Wat Internet betreft, lijkt er een verandering in de hiërarchie van machtsverhoudingen te
hebben plaatsgevonden. Sterker nog: eigenlijk is er geen macht en hiërarchie meer die de
orde handhaaft en daardoor is er bijna sprake van een anarchie, een toestand zonder
wetten en regels.
5 (3p) Leg aan de hand van het verband dat Elias Canetti tussen snelheid en macht ziet uit
waarom Internet als een machtsmiddel gebruikt kan worden.
Geef in je antwoord tevens een voorbeeld, ontleend aan Canetti, van de snelheid van
macht.

Niet alleen de manier van verspreiden van informatie is anders geworden door
Internet, ook hetgeen verspreid wordt is toegankelijker geworden. Rechts-extremistische
partijen kunnen hun programma kwijt, wapens zijn gemakkelijk te koop, pornografische
sites zijn de meest bekeken pagina's op Internet. Wat dit betreft lijkt Internet op de
natuurtoestand van Hobbes: geen regels, geen wetten, geen goed en kwaad. Er zijn dan
ook mensen, die van mening zijn dat Internet aan banden gelegd moet worden.
6 (4p) Geef een argument voor, en een argument tegen de stelling dat Internet aan banden
gelegd moet worden. Noem de waarden die een rol spelen in de verschillende argumenten.
Geef tenslotte een conclusie waarin je je eigen standpunt weergeeft, met daarbij vermeld,
welk moreel uitgangspunt voor jou de doorslag geeft.
100020 31
3
Lees verder

### Pagina 4

Macht, uitsluiting en disciplinering

Aan het einde van de 19e eeuw ging de Nederlandse overheid zich steeds nadrukkelijker
bemoeien met de morele opvoeding en sociale leefomstandigheden van de lagere klassen.
Deze sociale politiek werd uitgevoerd door te zorgen voor betere huisvesting,
bevordering van gezinsleven en hygiëne, invoering van leerplicht, en het geven van
uitkeringen via ziektewet. Deze periode wordt in de geschiedenisboeken doorgaans
beschreven als een tijd van ‘sociale vooruitgang’. Critici van deze visie wijzen er echter op
dat deze politiek er vooral voor zorgde dat de staatsmacht over de lagere volksklassen
werd vergroot. Immers, de staat zorgde via wetgeving voor nieuwe normen op het gebied
van leefomstandigheden, woon-gedrag, gezondheid, hygiëne en gezinsleven.

In bovenstaande inleiding komt ‘macht’ over als een verschijnsel waar je op verschillende
manieren over kunt denken.

8 4p R.F. Beerling spreekt in het artikel ‘Hydra Macht’ over de ambivalentie van macht.
Leg uit wat Beerling hiermee bedoelt.
Leg vervolgens met behulp van elementen uit de inleiding uit waarom het beleid van de
Nederlandse overheid ambivalent genoemd kan worden.

9 4p In het denken van Michel Foucault wordt een nieuwe kijk gegeven op ‘macht’ in de
moderne maatschappij. Foucault laat zien dat macht volgens bepaalde patronen is
ingeweven in het denken en gedrag van moderne mensen. Hij maakt daarbij gebruik van
de begrippen ‘normalisering’ en ‘disciplinering’.
Leg uit wat Foucault verstaat onder a) disciplinerende macht en b) normaliserende macht
en geef tevens aan wat het verschil is tussen enerzijds deze vormen van macht en
anderzijds de ‘gewone’ staatsmacht.

De Nederlandse overheid stichtte in het kader van de – hierboven beschreven – nieuwe
strategie van volksopvoeding ook zogenaamde ‘woonscholen’. Door het opruimen van
krotten ontstond er namelijk in de grotere steden een omvangrijke groep
‘ontoelaatbaren’ die er een woon- of leefwijze op nahield die niet paste bij de opzet van
de nieuwe arbeiderswijken. Vooral uit sociaal-democratische hoek werd de oplossing van
dit probleem gezocht in isolatie van deze groep ‘onmaatschappelijken’ in aparte wijken
waar ze konden worden losgepoold. In Amsterdam, Utrecht en Den Haag verrezen
‘woonscholen’, waar deze mensen – ingedeeld in groepen met benamingen als
‘socialzwalk’ of ‘a-sociaal’ – werden geplaatst in woningen met meer of minder comfort
of toezicht. Woningopzichters, kinderpolitie en armenverzorgers hielden permanent
toezicht op gedragingen en levensomstandigheden van de bewoners. Een
systeem van straffen en belonen moest de bewoners ‘dwingen tot het goede’.

10 3p De Amerikaanse gedragswetenschapper B.F. Skinner zou zich in dit beleid van de
Nederlandse regering goed hebben kunnen vinden. Skinner ging ervan uit dat je mensen,
net als dieren, kon beïnvloeden in hun gedrag. Via de juiste prikkels (stimuli) in de
omgeving zou de gewenste gedragsverandering optreden. Skinner baseerde zijn theorie
op experimenteel onderzoek naar veranderbaarheid van gedrag bij ratten, duiven,
kleuters en psychisch gestoorden.
Ben je het eens met Skinner dat mensen net als dieren via een systeem van belonen en
straffen tot ‘goed gedrag’ kunnen worden gedwongen of vind je dat mensen en dieren
daarvoor te veel van elkaar verschillen?
Geef een tweetal argumenten waaruit blijkt dat

### Pagina 5

Hieronder tref je een plattegrond en een foto aan van de woonschool die in 1934 in
Den Haag werd gebouwd.
plattegrond
[FIGUUR: Plattegrond van een gebouw met een centrale gang en aan weerszijden cellen/kamers]
foto
[FIGUUR: Foto van de buitenkant van een gebouw, vermoedelijk een woonschool, met meerdere ramen en deuren, en een voorplein met paden.]
bron: H.C.M. Michielse, Welzijn & discipline, Boom, 1989
5p 11
Noem twee overeenkomsten en een verschil in de opzet en werking van de woonschool in
vergelijking met die van het Panopticum van Bentham (zoals door Foucault is beschreven).
Geef in je antwoord een korte beschrijving van de opzet en werking van de woonschool
en van het Panopticum.
Volgens Foucault is een belangrijk kenmerk van macht dat de grens tussen degene die
macht uitoefent en degene die macht ondergaat niet vastligt. De uitoefening van
disciplinerende macht is in bijvoorbeeld het Panopticum van Bentham niet alleen
gebonden aan de gevangenbewaarders, maar ook aan de gevangenen. Het feit dat de
gevangenen permanent zichtbaar zijn, speelt daarbij een belangrijke rol.
4p 12
Geef aan hoe aan de bewoners van de woonschool, net als de gevangenen in het
Panopticum, niet alleen disciplinerende macht ondergaan, maar ook uitoefenen. Maak bij
je antwoord gebruik van de gegevens over de woonschool.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
100020 31
5
Lees verder

### Pagina 6

Keizer-filosoof Marcus Aurelius heeft zich in zijn leven diepgaand beziggehouden met de vraag hoe hij als mens kon leven overeenkomstig de natuur’. In zeker opzicht kunnen zijn opvattingen gezien worden als een poging om begeerten naar macht en roem (‘onaangepast’ of ‘ontoelaatbaar’ gedrag) te disciplineren.
3a 13 (4p) In welk opzicht verschilt Marcus Aurelius’ uitleg van disciplinering van die van Foucault? Werk het verschil in opvattingen over het begrip disciplinering uit en maak daarbij gebruik van de door Marcus Aurelius gebruikte begrippen ‘wereldrede’, ‘redelijke ziel’ en ‘innerlijk kompas’.

Einde
100020 31
6