# Eindexamen Filosofie HAVO 2000 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/filosofie/2000/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Filosofie
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 00
Tijdvak 2
Vrijdag 23 juni
10.00-13.00 uur
Dit examen bestaat uit 13 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Als bij een vraag een verklaring of uitleg
gevraagd wordt, worden aan het antwoord
meestal geen punten toegekend als deze
verklaring of uitleg ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
000014 38
Begin

### Pagina 2

Oude en nieuwe media

Vrijwel niemand zal ontkennen dat de media een grote rol spelen in de huidige tijd.
De media in de vorm van kranten, televisie en tegenwoordig ook internet, ons beeld van de
wereld. Beslissingen
over politiek gevoelige onderwerpen, zoals bijvoorbeeld het asielbeleid in Nederland,
worden beïnvloed door de publieke opinie, die zelf weer afhankelijk is van de media.
Aan de andere kant zijn er binnen de media zelf ook allerlei processen werkzaam die
richting geven aan wat er aan wie getoond wordt.
In het boek 'De medialeugen' beschrijft Ignace de Haes, communicatiedeskundige, de rol
van media. De Haes somt een aantal elementen op die van invloed zijn op de media: de
politieke verhoudingen, de vormgeving van het medium, de eigenaren, de adverteerders,
de overeenstemming binnen een samenleving over wat acceptabel is, en natuurlijk de
journalisten. Over journalisten wordt het volgende geschreven:

tekst 1
Journalisten vergeten maar al te graag dat ze deel uitmaken van een bureaucratische
onderneming en dat ze aan de regels daarvan gebonden zijn. Ze zijn onafhankelijk en vrij in het
rapporteren van het nieuws zolang ze binnen de door hun superieuren gestelde grenzen blijven.
Hoofd- en eindredacteuren hoeven journalisten niet op het goede pad te houden, dat doen de
journalisten zelf wel. Zij weten immers wat hoofd- en eindredacteuren graag geschreven zien en
schrijven daar ook naar. Dit is niet alleen journalisten eigen: in alle hiërarchische organisaties
wordt aanpassing gevraagd aan de wensen van wie het voor het zeggen heeft.

bron: Ignace de Haes, De medialeugen, Papieren Tijger, 1994

In een hiërarchische organisatie staat een persoon of instantie boven een
andere persoon
of instantie. Samenlevingen als geheel kennen ook zoiets als een hiërarchische ordening, die
een uitwerking heeft op de middelen van media. Propaganda en censuur zijn voorbeelden
waarmee een macht zoals de overheid via de media invloed probeert uit te oefenen. Voor
filosofen is het vooral van belang zich af te vragen hoe een hiërarchie gevormd
wordt en waarop zij uiteindelijk gebaseerd is. Thomas Hobbes heeft een duidelijke
opvatting over de hiërarchie binnen de staat.

4p 1 1 Hoe komt volgens Thomas Hobbes een hiërarchische verdeling van de macht binnen een
staat tot stand? Verwerk in je antwoord het begrip 'sociaal contract' met een korte uitleg
van dit begrip.

Vrijheid van meningsuiting is voor ons een belangrijk recht en is zelfs in de Nederlandse
grondwet verankerd. Dat betekent dat ook de media in principe voor iedereen
toegankelijk moeten zijn, maar vaak blijkt dit niet het geval te zijn. Hiërarchie bepaalt in
Nederland ook wie wat mag zeggen.

4p 2 2 Leg uit waarom Thomas Hobbes in de staat geen vrijheid van meningsuiting zal toestaan
en daarom aan journalisten beperkingen op zal willen leggen. Geef daarbij aan, welke rol
de 'soevereine macht' binnen Hobbes' staatsopvatting heeft.

R.F. Beerling schrijft het volgende:

tekst 2
Niemand of niets is machtig 'op zichzelf', maar altijd 'in betrekking tot'. Dat het altijd om
asymmetrische verhoudingen zou gaan is niet waar. Wij hanteren niet voor niets een begrip als
machtsevenwicht en machtsevenwicht en machts te gewicht (...) Het is en blijft een
verschuiving van relaties, welke House en Hill en last but not least: docenten en studenten.

bron: R.F. Beerling, Wijsgerepig Perspectief

4p 3 3 Zou Beerling het eens zijn met Hobbes

### Pagina 3

4p 4
Indien Beerling gelijk heeft met zijn opvatting over macht, dan zullen de media bij hem
een andere rol en taak toebedeeld krijgen dan bij Hobbes het geval zou zijn. Bij Hobbes,
zo hebben we hierboven gezien, zullen de media vooral beperkingen opgelegd krijgen.
Welke macht zullen de media volgens Beerling hebben, ook in verhouding tot een macht
zoals bijvoorbeeld de overheid? Verwerk in je antwoord een voorbeeld uit de actualiteit.

Naast wat er in het nieuws het, speelt de commercie tegenwoordig ook een grote rol in
de media. Er is veel reclame op de televisie en veel programma’s worden gesponsord
door grote bedrijven. Een goed opgezette reclamecampagne kan er voor zorgen dat in
zeer korte tijd grote groepen mensen overgaan tot de aanschaf van bepaalde artikelen,
zoals de mobiele telefoon. Dat mensen dit doen, komt volgens Hobbes omdat mensen in
grote lijnen gelijk zijn en dat daarom hun best doen, zich van elkaar onderscheiden en
anders te zijn. Maar het heeft in de eerste plaats te maken met macht.
4p 5
Verklaar aan de hand van Hobbes’ omschrijving van macht waarom iedereen
tegenwoordig gevoelig is voor en gemanipuleerd wordt door de media en de commercie.
Ga in je verklaring tevens in op het verband tussen deze omschrijving van macht en het
idee dat mensen gelijk zijn, zodat je aannemelijk kunt maken dat mensen overgaan tot
het kopen van nieuwe artikelen.

Tegenwoordig wordt er veel gesproken over ‘multi-media’. Een onderdeel daarvan is het
snel verspreiden van informatie op wereldniveau via de computer en Internet. Internet
is een netwerk van op elkaar aangesloten computers, waartoe in principe iedereen toegang
heeft. Een gevolg daarvan is dat iederen naar believen informatie kan verspreiden. Dit
kan ook gevolgen hebben voor bestaande machtsverhoudingen en voor de publieke opinie.
Bij de rellen in Indonesië in 1998 communiceerden de studenten met elkaar en met de
buitenwereld via Internet; bij de oorlog tussen de NAVO en Joegoslavië ging een
radiostation dat 'objectief' verslag wilde doen via een Nederlandse Internet-provider
ondergronds. Het nieuws over de sexuele escapades van de Amerikaanse president Bill
Clinton verscheen het eerst op Internet.

Wat Internet betreft, lijkt er een verandering in de hiërarchie van machtsverhoudingen te
zijn. Sterker nog: eigenlijk is er geen macht en hiërarchie meer die de
orde handhaaft en daardoor is er bijna sprake van een anarchie, een toestand zonder
wetten en regels.
3p 6
Leg aan de hand van het verband dat Elias Canetti tussen snelheid en macht ziet uit
waarom Internet als een machtsmiddel gebruikt kan worden.
Geef in je antwoord tevens een voorbeeld ontleend aan Canetti van de snelheid van
macht.

Niet alleen de manier van het verspreiden van informatie is anders geworden door
Internet, ook hetgeen verspreid wordt is toegankelijker geworden. Rechts-extremistische
partijen kunnen hun programma kwijt, wapens zijn gemakkelijk te koop, pornografische
sites zijn de meest bekeken pagina’s op Internet. Wat dit betreft lijkt Internet op de
natuurtoestand van Hobbes: geen regels, geen wetten, geen goed en kwaad, geen moraal.
Er zijn dan ook mensen, die van mening zijn dat Internet aan banden gelegd moet worden.
4p 7
Geef een argument voor, en een argument tegen de stelling dat Internet aan banden
gelegd moet worden. Noem de waarden die een rol spelen in de verschillende argumenten.
Geef tenslotte een conclusie waarin je je eigen standpunt weergeeft, met daarbij vermeld,
welk moreel uitgangspunt voor jou de doorslag geeft.

000014 38 Lees verder
Besch

### Pagina 4

Macht, uitsluiting en disciplinering

Aan het einde van de 19e eeuw ging de Nederlandse overheid zich steeds nadrukkelijker bemoeien met de morele opvoeding en sociale leefomstandigheden van de lagere klassen. Deze sociale politiek werd uitgevoerd door te zorgen voor betere huisvesting, bevordering van gezinsleven en hygiëne, invoering van leerplicht, en het geven van uitkeringen via ziektewetten. Deze periode wordt in de geschiedenisboeken doorgaans omschreven als een tijd van 'sociale vooruitgang'. Critici van deze visie wijzen er echter op dat deze politiek er vooral voor zorgde dat de staatsmacht over de lagere volksklassen werd vergroot. Immers, de staat zorgde via wetgeving voor nieuwe normen op het gebied van leefomstandigheden, woongedrag, gezondheid, hygiëne en gezinsleven.

In bovenstaande inleiding komt 'macht' over als een verschijnsel waar je op verschillende manieren over kunt denken. R.F. Beerling spreekt in het artikel 'Hydra Mythen' over de ambivalentie van macht.

8 (4p) Leg uit wat Beerling hiermee bedoelt.
Leg vervolgens met behulp van elementen uit de inleiding uit waarom het beleid van de Nederlandse overheid ambivalent genoemd kan worden.

In het denken van Michel Foucault wordt een nieuwe kijk gegeven op 'macht' in de moderne maatschappij. Foucault laat zien dat macht volgens bepaalde patronen is ingeweven in het denken en gedrag van moderne mensen. Hij maakt daarbij gebruik van de begrippen 'normaliseren' en 'disciplinering'.
Leg uit wat Foucault verstaat onder a) disciplinerende macht en b) normaliserende macht en geef tevens aan wat het verschil is tussen enerzijds deze vormen van macht en anderzijds de 'gewone' staatsmacht.

De Nederlandse overheid stichtte in het kader van de – hierboven beschreven – nieuwe strategie van volksopvoeding ook zogenaamde 'woonscholen'. Door het opruimen van
krotten ontstond er namelijk in de grotere steden een omvangrijke groep
'ontoelaatbaren' die er niet in woonden. Vooral uit sociaal-democratische hoek werd er opgeroepen om de oplossing van
dit probleem gezocht in isolatie van deze groep 'onmaatschappelijken' in aparte wijken waar ze konden worden hoogopgevoed. In Amsterdam, Utrecht en Den Haag verrezen 'woonscholen', waar deze mensen – ingedeeld in groepen met benamingen als 'sociaal zwak' of 'a-sociaal' – werden geplaatst in woningen met meer of minder comfort en toezicht. Woningopzichters, kinderpolitie en armenverzorgers hielden namens
toezicht en rapporteerden over gedragingen en levensomstandigheden van de bewoners. Een systeem van straffen en belonen moest de bewoners 'dwingen tot het goede'.

De Amerikaanse gedragswetenschapper B.F. Skinner zou zich in dit beleid van de Nederlandse regering goed hebben kunnen vinden. Skinner ging ervan uit dat je mensen, net als dieren, kon beïnvloeden in hun gedrag. Via de juiste prikkels (stimuli) in de omgeving zou de gewenste gedragsverandering optreden. Skinner baseerde zijn theorie op experimenteel onderzoek naar veranderbaarheid van gedrag bij ratten, duiven, kleuters en psychisch gestoorden.

10 (3p) Ben je het eens met Skinner dat mensen net als dieren via een systeem van belonen en
straffen tot 'goed gedrag' kunnen worden gedwongen of vind je dat mensen en dieren
daarvoor te veel van elkaar verschillen?
Geef een tweetal argumenten waaruit blijkt dat mensen en dieren al dan niet fundamenteel van elkaar verschillen.

000014 38 4 Lees verder


### Pagina 5

Hieronder tref je een plattegrond en een foto aan van de woonschool die in 1934 in
Den Haag werd gebouwd.
plattegrond
[FIGUUR: Plattegrond van een gebouwcomplex met een centrale binnenplaats en verschillende vleugels.]
foto
[FIGUUR: Foto van een gebouw met meerdere verdiepingen, met symmetrische raamindeling, gefotografeerd van een hogere positie.]
bron: H.C.M. Michielse, Welzijn & discipline, Boom, 1989
5p 11 Noem twee overeenkomsten en een verschil in de opzet en werking van de woonschool in
vergelijking met die van het Panopticum van Bentham (zoals door Foucault is beschreven).
Geef in je antwoord een korte beschrijving van de opzet en werking van
en van het Panopticum.
Volgens Foucault is een belangrijk kenmerk van macht dat de grens tussen degene die
macht uitoefent en degene die macht ondergaat niet vastligt. De uitoefening van
disciplinerende macht is bijvoorbeeld het Panopticum van Bentham met alleen
gebonden aan de gevangenbewaarders, maar ook aan de gevangenen. Het feit dat de
gevangenen permanent zichtbaar zijn, speelt daarbij een belangrijke rol.
4p 12 Geef aan in hoeverre de bewoners van de woonschool, net als de gevangenen in het
Panopticum, niet alleen disciplinerende macht ondergaan, maar ook uitoefenen. Maak bij
je antwoord gebruik van de gegevens over de woonschool.
Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.
000014 38 5 Lees verder

### Pagina 6

Keizer-filosoof Marcus Aurelius heeft zich in zijn leven diepgaand beziggehouden met de
vraag hoe hij als mens kon leven overeenkomstig de natuur'. In zeker
zijn opvattingen gezien werden als een poging om begeerten naar macht en roem
('onaangepast' of 'ontoelaatbaar' gedrag) te disciplineren.
3p 13 0 In welk opzicht verschilt Marcus Aurelius' uitleg van disciplinering van die van Foucault?
Werk het verschil in opvatting van het begrip disciplinering uit en maak daarbij gebruik
van de door Marcus Aurelius gebruikte begrippen 'wereldrede', 'redelijke ziel' en
'innerlijk kompas'.

Einde

000014 38
6