# Eindexamen Economie HAVO 2025 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2

## Vraag 1 – Overheidstekort en recessiebeleid (2 punten)

2p 1 Leg uit dat regeringen door de afgesproken grens voor het overheidstekort, tijdens een recessie, beleid moeten voeren dat de recessie juist groter maakt. Het beleid in het buitenland heeft gevolgen voor Nederland.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de afgesproken grens voor het overheidstekort ertoe leidt dat regeringen tijdens een recessie beleid voeren dat de recessie verergert. Je moet de relatie tussen recessie, belastingontvangsten, overheidstekort en overheidsbeleid kunnen beschrijven.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een recessie is en hoe deze de overheidsfinanciën beïnvloedt. Je moet de relatie tussen belastingontvangsten, overheidsuitgaven en het overheidstekort kennen. Je moet weten dat bezuinigingen of belastingverhogingen de bestedingen (effectieve vraag) verminderen en daarmee het bbp beïnvloeden. Je moet de begrippen procyclisch en anticyclisch beleid kunnen onderscheiden, en de invloed van de EMU-normen op het begrotingsbeleid begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de causale keten uitleggen van een recessie naar een groter overheidstekort en de daaruit voortvloeiende beleidsmaatregelen. Je kunt de gevolgen van deze beleidsmaatregelen voor de economie (bestedingen, bbp) benoemen en uitleggen hoe dit de recessie versterkt.

Waar op letten: Let erop dat je de volledige causale keten uitlegt: recessie -> lagere belastinginkomsten -> groter overheidstekort -> noodzaak tot bezuinigen/belasting verhogen -> lagere bestedingen (effectieve vraag) -> diepere recessie. Zorg ervoor dat je expliciet benoemt dat bezuinigen of belastingverhoging de bestedingen verlaagt.

Kernbegrippen: anticyclisch begrotingsbeleid, procyclisch begrotingsbeleid, recessie, laagconjunctuur, overheidstekort, EMU, bbp, effectieve vraag

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen procyclisch en anticyclisch beleid.
- De causale keten niet volledig uitleggen: recessie -> lagere belastinginkomsten -> groter tekort -> noodzaak tot bezuinigen/belasting verhogen -> lagere bestedingen -> diepere recessie.
- Niet expliciet benoemen dat bezuinigen of belastingverhoging de bestedingen (effectieve vraag) verlaagt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 3 – Verklaring overheidssaldo bij anticyclisch beleid (3 punten)

3p 3 Verklaar de uitkomst in de cel linksonder. Doe het als volgt: - Leg uit waarom het overheidssaldo van Nederland stijgt. - Leg uit waarom het overheidssaldo van andere EMU-landen sterker daalt. - Leg uit waarom het overheidssaldo sterker daalt.

Wat kun je verwachten: Je moet de uitkomst in een specifieke cel van een tabel verklaren. Dit doe je door uit te leggen waarom het overheidssaldo van Nederland stijgt en waarom het overheidssaldo van andere EMU-landen sterker daalt, in de situatie dat Nederland geen anticyclisch begrotingsbeleid voert en andere EMU-landen wel.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat anticyclisch begrotingsbeleid inhoudt (belastingen verlagen of uitgaven verhogen om de economie te stimuleren). Je moet begrijpen hoe internationale handel (import/export) de economie van een land beïnvloedt en hoe dit doorwerkt in het overheidssaldo via belastingopbrengsten. Je moet het concept van 'lekken' of 'invoersijpeling' kennen, waarbij overheidsbestedingen in het ene land leiden tot import en inkomensstijging in een ander land.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie aflezen uit een tabel. Je kunt economische verbanden leggen tussen overheidsbeleid, internationale handel, productie, inkomen en belastingopbrengsten. Je kunt de gevolgen van anticyclisch begrotingsbeleid op het overheidssaldo uitleggen, zowel direct als indirect via internationale handel.

Waar op letten: Let goed op de specifieke situatie die gevraagd wordt: Nederland voert géén anticyclisch beleid, andere EMU-landen wél. Je moet zowel het effect op Nederland als op de andere EMU-landen verklaren. Zorg ervoor dat je de link legt tussen hogere productie/inkomen in Nederland en de stijging van de belastingontvangsten voor de Nederlandse overheid.

Kernbegrippen: anticyclisch begrotingsbeleid, overheidssaldo, internationale handel, import, export, lekken (invoersijpeling)

Veelgemaakte fouten:
- Het niet begrijpen van het internationale weglekeffect (invoersijpeling): de stimuleringsuitgaven van het ene land leiden tot import en dus tot hogere inkomens in een ander land.
- Vergeten de link te leggen tussen hogere productie/inkomen in Nederland en de hogere belastingontvangsten voor de Nederlandse overheid.
- De vraag bestaat uit drie onderdelen, maar het CV combineert de laatste twee. Een leerling kan in de war raken door de structuur van de vraag versus de structuur van het antwoordmodel.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/3

## Vraag 4 – Gevolgen van anticyclisch begrotingsbeleid op toekomstige overheidsbestedingen (2 punten)

Als overheden besluiten anticyclisch begrotingsbeleid te voeren, worden extra uitgaven veelal gefinancierd met leningen, wat leidt tot een hogere staatsschuld.

4 Zullen de overheidsbestedingen in de toekomst door het huidige anticyclisch begrotingsbeleid toenemen of afnemen? Leg je keuze uit.

Wat kun je verwachten: Je moet de langetermijngevolgen van anticyclisch begrotingsbeleid op de overheidsbestedingen kunnen uitleggen. Je moet hierbij een keuze maken (toename of afname) en deze keuze onderbouwen met een economische redenering. Er zijn twee geldige redeneringen mogelijk, die tot tegengestelde conclusies leiden.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat anticyclisch begrotingsbeleid inhoudt en waarom overheden dit voeren. Je moet de relatie kennen tussen overheidsleningen, staatsschuld en toekomstige aflossings- en renteverplichtingen. Je moet ook de relatie kennen tussen economische groei (BBP) en belastinginkomsten van de overheid. Je moet het concept van intertemporele ruil kunnen toepassen in de context van overheidsfinanciën.

Wat moet je kunnen: Je kunt de effecten van overheidsbeleid op de lange termijn analyseren. Je kunt een economische redenering opbouwen om een standpunt te onderbouwen. Je kunt de gevolgen van een hogere staatsschuld voor toekomstige overheidsuitgaven uitleggen. Je kunt de relatie tussen een gestimuleerde economie en toekomstige belastinginkomsten uitleggen.

Waar op letten: Let op dat je een duidelijke keuze maakt (toename of afname) en deze keuze vervolgens logisch en volledig uitlegt. Beide redeneringen zijn correct, zolang je de argumentatie maar goed onderbouwt. Voorkom verwarring tussen korte- en langetermijneffecten. Denk aan de toekomstige aflossings- en renteverplichtingen, maar ook aan de mogelijke toename van belastinginkomsten door economische groei.

Kernbegrippen: anticyclisch begrotingsbeleid, staatsschuld, overheidsbestedingen, intertemporele ruil, begrotingstekort

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen korte- en langetermijneffecten.
- Het negeren van de toekomstige aflossings- en renteverplichtingen die voortvloeien uit huidige leningen.
- Het niet onderkennen dat er twee tegengestelde, maar beide valide, redeneringen mogelijk zijn.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 5 – Economische redenering over overheidstekort, rente en obligaties (2 punten)

Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste redenering.
Door een toenemend overheidstekort moet de Nederlandse overheid meer lenen, waardoor de rente ...(1)... Het aanbod van staatsobligaties neemt ...(2)... en dat leidt tot een ...(3)... van de obligatiekoersen. Een stijgende staatsschuldquote leidt vanwege het grotere kredietrisico tot afnemend vertrouwen bij beleggers, waardoor de rente ...(4)...
Kies uit:
bij (1) stijgt / daalt
bij (2) toe / af
bij (3) stijging / daling
bij (4) verder stijgt / verder daalt

Wat kun je verwachten: Je krijgt een onvolledige economische redenering over de gevolgen van een toenemend overheidstekort. Je moet de ontbrekende woorden kiezen om de redenering economisch correct te maken.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de relatie is tussen een overheidstekort en de behoefte aan leningen. Je moet weten dat een toegenomen vraag naar leningen de rente opdrijft. Je moet weten dat de overheid leent door staatsobligaties uit te geven en dat een toename van het aanbod van obligaties de koers ervan doet dalen. Je moet de inverse relatie tussen obligatiekoersen en rente kennen. Je moet weten dat een stijgende staatsschuldquote het kredietrisico vergroot en dat beleggers dan een hogere rente eisen.

Wat moet je kunnen: Je moet een economische redenering kunnen volgen en aanvullen met de juiste economische begrippen en effecten. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen toepassen op de obligatiemarkt en de rentevorming.

Waar op letten: Let goed op de keten van oorzaak en gevolg. Verwar de relatie tussen obligatiekoersen en rente niet. Begrijp dat een grotere vraag naar leningen de rente opdrijft en dat een hoger kredietrisico ook leidt tot een hogere rente.

Kernbegrippen: staatsschuld, rente, obligatiemarkt, kredietrisico, overheidstekort

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de inverse relatie van obligatiekoersen en rente.
- Niet begrijpen dat een grotere vraag naar leningen (door de overheid) de rente opdrijft.
- Oorzaak en gevolg van kredietrisico en rente verwarren.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/5

## Vraag 6 – Negatieve externe effecten van suikerconsumptie (2 punten)

2p 6 Leg uit dat overmatige suikerconsumptie tot negatieve externe effecten leidt. Gebruik bovenstaand krantenartikel.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe overmatige suikerconsumptie leidt tot negatieve externe effecten. Je gebruikt hierbij informatie uit het krantenartikel.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat negatieve externe effecten zijn: kosten van productie of consumptie die niet worden betaald door de producent of consument, maar door de maatschappij. Je moet voorbeelden van gezondheidsproblemen door suiker kennen, zoals diabetes, overgewicht en tandbederf.

Wat moet je kunnen: Je kunt de definitie van negatieve externe effecten toepassen op een concrete situatie. Je kunt informatie uit een krantenartikel gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Je kunt de link leggen tussen individuele consumptie en maatschappelijke kosten.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de negatieve gevolgen voor de consument zelf noemt (interne effecten), maar vooral de link legt naar de kosten voor de maatschappij (externe effecten). Zorg dat je uitlegt wie de kosten draagt die niet door de consument worden betaald, bijvoorbeeld de samenleving via zorgpremies.

Kernbegrippen: negatieve externe effecten, maatschappelijke kosten, marktfalen

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de negatieve gevolgen voor de consument zelf noemen (interne effecten), zonder de link te leggen naar de kosten voor de maatschappij (externe effecten).
- Vergeten uit te leggen wie de kosten draagt die niet door de consument worden betaald (bijvoorbeeld de samenleving via zorgpremies).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/6

## Vraag 7 – Berekening gemiddelde suikerconsumptie (1 punt)

1 p 7 Bereken de gemiddelde consumptie van suiker per persoon in 2014, na de invoering van de suikeraccijns. Gebruik bovenstaand krantenartikel en bron 1.

Wat kun je verwachten: Je moet de gemiddelde consumptie van suiker per persoon in 2014 berekenen, na de invoering van de suikeraccijns. Je gebruikt hiervoor informatie uit een krantenartikel en bron 1.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je rekent met percentages om een oorspronkelijk bedrag te vinden als je een percentage van de verandering en de absolute verandering kent.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een krantenartikel en een bron interpreteren. Je kunt een percentage omrekenen naar een absolute waarde. Je kunt de oorspronkelijke waarde berekenen als je een deel en het bijbehorende percentage weet.

Waar op letten: Let goed op de formulering van de vraag en de gegevens in het krantenartikel. Het is belangrijk dat je de 1,5 pond koppelt aan de 6% daling. De vraag vraagt naar de consumptie *na* de daling, maar de berekening in het correctievoorschrift leidt naar de consumptie *vóór* de daling. Volg de berekening zoals die in het correctievoorschrift wordt verwacht. Verwar geen absolute en relatieve veranderingen.

Kernbegrippen: procentuele verandering, absolute verandering, rekenen met percentages

Veelgemaakte fouten:
- De vraag vraagt naar de consumptie *na* de daling (wat 23,5 pond zou zijn), maar het correctievoorschrift berekent de consumptie *vóór* de daling (25 pond). Het is cruciaal om de berekening uit het CV te volgen, ook al lijkt deze niet exact aan te sluiten bij de vraagstelling.
- Verwarren van de absolute en relatieve verandering, bijvoorbeeld door 6% van 1,5 pond te berekenen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/7

## Vraag 8 – Prijselasticiteit van de vraag naar suiker (2 punten)

2p 8 Welke grafiek geeft de vraag naar suiker van Mexicanen met een laag inkomen het best weer? Leg je antwoord uit. De Mexicaanse overheid heeft als doelstelling de totale consumptie van suiker met minimaal 25% te beperken. Dit wil ze bereiken met de ingevoerde accijns. Stel dat in Mexico de prijs van een pond suiker vóór invoering van de accijns 4,50 peso bedraagt. Gebruik bron 2.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de prijselasticiteit van de vraag naar suiker, specifiek voor Mexicanen met een laag inkomen. Je moet de juiste grafiek kiezen en je keuze uitleggen met betrekking tot prijselasticiteit.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de prijselasticiteit van de vraag inhoudt. Je moet weten dat een prijselastische vraag betekent dat een relatief kleine prijsverandering leidt tot een relatief grote verandering in de gevraagde hoeveelheid. Je moet weten hoe een prijselastische vraagcurve eruitziet (vlakker) en hoe een prijsinelastische vraagcurve eruitziet (steiler).

Wat moet je kunnen: Je kunt een grafiek interpreteren die de vraag naar een product weergeeft. Je kunt de prijselasticiteit van de vraag aflezen uit de vorm van een vraagcurve. Je kunt je keuze voor een grafiek uitleggen door de relatie tussen prijsverandering, hoeveelheidsverandering en prijselasticiteit te benoemen.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen een steile en een vlakke vraagcurve. Een vlakkere curve betekent een hogere prijselasticiteit. Zorg ervoor dat je de uitleg koppelt aan het concept van prijselasticiteit en de informatie over lage inkomensgroepen.

Kernbegrippen: prijselasticiteit van de vraag, vraagcurve, inkomensgroepen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen een steile/vlakke vraagcurve en de elasticiteit. Een vlakkere curve duidt op een hogere elasticiteit.
- Het niet correct toepassen van de informatie uit de tekst dat de vraag van lage inkomensgroepen prijselastischer is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/8

## Vraag 9 – Accijns en marktevenwicht: berekening van consumptieverandering (3 punten)

De Mexicaanse overheid heeft als doelstelling de totale consumptie van suiker met minimaal 25% te beperken. Dit wil ze bereiken met de ingevoerde accijns. Stel dat in Mexico de prijs van een pond suiker vóór invoering van de accijns 4,50 peso bedraagt.
Gebruik bron 2.
Laat met een berekening zien dat de doelstelling van de Mexicaanse overheid wordt bereikt.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de effecten van een accijns op de markt voor een product. Je moet de oude en nieuwe evenwichtshoeveelheid berekenen en vervolgens de procentuele verandering van de consumptie bepalen om te controleren of een overheidsdoelstelling wordt behaald.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een accijns is en hoe deze de aanbodcurve beïnvloedt. Je moet de formules voor de vraag- en aanbodfunctie kunnen interpreteren. Je moet weten hoe je een evenwichtsprijs en -hoeveelheid berekent door vraag en aanbod aan elkaar gelijk te stellen. Je moet de formule voor procentuele verandering kennen: ((nieuw - oud) / oud) * 100%.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron (bron 2) gebruiken om de vraag- en aanbodfuncties te bepalen. Je kunt een lineaire vergelijking oplossen om de evenwichtsprijs te vinden. Je kunt de evenwichtshoeveelheid berekenen door de evenwichtsprijs in te vullen in de vraag- of aanbodfunctie. Je kunt de procentuele afname van de consumptie berekenen. Je kunt een conclusie trekken op basis van je berekening en deze vergelijken met een gegeven doelstelling.

Waar op letten: Let goed op rekenfouten bij het oplossen van de vergelijkingen. Zorg ervoor dat je de procentuele verandering correct berekent door te delen door de *oude* hoeveelheid. Vergeet niet de oude evenwichtshoeveelheid te berekenen als uitgangspunt. Trek een duidelijke conclusie of de doelstelling wel of niet wordt bereikt.

Kernbegrippen: marktevenwicht, vraag en aanbod, accijns, indirecte belastingen, verschuiving van de aanbodcurve, procentuele verandering

Veelgemaakte fouten:
- Reken- of algebrafouten bij het oplossen van de vergelijking voor de nieuwe prijs.
- De procentuele verandering verkeerd berekenen, bijvoorbeeld door te delen door de nieuwe hoeveelheid in plaats van de oude.
- Vergeten de oude evenwichtshoeveelheid te berekenen als startpunt voor de procentuele verandering.
- Vergeten een conclusie te trekken waarin de berekende afname wordt vergeleken met de doelstelling van de overheid.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/9

## Vraag 10 – Gevolgen van accijns op consumenten- en producentensurplus (3 punten)

De invoering van de suikeraccijns heeft gevolgen voor zowel het consumentensurplus als het producentensurplus op de markt van suiker (zie bron 2).
Gebruik bron 2.
Geef met letters het oppervlak aan dat het consumenten- en producentensurplus weergeeft en het oppervlak dat de accijnsopbrengst weergeeft na het heffen van de suikeraccijns.
Neem daarvoor onderstaande tabel over op het antwoordblad en vul aan op de stippellijnen.

oppervlak consumentensurplus . . . . . . . . .
oppervlak producentensurplus . . . . . . . . .
oppervlak accijnsopbrengst . . . . . . . . .

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag- en aanbodgrafiek met letters die verschillende vlakken aanduiden. Je moet de vlakken identificeren die het consumentensurplus, het producentensurplus en de accijnsopbrengst weergeven na de invoering van een accijns.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat consumentensurplus is (het voordeel voor consumenten), wat producentensurplus is (het voordeel voor producenten) en wat accijnsopbrengst is (de inkomsten voor de overheid door de accijns). Je moet deze begrippen kunnen plaatsen in een vraag- en aanbodmodel na overheidsingrijpen in de vorm van een accijns.

Wat moet je kunnen: Je moet een vraag- en aanbodgrafiek kunnen interpreteren. Je moet de verschillende vlakken in de grafiek correct kunnen identificeren als consumentensurplus, producentensurplus en accijnsopbrengst na de invoering van een accijns.

Waar op letten: Let goed op dat je de situatie ná de accijns bekijkt en niet de situatie ervoor. Verwar de gebieden voor het producentensurplus en de accijnsopbrengst niet met elkaar. Zorg dat je de juiste letters combineert om de correcte oppervlakken aan te duiden.

Kernbegrippen: consumentensurplus, producentensurplus, accijns, overheidsingrijpen, marktevenwicht

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de surplus-situatie vóór de accijns met de situatie ná de accijns.
- Het incorrect identificeren van de gebieden in de grafiek, bijvoorbeeld het verwarren van het producentensurplus met de accijnsopbrengst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 11 – Gevolgen van dalende aandelenkoersen op het bbp (2 punten)

2p 11 Leg uit dat door de daling van de aandelenkoersen, via het consumentenvertrouwen, het bbp kan afnemen. Vanwege hoge inflatiecijfers in de VS heeft de Amerikaanse Centrale Bank (Fed) de rente aangepast.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een daling van aandelenkoersen via het consumentenvertrouwen kan leiden tot een afname van het bbp. Je krijgt hiervoor 2 punten.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat dalende aandelenkoersen het vermogen van consumenten beïnvloeden. Je moet weten dat een verandering in vermogen het consumentenvertrouwen beïnvloedt. Je moet weten dat een verandering in consumentenvertrouwen de bestedingen van consumenten en bedrijven beïnvloedt. Je moet weten dat lagere bestedingen leiden tot een lagere productie en dus een lager bbp.

Wat moet je kunnen: Je moet een macro-economische oorzaak-gevolgketen kunnen opstellen en uitleggen. Je moet de relatie tussen aandelenkoersen, vermogen, consumentenvertrouwen, bestedingen en bbp kunnen leggen.

Waar op letten: Let erop dat je de volledige redenering uitlegt, van dalende aandelenkoersen tot een afname van het bbp. Vergeet niet de link tussen dalende aandelenkoersen en het vermogen van consumenten te leggen. Zorg dat je alle stappen in de keten benoemt: aandelenkoersen -> vermogen -> consumentenvertrouwen -> bestedingen -> productie/bbp.

Kernbegrippen: consumentenvertrouwen, bbp, bestedingen, vermogen, aandelenkoersen

Veelgemaakte fouten:
- De redenering niet volledig afmaken (bijvoorbeeld stoppen na het dalen van het consumentenvertrouwen).
- De link tussen dalende aandelenkoersen en vermogen vergeten te leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/11

## Vraag 12 – Monetair beleid en inflatie (2 punten)

2p 12 Leg uit of de Fed de rente heeft verhoogd of verlaagd. De aanpassing van de rente heeft, via de conjunctuurzijde, invloed op de hoogte van de aandelenkoersen. De aanpassing heeft ook effect gehad op de structuurzijde van de economie.

Wat kun je verwachten: Je legt uit of de centrale bank (Fed) de rente heeft verhoogd of verlaagd en waarom. Je beschrijft de invloed van deze rentewijziging op de bestedingen en de inflatie.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een centrale bank de rente kan gebruiken om de economie te beïnvloeden. Je moet weten dat een renteverhoging sparen stimuleert en lenen afremt. Je moet weten dat dit leidt tot een daling van de bestedingen. Je moet weten dat dalende bestedingen de inflatie afremmen. Je moet weten dat een renteverlaging lenen stimuleert en sparen afremt, wat leidt tot een stijging van de bestedingen en een mogelijke toename van de inflatie.

Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen rente, sparen, lenen, bestedingen en inflatie uitleggen. Je kunt beredeneren welk monetair beleid (rente verhogen of verlagen) een centrale bank voert om inflatie te bestrijden.

Waar op letten: Let op dat je de juiste richting van de rentewijziging kiest (verhogen bij inflatie) en de volledige keten van oorzaak en gevolg uitlegt: renteverhoging -> meer sparen/minder lenen -> lagere bestedingen -> lagere inflatie.

Kernbegrippen: monetair beleid, inflatie, rente, centrale bank, bestedingen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen rente verhogen en verlagen als middel tegen inflatie. Een renteverlaging stimuleert de economie en kan inflatie juist aanwakkeren.
- Het niet volledig uitleggen van de causale keten: renteverhoging -> minder lenen/meer sparen -> lagere bestedingen -> lagere inflatie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Verband rente en aandelenkoersen via conjunctuur (2 punten)

2p 13 Leg het negatieve verband uit tussen de rentestand en de aandelenkoersen via de conjunctuurzijde van de economie.

Wat kun je verwachten: Je moet het negatieve verband tussen de rentestand en de aandelenkoersen kunnen uitleggen. Je focust hierbij specifiek op de conjuncturele kant van de economie.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat rente is en hoe een verandering in de rentestand invloed heeft op sparen en lenen. Je moet de relatie kennen tussen sparen/lenen en de bestedingen in de economie. Je moet begrijpen hoe veranderingen in bestedingen de winstverwachtingen van bedrijven beïnvloeden. Je moet weten dat aandelenkoersen afhankelijk zijn van de winstverwachtingen van bedrijven.

Wat moet je kunnen: Je kunt een logische causale keten opstellen die het verband tussen rentestand, sparen/lenen, bestedingen, winstverwachtingen en aandelenkoersen via de conjunctuurzijde van de economie uitlegt. Je kunt een negatief verband correct beredeneren, zowel bij een stijgende als een dalende rente.

Waar op letten: Let op dat je de uitleg beperkt tot de conjunctuurzijde en niet afdwaalt naar de structuurzijde. Zorg ervoor dat je redenering volledig is en geen stappen overslaat, zoals de link tussen bestedingen en winstverwachting. Wees consistent in je redenering: als je begint met een hogere rente, moet dit uiteindelijk leiden tot een daling van de aandelenkoersen (of andersom).

Kernbegrippen: rente, aandelenkoers, conjunctuur, bestedingen, sparen, lenen, winstverwachting

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de conjunctuurzijde en de structuurzijde van de economie.
- Onvolledige redenering, bijvoorbeeld de link tussen bestedingen en winstverwachting overslaan.
- Inconsistente redenering (bijvoorbeeld starten met een hogere rente maar eindigen met een stijging van de aandelenkoers).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – Rente en de structuurzijde van de economie (2 punten)

2p 14 Leg het negatieve verband uit tussen de rentestand en de structuurzijde van de economie. Aan het einde van het kwartaal zijn de aandelenkoersen weer gestegen. Een belegger koopt op 31 januari 4.000 aandelen ASML en 6.000 aandelen ING. Op 1 april verkoopt de belegger deze aandelen weer. De aandelenkoersen zijn weergegeven in onderstaande tabel. Nederlandse aandelenkoersen op de beurs in de VS aandeel koers ($) 31 januari koers ($) 1 april ASML 149,40 187,50 ING 14,61 18,32

Wat kun je verwachten: Je moet het negatieve verband tussen de rentestand en de structuurzijde van de economie uitleggen. Dit betekent dat je de causale keten moet beschrijven van hoe een verandering in de rente uiteindelijk de productiecapaciteit van een land beïnvloedt.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de structuurzijde van de economie betrekking heeft op de aanbodkant, met name de productiecapaciteit. Je moet weten dat investeringen in kapitaalgoederen (zoals machines en gebouwen) de productiecapaciteit beïnvloeden. Je moet weten dat een hogere rente de kosten voor bedrijven om te lenen verhoogt, en een lagere rente deze kosten verlaagt.

Wat moet je kunnen: Je moet een economisch verband kunnen uitleggen door een logische causale keten te beschrijven. Je moet de invloed van de rentestand op bedrijfskosten, investeringen en uiteindelijk de productiecapaciteit kunnen benoemen.

Waar op letten: Let erop dat je de volledige causale keten uitlegt: rente -> bedrijfskosten -> investeringen -> productiecapaciteit. Verwar de structuurzijde (aanbodkant) niet met de conjunctuurzijde (vraagkant) van de economie.

Kernbegrippen: rente, investeringen, productiecapaciteit, structuurzijde economie, aanbodzijde economie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de conjunctuurzijde (vraagkant) en de structuurzijde (aanbodkant) van de economie.
- Niet de volledige causale keten uitleggen (rente -> kosten -> investeringen -> productiecapaciteit).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Winstberekening aandelen in procenten (2 punten)

Aan het einde van het kwartaal zijn de aandelenkoersen weer gestegen. Een belegger koopt op 31 januari 4.000 aandelen ASML en 6.000 aandelen ING. Op 1 april verkoopt de belegger deze aandelen weer. De aandelenkoersen zijn weergegeven in onderstaande tabel.

Nederlandse aandelenkoersen op de beurs in de VS

[tabel]

Bereken de winst van de belegger in procenten van het aankoopbedrag.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd waarin een belegger aandelen koopt en verkoopt op verschillende data. Je moet de winst van deze belegging berekenen en deze winst uitdrukken in een percentage van het aankoopbedrag.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je de totale aankoopwaarde en de totale verkoopwaarde van meerdere soorten aandelen berekent. Je moet ook weten dat de winst het verschil is tussen de verkoopwaarde en de aankoopwaarde. Daarnaast moet je de formule kennen om een percentage te berekenen: (deel / geheel) * 100%.

Wat moet je kunnen: Je kunt relevante gegevens uit een tabel aflezen, zoals de aankoop- en verkoopprijzen van verschillende aandelen. Je kunt het totale aankoopbedrag van de aandelen berekenen door het aantal aandelen te vermenigvuldigen met de aankoopprijs en deze bedragen op te tellen. Je kunt op dezelfde manier de totale verkoopopbrengst berekenen. Je kunt de absolute winst berekenen door de totale verkoopopbrengst te verminderen met het totale aankoopbedrag. Tot slot kun je de winst in procenten van het aankoopbedrag berekenen.

Waar op letten: Let goed op dat je de juiste koersen (aankoop- en verkoopkoersen) bij de juiste data en aandelensoorten gebruikt. Zorg ervoor dat je de winst deelt door het *aankoopbedrag* en niet door de verkoopopbrengst wanneer je het percentage berekent. Controleer je berekeningen zorgvuldig om rekenfouten te voorkomen.

Kernbegrippen: beleggen, rendement, aandelenkoers, winstberekening, percentage

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerd berekenen van het totale aankoopbedrag of de verkoopopbrengst door bijvoorbeeld de aantallen aandelen te verwisselen.
- De winst delen door de verkoopopbrengst in plaats van het aankoopbedrag bij het berekenen van het percentage.
- Reken- of afrondingsfouten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – Zorgverzekeringsmarkt en marktvormen (2 punten)

2p 16 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste redenering. Op de markt van basiszorgverzekeringen is er sprake van ... (1)... solidariteit. De zorgverzekeraars zijn actief op een ... (2).... Op deze markt is er sprake van ...(3)... concurrentie. Het aantrekken van studenten leidt tot (4)... voor de zorgverzekeraar die de studenten aantrekt. Kies uit: bij (1) verplichte / vrijwillige bij (2) oligopolistische markt / markt van monopolistische concurrentie bij (3) volkomen / onvolkomen bij (4) averechtse selectie / risico-aversie / kostenvoordeel Zorgverzekeraars A en C zijn beide van plan om een campagne te voeren. Deze campagne is gericht op studenten. De kosten van de campagne zijn voor A en C gelijk vast bedrag. Een econoom maakt een pay-offmatrix (zie bron 2). In deze matrix zijn de winstveranderingen van de verzekeraars niet gelijk aan elkaar als één verzekeraar geen campagne voert en de andere verzekeraar wel. Als verzekeraar A bijvoorbeeld wel campagne voert en verzekeraar C niet, zal de winst van verzekeraar A met 10% stijgen. Als verzekeraar A geen campagne voert en verzekeraar C wel, zal de winst van verzekeraar C met 9% stijgen. Gebruik bron 1 en 2.

Wat kun je verwachten: Je vult een economisch juiste redenering aan over de markt van basiszorgverzekeringen. Je kiest de juiste begrippen die passen bij de kenmerken van deze markt en de gevolgen van het aantrekken van specifieke doelgroepen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'verplichte solidariteit' inhoudt in de context van zorgverzekeringen. Je moet de kenmerken van een 'oligopolistische markt' en 'onvolkomen concurrentie' kennen. Je moet het verschil tussen 'averechtse selectie' en 'kostenvoordeel' begrijpen, vooral in relatie tot het aantrekken van specifieke risicogroepen zoals studenten.

Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste begrippen kiezen om een economische redenering compleet te maken. Je kunt de kenmerken van de zorgverzekeringsmarkt koppelen aan de juiste marktvorm en concurrentievorm. Je kunt de gevolgen van het aantrekken van specifieke doelgroepen (zoals studenten) voor een zorgverzekeraar benoemen.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen 'kostenvoordeel' en 'averechtse selectie'. Het aantrekken van gezonde studenten leidt tot een kostenvoordeel, niet tot averechtse selectie. Zorg dat je de kenmerken van een oligopolistische markt en onvolkomen concurrentie goed herkent. De verplichte aard van de basiszorgverzekering is cruciaal voor het begrip 'verplichte solidariteit'.

Kernbegrippen: verplichte solidariteit, marktvormen, oligopolie, onvolkomen concurrentie, risicoselectie, kostenvoordeel, averechtse selectie, verzekeringsmarkt

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen 'kostenvoordeel' en 'averechtse selectie'. Averechtse selectie is het aantrekken van slechte risico's, terwijl de casus beschrijft hoe verzekeraars goede risico's (studenten) proberen aan te trekken, wat leidt tot een kostenvoordeel.
- Het onderscheid tussen 'oligopolistische markt' en 'markt van monopolistische concurrentie' kan lastig zijn. Beide hebben kenmerken van onvolkomen concurrentie. De zorgverzekeringsmarkt wordt echter gekenmerkt door een klein aantal grote aanbieders, wat typisch is voor een oligopolie.
- Het verschil tussen 'verplichte' en 'vrijwillige' solidariteit. Omdat de verzekering wettelijk verplicht is, is de solidariteit die hieruit voortvloeit ook verplicht.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Uitleg winstverandering door gemiddelde constante kosten (2 punten)

Gebruik bron 1 en 2.
Leg dit verschil in winstveranderingen uit aan de hand van de gemiddelde constante kosten van de verzekeraars.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe het verschil in winstveranderingen tussen verzekeraars A en C te verklaren is aan de hand van hun gemiddelde constante kosten. Je gebruikt hiervoor informatie uit de bronnen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat constante kosten zijn en hoe deze zich verhouden tot de gemiddelde constante kosten. Je moet ook begrijpen wat marktaandeel is en hoe dit invloed heeft op het spreiden van constante kosten over een groter aantal producten of diensten.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit bronnen interpreteren en toepassen om een economische verklaring te geven. Je kunt de relatie leggen tussen marktaandeel, het spreiden van constante kosten en de gemiddelde constante kosten. Je kunt de invloed hiervan op de winstverandering uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen het marktaandeel van een verzekeraar en de mogelijkheid om constante kosten over meer klanten te spreiden. Dit leidt tot lagere gemiddelde constante kosten en heeft invloed op de winst. Zorg dat je de getallen uit de bronnen correct gebruikt in je uitleg.

Kernbegrippen: gemiddelde constante kosten, marktaandeel, schaalvoordelen, vaste kosten

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de link te leggen tussen marktaandeel, het spreiden van vaste kosten en de lagere gemiddelde constante kosten.
- De getallen uit de opgave (9% en 10%) niet gebruiken of verkeerd interpreteren.
- De bronnen (die hier ontbreken) niet gebruiken, wat leidt tot een onvolledig antwoord omdat de informatie over marktaandeel (uit bron 1) essentieel is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Gevangenendilemma in de verzekeringsmarkt (2 punten)

Gebruik bron 2.
Leg met behulp van getallen uit de matrix in bron 2 uit of er sprake is van een gevangenendilemma.
Doe het als volgt:
– Leg uit of beide verzekeraars een dominante strategie hebben.
– Beredeneer vervolgens of er sprake is van een gevangenendilemma.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een pay-offmatrix om te bepalen of er sprake is van een gevangenendilemma tussen twee verzekeraars. Je legt uit of beide verzekeraars een dominante strategie hebben en beredeneert vervolgens of dit leidt tot een gevangenendilemma.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een dominante strategie is. Je moet weten wat een gevangenendilemma is en hoe je dit herkent in een pay-offmatrix. Je moet weten dat een gevangenendilemma ontstaat als het Nash-evenwicht suboptimaal is vergeleken met een andere uitkomst.

Wat moet je kunnen: Je leest getallen af uit een pay-offmatrix (bron 2). Je vergelijkt de opbrengsten voor elke speler om de dominante strategie te bepalen. Je identificeert het Nash-evenwicht. Je vergelijkt de uitkomst van het Nash-evenwicht met andere mogelijke uitkomsten om te bepalen of er sprake is van een gevangenendilemma, en je onderbouwt dit met getallen uit de matrix.

Waar op letten: Let erop dat je de getallen uit de pay-offmatrix gebruikt om je uitleg over de dominante strategie te onderbouwen. Verwar de opbrengsten van de twee spelers niet. Zorg dat je duidelijk uitlegt waarom het Nash-evenwicht een gevangenendilemma is, door de uitkomst te vergelijken met de Pareto-optimale uitkomst.

Kernbegrippen: speltheorie, gevangenendilemma, dominante strategie, Nash-evenwicht, pay-offmatrix

Veelgemaakte fouten:
- Het niet gebruiken van de getallen uit de pay-offmatrix om de dominante strategie te onderbouwen.
- Het verwarren van de pay-offs van de twee spelers.
- Het correct identificeren van het Nash-evenwicht, maar onjuist of onvolledig uitleggen waarom het een gevangenendilemma is (de vergelijking met de Pareto-optimale uitkomst (0,0) is essentieel).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Uitleg vereveningsfonds basiszorgverzekering (2 punten)

2p 19 Leg uit waarom de overheid een vereveningsfonds instelt voor de basiszorgverzekering.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de overheid een vereveningsfonds instelt voor de basiszorgverzekering. Je moet de relatie leggen tussen de acceptatieplicht en de noodzaak van dit fonds.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de acceptatieplicht inhoudt voor de basiszorgverzekering. Je moet weten wat een vereveningsfonds is en welke rol het speelt in de zorgverzekeringsmarkt. Je moet begrijpen dat de acceptatieplicht kan leiden tot een ongelijke verdeling van 'goede' en 'slechte' risico's over verzekeraars. Je moet weten dat het vereveningsfonds deze verschillen in schade-uitkeringen vermindert om te voorkomen dat verzekeraars met veel 'slechte risico's' failliet gaan.

Wat moet je kunnen: Je moet een economisch vraagstuk uitleggen aan de hand van de relatie tussen verschillende begrippen (acceptatieplicht en vereveningsfonds). Je moet de oorzaak-gevolgrelatie tussen de acceptatieplicht en de noodzaak van het vereveningsfonds kunnen beschrijven.

Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen de wettelijke acceptatieplicht en de noodzaak van een vereveningsfonds. Geef geen te algemeen antwoord, maar leg het mechanisme van risicoverdeling en compensatie uit. Verwar het doel van het fonds niet met het subsidiëren van verzekerden, maar focus op het compenseren van verzekeraars.

Kernbegrippen: verplichte solidariteit, acceptatieplicht, risicoselectie, vereveningsfonds, zorgverzekering, marktfalen

Veelgemaakte fouten:
- Niet de link leggen tussen de wettelijke acceptatieplicht en de noodzaak van een vereveningsfonds.
- Een te algemeen antwoord geven, zoals 'om het eerlijker te maken', zonder het mechanisme van risicoverdeling en compensatie uit te leggen.
- Het doel van het fonds verwarren met het subsidiëren van de verzekerden in plaats van het compenseren van de verzekeraars.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Vereveningsfonds en doelgroepencampagnes (2 punten)

2p 20 Leg uit dat een doelgroepencampagne minder financieel voordeel voor de zorgverzekeraar oplevert als er sprake is van een vereveningsfonds.

Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom een doelgroepencampagne minder financieel voordeel oplevert voor een zorgverzekeraar als er een vereveningsfonds is.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een vereveningsfonds is en wat de functie ervan is. Je moet weten wat 'goede risico's' en 'slechte risico's' zijn in de context van zorgverzekeringen. Je moet begrijpen dat een doelgroepencampagne gericht kan zijn op het aantrekken van specifieke risicogroepen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie uitleggen tussen het aantrekken van goede risico's door een zorgverzekeraar en de financiële gevolgen hiervan in combinatie met het vereveningsfonds.

Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen het aantrekken van goede risico's en de verminderde uitkering uit het vereveningsfonds. Denk niet dat het vereveningsfonds de campagnekosten dekt, maar dat het de zorgkosten van slechte risico's compenseert.

Kernbegrippen: vereveningsfonds, risicoselectie, goede en slechte risico's, zorgverzekeringsmarkt

Veelgemaakte fouten:
- Niet de link leggen tussen het aantrekken van goede risico's en de verminderde uitkering uit het vereveningsfonds.
- Denken dat het vereveningsfonds de campagnekosten dekt in plaats van de zorgkosten van slechte risico's.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – Marktsentiment en economisch beleid (1 punt)

1p 21 Geef aan of het aangekondigde beleid van de president tot een negatief of positief marktsentiment leidt in het land. Motiveer je keuze.

Wat kun je verwachten: Je moet het effect van economisch beleid op het marktsentiment kunnen beoordelen en motiveren. Je geeft aan of het sentiment positief of negatief is en legt uit waarom.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat marktsentiment is. Je moet weten dat economisch beleid, zoals belastingverlagingen en investeringen, invloed heeft op het consumentenvertrouwen en producentenvertrouwen. Je moet weten dat een toename van consumenten- of producentenvertrouwen leidt tot een positief marktsentiment.

Wat moet je kunnen: Je kunt een beleidsmaatregel analyseren op de gevolgen voor consumenten- en producentenvertrouwen. Je kunt het effect van deze gevolgen op het marktsentiment benoemen. Je kunt je keuze motiveren door de relatie tussen beleid, vertrouwen en marktsentiment uit te leggen.

Waar op letten: Let op dat je niet alleen een keuze maakt (positief/negatief), maar deze ook duidelijk motiveert. Zorg ervoor dat je motivatie het consumenten- en/of producentenvertrouwen betrekt.

Kernbegrippen: marktsentiment, consumentenvertrouwen, producentenvertrouwen, economisch beleid, belastingverlaging, investeringen

Veelgemaakte fouten:
- Alleen een keuze geven (positief/negatief) zonder motivatie.
- De motivatie niet koppelen aan consumenten- en/of producentenvertrouwen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Economisch beleid en de gevolgen (3 punten)

3p 22 Maak van onderstaand schema een economisch juiste redenering. Doe het als volgt: – Schrijf de letters a tot en met f op. – Schrijf achter elke letter het nummer van het juiste economische verschijnsel. Kies uit: 1 belastingverlaging 2 besteedbaar inkomen stijgt 3 binnenlandse bestedingen stijgen 4 grenzen productiecapaciteit bereikt 5 investeringen in infrastructuur 6 particuliere consumptie stijgt Oorzaak-gevolgschema economisch beleid (a) aangekondigd economisch beleid (b) (c) (d) (e) (f) inflatie ↑ rente ↑

Wat kun je verwachten: Je krijgt een oorzaak-gevolgschema over economisch beleid. Je moet de juiste economische verschijnselen in de juiste volgorde plaatsen om een logische redenering te vormen. Je kiest uit een lijst van zes mogelijke verschijnselen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de gevolgen zijn van stimulerend fiscaal beleid, zoals overheidsinvesteringen en belastingverlagingen. Je moet de relatie kennen tussen belastingverlaging, besteedbaar inkomen en particuliere consumptie. Je moet begrijpen hoe overheidsinvesteringen en particuliere consumptie de binnenlandse bestedingen beïnvloeden. Je moet weten wat er gebeurt als de binnenlandse bestedingen de grenzen van de productiecapaciteit bereiken (bestedingsinflatie) en wat het gevolg daarvan kan zijn voor de rente.

Wat moet je kunnen: Je kunt een oorzaak-gevolgketen van macro-economische verschijnselen opstellen. Je kunt de effecten van fiscaal beleid op de economie analyseren. Je kunt de juiste economische begrippen koppelen aan de verschillende stappen in een economische redenering.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de gebeurtenissen. Zorg dat je de directe gevolgen van belastingverlagingen (besteedbaar inkomen, consumptie) en de uiteindelijke effecten op de totale bestedingen en productiecapaciteit correct plaatst. Vergeet niet dat zowel overheidsinvesteringen als belastingverlagingen onderdeel zijn van het aangekondigde economische beleid.

Kernbegrippen: macro-economie, fiscaal beleid, stimuleringsbeleid, belastingverlaging, overheidsinvesteringen, besteedbaar inkomen, particuliere consumptie, binnenlandse bestedingen, productiecapaciteit, bestedingsinflatie, rentebeleid

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerde volgorde in de oorzaak-gevolgketen, bijvoorbeeld consumptie voor besteedbaar inkomen plaatsen.
- Niet herkennen dat zowel overheidsinvesteringen als belastingverlagingen de initiële oorzaken zijn van het stimuleringsbeleid.
- De link tussen het bereiken van de productiecapaciteit en het ontstaan van (bestedings)inflatie missen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 24 – Belastingberekening met progressief schijventarief en heffingskorting (2 punten)

2p 24 Bereken hoeveel belasting iemand betaalt bij een belastbaar inkomen van $ 50.000 na de belastingmaatregelen. Door de aanpassing verandert het gemiddelde belastingtarief van iemand met een belastbaar inkomen van $ 40.000.

Wat kun je verwachten: Je berekent de totale belasting die iemand betaalt over een gegeven belastbaar inkomen, rekening houdend met een progressief belastingstelsel, schijventarieven en heffingskortingen. Je gebruikt hiervoor de nieuwe belastingtarieven en heffingskortingen na recente maatregelen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een progressief belastingstelsel is en hoe het werkt met verschillende belastingschijven. Je moet de begrippen 'belastbaar inkomen', 'schijventarief' en 'heffingskorting' kennen. Je moet weten dat de heffingskorting van het totale belastingbedrag wordt afgetrokken.

Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste belastingtarieven en heffingskortingen aflezen uit een tabel. Je kunt een belastingberekening uitvoeren voor een belastbaar inkomen dat over meerdere schijven verdeeld is. Je kunt de belasting per schijf berekenen en vervolgens de totale belasting verminderen met de heffingskorting. Je kunt nauwkeurig rekenen met percentages en bedragen.

Waar op letten: Let goed op dat je de nieuwe tarieven en heffingskortingen gebruikt, niet de oude. Zorg ervoor dat je de heffingskorting pas aan het einde van de berekening toepast. Pas het belastingtarief van een schijf alleen toe op het deel van het inkomen dat binnen die specifieke schijf valt. Wees nauwkeurig bij het berekenen van het inkomen dat in de hogere schijven valt.

Kernbegrippen: progressief belastingstelsel, schijventarief, belastbaar inkomen, heffingskorting

Veelgemaakte fouten:
- De oude tarieven of heffingskortingen gebruiken in plaats van de nieuwe.
- Vergeten de heffingskorting toe te passen aan het einde van de berekening.
- Het belastingtarief van een hogere schijf toepassen op het gehele inkomen, in plaats van alleen op het deel van het inkomen dat in die schijf valt.
- Een rekenfout maken bij het bepalen van het inkomen in de tweede schijf ($ 50.000 - $ 44.725).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/24

## Vraag 25 – Berekening verandering gemiddeld belastingtarief (3 punten)

3p 25 Bereken de verandering van het gemiddelde belastingtarief in procentpunten van iemand met een belastbaar inkomen van $ 40.000.

Wat kun je verwachten: Je berekent de verandering van het gemiddelde belastingtarief in procentpunten voor een gegeven belastbaar inkomen. Dit doe je door eerst het oude en nieuwe belastingbedrag te berekenen, vervolgens de gemiddelde belastingtarieven vast te stellen en tot slot het verschil in procentpunten te bepalen.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je het te betalen belastingbedrag berekent, rekening houdend met belastingschijven en heffingskortingen. Je moet ook weten dat het gemiddelde belastingtarief de totale betaalde belasting gedeeld door het belastbaar inkomen is, en je moet het verschil in procentpunten kunnen uitdrukken.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tabel aflezen over belastingtarieven en heffingskortingen. Je kunt het belastingbedrag berekenen door het belastbaar inkomen te vermenigvuldigen met het tarief en de heffingskorting af te trekken. Je kunt het gemiddelde belastingtarief berekenen door het belastingbedrag te delen door het belastbaar inkomen en dit om te zetten naar een percentage. Je kunt het verschil tussen twee percentages in procentpunten berekenen.

Waar op letten: Let goed op dat je de juiste belastingtarieven en heffingskortingen uit de tabel haalt voor zowel de oude als de nieuwe situatie. Vergeet niet de heffingskorting af te trekken van het berekende belastingbedrag. Zorg ervoor dat je het verschil in procentpunten berekent en niet een procentuele verandering.

Kernbegrippen: Inkomstenbelasting, Schijvenstelsel, Heffingskorting, Gemiddelde belastingdruk, Procentpunt

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen een procentuele verandering en een verandering in procentpunten. De vraag vraagt expliciet om procentpunten.
- Het vergeten van de heffingskorting bij het berekenen van het te betalen belastingbedrag.
- Reken- of afrondingsfouten, met name bij het omzetten van percentages naar decimale getallen.
- Het onjuist toepassen van de belastingschijven. In dit geval valt het inkomen van $40.000 volledig in de eerste schijf, wat de berekening vereenvoudigt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/25

## Vraag 26 – Effect van heffingskorting op inkomensverdeling (2 punten)

2p 26 Leg uit of de voorgestelde verhoging van de heffingskorting een nivellerend of denivellerend effect heeft op de secundaire inkomensverdeling.

Wat kun je verwachten: Je legt uit of een verhoging van de heffingskorting een nivellerend of denivellerend effect heeft op de secundaire inkomensverdeling.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een heffingskorting is en hoe deze werkt. Je moet weten wat het verschil is tussen een nivellerend en een denivellerend effect. Je moet weten wat de secundaire inkomensverdeling inhoudt.

Wat moet je kunnen: Je kunt het effect van een heffingskorting op verschillende inkomensgroepen analyseren. Je kunt de gevolgen van belastingmaatregelen op de inkomensverdeling benoemen en uitleggen. Je kunt de termen 'nivellerend' en 'denivellerend' correct toepassen.

Waar op letten: Let op het relatieve effect van een heffingskorting: hoewel het nominale voordeel voor iedereen gelijk kan zijn, is het procentuele voordeel voor lagere inkomens groter. Verwar nivelleren niet met denivelleren.

Kernbegrippen: heffingskorting, nivellerend effect, secundaire inkomensverdeling, denivellerend effect

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van nivelleren (inkomensverschillen worden relatief kleiner) en denivelleren (inkomensverschillen worden relatief groter).
- Niet begrijpen dat een heffingskorting een vast bedrag is dat van de te betalen belasting wordt afgetrokken, waardoor het effect voor lagere inkomens procentueel groter is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/26

## Vraag 27 – Gevolgen van belastingverlaging op de vraag naar arbeid (2 punten)

2p 27 Leg uit dat de vraag naar arbeid kan stijgen als gevolg van de belastingverlaging. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. einde ■

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een belastingverlaging kan leiden tot een stijging van de vraag naar arbeid. Je redenering moet de macro-economische keten van oorzaak en gevolg volgen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een belastingverlaging het besteedbaar inkomen van huishoudens verhoogt. Je moet weten dat een hoger besteedbaar inkomen leidt tot een stijging van de effectieve vraag. Je moet weten dat een stijging van de effectieve vraag leidt tot een toename van de productie. Je moet weten dat een toename van de productie leidt tot een hogere vraag naar arbeid (afgeleide vraag).

Wat moet je kunnen: Je moet een logische keten van oorzaak en gevolg kunnen opstellen om een macro-economisch verband uit te leggen. Je moet de begrippen 'besteedbaar inkomen', 'effectieve vraag', 'productie' en 'vraag naar arbeid' correct in hun onderlinge samenhang kunnen gebruiken.

Waar op letten: Let erop dat je de hele redenering afmaakt, van belastingverlaging tot de stijging van de vraag naar arbeid. Verwar de vraag naar arbeid (door bedrijven) niet met het aanbod van arbeid (door huishoudens).

Kernbegrippen: belastingverlaging, besteedbaar inkomen, effectieve vraag, productie, vraag naar arbeid, afgeleide vraag

Veelgemaakte fouten:
- De redenering niet afmaken: stoppen na de stijging van de effectieve vraag.
- Verwarren van vraag naar arbeid (door bedrijven) met aanbod van arbeid (door huishoudens).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-2/vraag/27

## Vragen in dit examen

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 23 – Opgave 23

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2025
tijdvak 2
woensdag 18 juni
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 27 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-25-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Macro-dilemma's
In veel EMU-landen is sprake van een laagconjunctuur, in enkele landen
zelfs van een recessie. Daarom pleiten economen in verschillende EMUlanden voor het voeren van anticyclisch begrotingsbeleid.
De EMU-landen kunnen geen anticyclisch begrotingsbeleid voeren, als
hun overheidstekort dan uitkomt boven de afgesproken grens van
maximaal 3% van het bbp.

2p 1 Leg uit dat regeringen door de afgesproken grens voor het
overheidstekort, tijdens een recessie, beleid moeten voeren dat de
recessie juist groter maakt.
Het beleid in het buitenland heeft gevolgen voor Nederland.

2p 2 Leg uit als andere EMU-landen in een recessie anticyclisch
begrotingsbeleid voeren, het bbp in Nederland kan stijgen.
Als landen anticyclisch begrotingsbeleid gaan voeren, heeft dit ook
invloed op het overheidssaldo. In onderstaande tabel is de invloed van
anticyclisch begrotingsbeleid op het overheidssaldo weergegeven.

Verandering overheidsaldo van Nederland en EMU-landen
[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "Nederland voert anticyclisch begrotingsbeleid." en "Andere EMU-landen voeren anticyclisch begrotingsbeleid." en "Andere EMU-landen voeren geen anticyclisch begrotingsbeleid.". Twee rijen: "Nederland voert anticyclisch begrotingsbeleid." met daaronder de waarden "↓ ; ↓" en "↑ ; ↓↓". En "Nederland voert geen anticyclisch begrotingsbeleid." met daaronder de waarden "↓↓ ; ↑" en "= ; =".]

Noot: een pijl omhoog betekent een verbetering van het overheidssaldo
en een pijl omlaag betekent een verslechtering.

3p 3 Verklaar de uitkomst in de cel linksonder.
Doe het als volgt:
- Leg uit waarom het overheidssaldo van Nederland stijgt.
- Leg uit waarom het overheidssaldo van andere EMU-landen sterker
daalt.
- Leg uit waarom het overheidssaldo sterker daalt.

HA-1022-a-25-2-0
2 / 11
lees verder

### Pagina 3

Als overheden besluiten anticyclisch begrotingsbeleid te voeren, worden extra uitgaven veelal gefinancierd met leningen, wat leidt tot een hogere staatsschuld.
2p 4 Zullen de overheidsbestedingen in de toekomst door het huidige anticyclisch begrotingsbeleid toenemen of afnemen? Leg je keuze uit.
Om de recessie te bestrijden, maar toch de overheidstekorten te bewaken, stellen regeringsleiders voor om afspraken te maken binnen de EMU over gezamenlijk anticyclisch begrotingsbeleid. Een econoom stelt dat de afspraken voor Nederland weinig uitmaken: “Als nu niet wordt bezuinigd, zal Nederland het vertrouwen van de financiële markten verliezen.”
2p 5 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste redenering. Door een toenemend overheidstekort moet de Nederlandse overheid meer lenen, waardoor de rente ...(1)... Het aanbod van staatsobligaties neemt ...(2)... en dat leidt tot een ...(3)... van de obligatiekoersen. Een stijgende staatsschuldquote leidt vanwege het grotere kredietrisico tot afnemend vertrouwen bij beleggers, waardoor de rente ...(4)... Kies uit:
bij (1) stijgt / daalt
bij (2) toe / af
bij (3) stijging / daling
bij (4) verder stijgt / verder daalt
HA-1022-a-25-2-o 3/11 lees verder

### Pagina 4

Opgave 2 Neem accijns met een korreltje suiker

Uit een krant:

De Mexicaanse overheid heeft op 1 januari 2014 een suikeraccijns
ingevoerd om de negatieve externe effecten van overmatige
suikerconsumptie terug te dringen. Sindsdien betalen Mexicanen een
heffing in de vorm van een vast bedrag per pond 1) suiker.
De invoering van een suikeraccijns heeft in Mexico het gewenste effect
gehad: over heel 2014 nam de verkoop van suiker met gemiddeld
6 procent af, wat neerkwam op een verminderde consumptie van 1,5 pond
per persoon. Deze lagere consumptie blijkt niet evenredig te zijn verdeeld
over de verschillende inkomensgroepen, want de vraag naar suiker van
mensen met een laag inkomen is prijselastischer dan die van mensen met
een hoog inkomen.

noot 1 een pond = 500 gram

2p 6 Leg uit dat overmatige suikerconsumptie tot negatieve externe effecten
leidt.

Gebruik bovenstaand krantenartikel.
1p 7 Bereken de gemiddelde consumptie van suiker per persoon in 2014, na
de invoering van de suikeraccijns.

Gebruik bovenstaand krantenartikel en bron 1.
2p 8 Welke grafiek geeft de vraag naar suiker van Mexicanen met een laag
inkomen het best weer? Leg je antwoord uit.

De Mexicaanse overheid heeft als doelstelling de totale consumptie van
suiker met minimaal 25% te beperken. Dit wil ze bereiken met de
ingevoerde accijns. Stel dat in Mexico de prijs van een pond suiker vóór
invoering van de accijns 4,50 peso bedraagt.

Gebruik bron 2.
3p 9 Laat met een berekening zien dat de doelstelling van de Mexicaanse
overheid wordt bereikt.

HA-1022-a-25-2-o 4 / 11 lees verder ►►►


### Pagina 5

De invoering van de suikeraccijns heeft gevolgen voor zowel het
consumentensurplus als het producentensurplus op de markt van suiker
(zie bron 2).
Gebruik bron 2.
3p 10 Geef met letters het oppervlak aan dat het consumenten- en
producentensurplus weergeeft en het oppervlak dat de accijnsopbrengst
weergeeft na het heffen van de suikeraccijns.
Neem daarvoor onderstaande tabel over op het antwoordblad en vul aan
op de stippellijnen.
oppervlak consumentensurplus
oppervlak producentensurplus
oppervlak accijnsopbrengst
HA-1022-a-25-2-o 5/11 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Opgave 3 Vraag en aanbod van aandelen
Uit een krant:
Afgelopen maand daalden de aandelenkoersen in de Verenigde Staten (VS) zeer sterk. In één week zelfs gemiddeld met 8,5 procent. Deze daling wordt door een deel van de beursanalisten gezien als een ‘gezonde’ correctie. Andere analisten maken zich juist zorgen over het effect dat deze daling heeft op het consumentenvertrouwen.
De aandelenkoers wordt bepaald door vraag en aanbod van aandelen op de aandelenmarkt.
2p 11 Leg uit dat door de daling van de aandelenkoersen, via het consumentenvertrouwen, het bbp kan afnemen.
Vanwege hoge inflatiecijfers in de VS heeft de Amerikaanse Centrale Bank (Fed) de rente aangepast.
2p 12 Leg uit of de Fed de rente heeft verhoogd of verlaagd.
De aanpassing van de rente heeft, via de conjunctuurzijde, invloed op de hoogte van de aandelenkoersen. De aanpassing heeft ook effect gehad op de structuurzijde van de economie.
2p 13 Leg het negatieve verband uit tussen de rentestand en de aandelenkoersen via de conjunctuurzijde van de economie.
2p 14 Leg het negatieve verband uit tussen de rentestand en de structuurzijde van de economie.
Aan het einde van het kwartaal zijn de aandelenkoersen weer gestegen. Een belegger kocht op 31 januari 4.000 aandelen ASML en 6.000 aandelen ING. Op 1 april verkoopt de belegger deze aandelen weer. De aandelenkoersen zijn weergegeven in onderstaande tabel.
[FIGUUR: Tabel met Nederlandse aandelenkoersen op de beurs in de VS. Kolommen: aandeel, koers ($) 31 januari, koers ($) 1 april. Rijen: ASML met waarden 149,40 en 187,50, ING met waarden 14,61 en 18,32.]
2p 15 Bereken de winst van de belegger in procenten van het aankoopbedrag.
HA-1022-a-25-2-0 6 / 11 lees verder

### Pagina 7

Ga verder op de volgende pagina.
HA-1022-a-25-2-o 7 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Opgave 4 Verzekeraar neemt geen risico

In een land zijn mensen verplicht zich te verzekeren voor basiszorg.
Zorgverzekeraars hebben een wettelijke acceptatieplicht voor de
basiszorgverzekering.

De zorgverzekeraars richten zich in hun marketing op specifieke
doelgroepen zoals studenten. Met name studenten zijn vanwege hun lage
leeftijd over het algemeen gezond, waardoor ze weinig zorgkosten maken.
Deze marketing gericht op bepaalde doelgroepen kan echter leiden tot
ongewenste situaties op de zorgverzekeringsmarkt.

Gebruik bovenstaande tekst en bron 1.
2p 16 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste redenering.
Op de markt van basiszorgverzekeringen is er sprake van ...(1)...
solidariteit. De zorgverzekeraars zijn actief op een ...(2)...
Op deze markt is er sprake van ...(3)... concurrentie. Het aantrekken van
studenten leidt tot ...(4)... voor de zorgverzekeraar die de studenten
aantrekt.
Kies uit:
bij (1) verplichte / vrijwillige
bij (2) oligopolistische markt / markt van monopolistisch e concurrentie
bij (3) volkomen / onvolkomen
bij (4) averechtse selectie / risico-aversie / kostenvoordeel

Zorgverzekeraars A en C zijn beide van plan om een campagne te
voeren. Deze campagne is gericht op studenten. De kosten van de
campagne zijn voor A en C gelijk vast bedrag. Een econoom maakt een
pay-offmatrix (zie bron 2). In deze matrix zijn de winstveranderingen van
de verzekeraars niet gelijk aan elkaar als één verzekeraar geen
campagne voert en de andere verzekeraar wel.
Als verzekeraar A bijvoorbeeld wel campagne voert en verzekeraar C niet,
zal de winst van verzekeraar A met 10% stijgen. Als verzekeraar A geen
campagne voert en verzekeraar C wel, zal de winst van verzekeraar C
met 9% stijgen.

Gebruik bron 1 en 2.
2p 17 Leg dit verschil in winstveranderingen uit aan de hand van de gemiddelde
constante kosten van de verzekeraars.

Gebruik bron 2.
2p 18 Leg met behulp van getallen uit de matrix in bron 2 uit of er sprake is van
een gevangenendilemma.
Doe het als volgt:
- Leg uit of beide verzekeraars een dominante strategie hebben.
- Beredeneer vervolgens of er sprake is van een gevangenendilemma.

HA-1022-a-25-2-0 8 / 11 lees verder

### Pagina 9

De overheid in dit land heeft een vereveningsfonds ingesteld. Alle
zorgverzekeraars storten per verzekerde een bedrag in dit fonds.
Zorgverzekeraars met relatief veel slechte risico's kunnen een beroep
doen op dit fonds en kunnen zo een deel van de zorgkosten die ze maken
compensereren.

2p 19 Leg uit waarom de overheid een vereveningsfonds instelt voor de
basiszorgverzekering.

2p 20 Leg uit dat een doelgroepencampagne minder financieel voordeel voor de
zorgverzekeraar oplevert als er sprake is van een vereveningsfonds.

HA-1022-a-25-2-o 9 / 11 lees verder

### Pagina 10

Opgave 5 Economisch beleid

De stemming op de markten wordt vaak aangeduid als het marktsentiment. Dit sentiment wordt onder meer beïnvloed door politieke gebeurtenissen, economische cijfers en verwachtingen. In een land kondigde de zojuist gekozen president haar nieuwe beleid aan. Zij heeft onder andere belastingverlagingen en omvangrijke investeringen in infrastructuur aangekondigd. De verwachting is dat door dit beleid het consumentenvertrouwen en het producentenvertrouwen zullen veranderen. Deze politieke aankondiging had grote invloed op het marktsentiment in het land.

1p 21 Geef aan of het aangekondigde beleid van de president tot een negatief of positief marktsentiment leidt in het land. Motiveer je keuze.

3p 22 Maak van onderstaand schema een economisch juiste redenering.
Doe het als volgt:
– Schrijf de letters a tot en met f op.
– Schrijf achter elke letter het nummer van het juiste economische verschijnsel.
Kies uit:
1 belastingverlaging
2 besteedbaar inkomen stijgt
3 binnenlandse bestedingen stijgen
4 grenzen productiecapaciteit bereikt
5 investeringen in infrastructuur
6 particuliere consumptie stijgt

[FIGUUR: Oorzaak-gevolg schema economisch beleid met de volgende elementen:
Bovenste rij: Aangekondigd economisch beleid (in een rechthoek).
Verbindingen van "Aangekondigd economisch beleid" naar (a) en (b).
(a) (in een rechthoek).
Verbindingen van (a) naar (e) en van (a) naar (b) met een tweezijdige pijl.
(b), (c), (d), (e), (f) (allemaal in rechthoeken).
Verbindingen van (b) naar (c), van (c) naar (d), van (d) naar (e), van (e) naar (f).
Naast (f) staat "inflatie" (in een rechthoek) en "rente" (in een rechthoek), beide met een pijl naar rechts die omhoog wijst (↑).]

HA-1022-a-25-2-o 10 / 11 lees verder

### Pagina 11

Door de aangekondigde belastingverlaging ontstaat er een
overheidstekort.
2p 23 Leg uit dat een overheids tekort kan worden gezien als uitgestelde
belastingheffing.
De aangekondigde belastingverlaging bestaat uit twee maatregelen. De
eerste maatregel is het verlagen van het belastingtarief. De tweede
maatregel is het verhogen van de inkomensafhankelijke algemene
heffingskorting. Beide maatregelen staan in onderstaande tabel.

[FIGUUR: Tabel met de volgende kolommen: schijf, belastbaar inkomen, oud tarief, oude heffingskorting, nieuw tarief, nieuwe heffingskorting.
Rij 1: 1, $ 0 - $ 44.725, 32%, $ 1.250, 20%, $ 2.375
Rij 2: 2, $ 44.726 - $ 95.375, 38%, $ 750, 24%, $ 1.350
Rij 3: 3, $ 95.376 - $ 182.100, 42%, $ 500, 32%, $ 750
Rij 4: 4, $ 182.101 en hoger, 48%, $ 0, 35%, $ 0]

2p 24 Bereken hoeveel belasting iemand betaalt bij een belastbaar inkomen van
$ 50.000 na de belastingmaatregelen.
Door de aanpassing verandert het gemiddelde belastingtarief van iemand
met een belastbaar inkomen van $ 40.000.
3p 25 Bereken de verandering van het gemiddelde belastingtarief in
procentpunten van iemand met een belastbaar inkomen van $ 40.000.
2p 26 Leg uit of de voorgestelde verhoging van de heffingskorting een
nivellerend of de nivellerend effect heeft op de secundaire
inkomensverdeling.
2p 27 Leg uit dat de vraag naar arbeid kan stijgen als gevolg van de
belastingverlaging.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-1022-a-25-2-o
11/11