# Eindexamen Economie HAVO 2025 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Uitleg economische uitspraak over minimumloon (2 punten) 2p 1 Leg de uitspraak van econoom 1 uit. Wat kun je verwachten: Je moet een economische uitspraak uitleggen. Dit doe je door een logische keten van oorzaak en gevolg te beschrijven, beginnend bij een verhoging van het minimumloon en eindigend bij economische groei. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een verhoging van het minimumloon leidt tot een stijging van het (besteedbaar) inkomen voor werknemers met een laag loon. Je moet weten dat een stijging van het inkomen kan leiden tot een stijging van de consumptie. Je moet weten dat een stijging van de consumptie kan leiden tot een stijging van de productie en het bruto binnenlands product (bbp). Je moet weten dat een stijging van het bbp economische groei betekent. Wat moet je kunnen: Je kunt een economische redenering opbouwen en uitleggen. Je kunt de relatie leggen tussen minimumloon, inkomen, consumptie, productie en economische groei. Waar op letten: Let erop dat je de volledige redenering geeft: van minimumloon via inkomen en consumptie naar productie/bbp en economische groei. Zorg ervoor dat je de oorzaak en het gevolg niet omdraait. Kernbegrippen: minimumloon, besteedbaar inkomen, consumptie, productie, bbp, economische groei, bestedingen Veelgemaakte fouten: - De redenering niet compleet maken. Bijvoorbeeld alleen stellen dat het inkomen stijgt, zonder de link te leggen naar consumptie en productie/bbp. - Oorzaak en gevolg omdraaien. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Uitleg effect minimumuurloon op werkloosheid en concurrentiepositie (2 punten) 2p 2 Leg de uitspraak van econoom 2 uit. Het debat gaat verder. Econoom 2 beweert: “Het minimumuurloon ligt boven het marktloon. Het verhogen van het minimumuurloon heeft een effect op de werkloosheid”. Wat kun je verwachten: Je moet de uitspraak van econoom 2 uitleggen. Dit betekent dat je de relatie tussen een verhoging van het minimumuurloon en de internationale concurrentiepositie moet kunnen beschrijven, inclusief de tussenstappen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat loonkosten zijn en wat loonkosten per product zijn. Je moet weten hoe loonkosten per product zich verhouden tot de internationale concurrentiepositie. Je moet het concept arbeidsproductiviteit kennen en de invloed ervan op loonkosten per product. Wat moet je kunnen: Je kunt de causale keten uitleggen van een verhoging van het minimumuurloon naar een effect op de werkloosheid en de internationale concurrentiepositie. Je kunt de relatie tussen loonkosten, arbeidsproductiviteit en loonkosten per product uitleggen. Je kunt de relatie tussen loonkosten per product en de internationale concurrentiepositie uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je de hele redenering uitlegt: van hogere minimumuurlonen naar hogere loonkosten, naar hogere loonkosten per product (bij gelijkblijvende arbeidsproductiviteit), naar hogere prijzen, en uiteindelijk naar een verslechtering van de internationale concurrentiepositie. Verwar loonkosten niet met loonkosten per product. Kernbegrippen: internationale concurrentiepositie, loonkosten per product, arbeidsproductiviteit, inflatie, minimumuurloon Veelgemaakte fouten: - De redenering stoppen bij 'de kosten voor bedrijven stijgen' zonder de link te leggen naar de prijzen en de concurrentiepositie. - Het belang van de gelijkblijvende arbeidsproductiviteit vergeten te noemen. Als de arbeidsproductiviteit even hard stijgt als de loonkosten, stijgen de loonkosten per product niet. - Verwarren van loonkosten met loonkosten per product. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Effect van minimumloon op werkloosheid (2 punten) 2p 3 Leg uit welk effect het verhogen van het minimumuurloon heeft op de werkloosheid. Bij de vragen 4 en 5 worden de belastingen buiten beschouwing gelaten. Het minimumuurloon voor de jongeren (< 21 jaar) is afhankelijk van de leeftijd. Zo krijgt een 16-jarige voor hetzelfde werk een lager minimumuurloon dan een 20-jarige. Gebruik bron 1. Wat kun je verwachten: Je legt uit welk effect het verhogen van het minimumuurloon heeft op de werkloosheid. Je moet hierbij een logische economische redenering volgen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het minimumloon is en hoe dit de vraag en het aanbod van arbeid beïnvloedt. Je moet de relatie kennen tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt en werkloosheid. Je moet weten dat een verhoging van het minimumloon de loonkosten voor werkgevers verhoogt en het aantrekkelijker maakt voor werknemers om te werken. Wat moet je kunnen: Je kunt de effecten van een prijsvloer (zoals het minimumloon) op de markt uitleggen. Je kunt een causale redenering opstellen over de gevolgen van een beleidsmaatregel (verhoging minimumloon) voor de arbeidsmarkt en werkloosheid. Waar op letten: Let op dat je de juiste causale verbanden legt. Een verhoging van het minimumloon kan leiden tot een toename van het aanbod van arbeid en/of een afname van de vraag naar arbeid, wat beide de werkloosheid kan verhgroten. Een alternatieve redenering via consumptie of loonkosten is ook mogelijk, zolang de redenering logisch is. Zorg dat je niet de vraag naar en het aanbod van arbeid verwart. Kernbegrippen: arbeidsmarkt, minimumloon, prijsvloer, vraag en aanbod van arbeid, werkloosheid Veelgemaakte fouten: - Verwarren van vraag naar en aanbod van arbeid. - Niet leggen van de causale link tussen de verandering in vraag/aanbod en de verandering in werkloosheid. - Niet meenemen van de context dat het minimumloon al boven het marktloon ligt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Procentuele verandering minimumuurloon (1 punt) Bij de vragen 4 en 5 worden de belastingen buiten beschouwing gelaten. Het minimumuurloon voor de jongeren (< 21 jaar) is afhankelijk van de leeftijd. Zo krijgt een 16-jarige voor hetzelfde werk een lager minimumuurloon dan een 20-jarige. Gebruik bron 1. Bereken hoeveel procent het minimumuurloon van een 20-jarige hoger is dan dat van een 16-jarige. Wat kun je verwachten: Je berekent een procentuele toename van het minimumuurloon voor verschillende leeftijden, waarbij je een specifieke bron raadpleegt. Wat moet je kennen: Je moet de formule voor procentuele verandering kennen: ((nieuwe waarde - oude waarde) / oude waarde) × 100%. Je moet weten dat het minimumuurloon afhankelijk is van leeftijd. Wat moet je kunnen: Je leest relevante gegevens af uit een informatiebron (bron 1). Je identificeert de basiswaarde ('oude waarde') voor de procentuele berekening. Je past de formule voor procentuele verandering correct toe. Je rondt de uitkomst correct af. Waar op letten: Let goed op welke waarde de basis is voor de procentuele berekening. De vraag is 'hoeveel hoger ... DAN dat van de 16-jarige', dus het loon van de 16-jarige is de basis (100%). Zorg dat je de formule voor procentuele verandering correct toepast. Kernbegrippen: procentuele verandering, minimumloon, basiswaarde Veelgemaakte fouten: - De verkeerde waarde als 'oud' (de basis) nemen in de berekening. De vraag is hoeveel hoger het loon van de 20-jarige is DAN dat van de 16-jarige, dus het loon van de 16-jarige is de basis (100%). - De formule voor procentuele verandering verkeerd toepassen, bijvoorbeeld (nieuw/oud) * 100% of (nieuw-oud)/nieuw * 100%. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Minimumuurloon en koopkracht bij inflatie (2 punten) Een 16-jarige begint op 31 maart 2024 met werken bij een supermarkt. Op 31 juli 2024 is deze persoon nog steeds 16 jaar. Gebruik bron 1 en 2. Bereken hoe hoog het minimumuurloon op 31 juli 2024 van de 16-jarige moet zijn om minimaal dezelfde koopkracht te behouden als op 31 maart 2024. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het berekenen van het benodigde minimumuurloon om de koopkracht te behouden bij inflatie. Je moet hiervoor gegevens uit bronnen combineren en een berekening uitvoeren. Wat moet je kennen: Je moet weten wat koopkracht, inflatie, nominaal loon en reëel loon betekenen. Je moet weten dat koopkracht behouden blijft als je nominale loon stijgt met hetzelfde percentage als de inflatie. Je moet weten hoe je een inflatiepercentage over meerdere maanden berekent. Wat moet je kunnen: Je leest het minimumuurloon voor een specifieke leeftijd af uit een bron. Je leest de maandelijkse inflatiepercentages af uit een andere bron. Je berekent de totale inflatie over een gegeven periode. Je berekent het nieuwe nominale uurloon dat nodig is om de koopkracht te behouden. Je rondt het eindantwoord af op twee decimalen. Waar op letten: Let goed op de juiste periode waarover je de inflatie moet berekenen (april t/m juli). Zorg ervoor dat je het juiste startloon gebruikt voor de opgegeven leeftijd (16-jarige). Bereken de cumulatieve inflatie correct, door de groeifactoren te vermenigvuldigen of de percentages op te tellen. Vergeet niet je eindantwoord in euro's met twee decimalen te noteren. Kernbegrippen: koopkracht, inflatie, nominaal loon, reëel loon Veelgemaakte fouten: - Verkeerde periode voor inflatieberekening (bijv. maar één maand of de verkeerde maanden). - Foutieve berekening van de cumulatieve inflatie (bijvoorbeeld de groeifactoren verkeerd vermenigvuldigen). - Het verkeerde startloon gebruiken (bijvoorbeeld het loon van een 20-jarige uit bron 1). - Vergeten het eindantwoord in euro's met twee decimalen te noteren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Anticyclisch begrotingsbeleid in laagconjunctuur (2 punten) De economie van Nederland bevindt zich op het moment van het debat in een laagconjunctuur. Econoom 1 stelt dat de overheid naast het verhogen van het minimumuurloon, ook anticyclisch begrotingsbeleid kan voeren. 2p 6 Noem twee voorbeelden van anticyclisch begrotingsbeleid van de overheid, in een laagconjunctuur. Wat kun je verwachten: Je moet twee voorbeelden noemen van anticyclisch begrotingsbeleid dat de overheid kan voeren tijdens een laagconjunctuur. Wat moet je kennen: Je moet weten wat anticyclisch begrotingsbeleid inhoudt. Je moet weten dat de overheid in een laagconjunctuur de economie wil stimuleren. Je moet weten dat dit kan door overheidsuitgaven te verhogen of belastingen te verlagen. Wat moet je kunnen: Je kunt voorbeelden geven van overheidsmaatregelen die de economie stimuleren in een laagconjunctuur, zoals het verlagen van loonbelasting of het verhogen van uitkeringen. Waar op letten: Let op dat je geen monetair beleid noemt, want dat is het beleid van de centrale bank. Zorg ervoor dat de voorbeelden die je geeft de economie stimuleren en niet afremmen. Kernbegrippen: anticyclisch begrotingsbeleid, laagconjunctuur, overheidsbestedingen, belastingen, stimuleringsbeleid Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen begrotingsbeleid (overheid) en monetair beleid (centrale bank). - Het noemen van procyclisch beleid (bezuinigen of belastingen verhogen) in plaats van anticyclisch beleid. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Monetair beleid en inflatie (2 punten) Econoom 2 is geen voorstander van overheidsingrijpen. Tijdens een laagconjunctuur zal de inflatie lager zijn dan de inflatiedoelstelling van de centrale bank. In dat geval zal de centrale bank het rente-instrument inzetten. Leg uit of de centrale bank de rente zal verhogen of verlagen om de inflatie te laten stijgen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd over de economie en het beleid van de centrale bank. Je moet uitleggen welke actie de centrale bank onderneemt met de rente om de inflatie te beïnvloeden en waarom dit effect heeft. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een laagconjunctuur is en wat de gevolgen daarvan zijn voor de inflatie. Je moet de rol van de centrale bank kennen en weten dat zij het rente-instrument inzet om de inflatie te beïnvloeden. Je moet de relatie kennen tussen rente, lenen, sparen, bestedingen (consumptie en investeringen) en (bestedings)inflatie. Wat moet je kunnen: Je moet de effecten van een renteverandering op de economie kunnen uitleggen. Je moet een logische causale keten kunnen opstellen die de relatie tussen rente, bestedingen en inflatie weergeeft. Waar op letten: Let goed op dat je de juiste renteactie kiest (verhogen of verlagen) om de inflatie te laten stijgen. Zorg ervoor dat je uitleg volledig is: noem zowel het effect op lenen/sparen als het effect op de bestedingen en uiteindelijk de inflatie. Verwar het monetair beleid van de centrale bank niet met het begrotingsbeleid van de overheid. Kernbegrippen: monetair beleid, centrale bank, rente, inflatie, laagconjunctuur, bestedingen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen monetair beleid (centrale bank) en begrotingsbeleid (overheid). - De verkeerde actie kiezen: rente verhogen in plaats van verlagen bij een laagconjunctuur. - De causale keten onvolledig of incorrect uitleggen (bijvoorbeeld niet noemen dat lenen goedkoper wordt en sparen minder aantrekkelijk). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Marktvormen en productkenmerken (2 punten) Gebruik bovenstaande tekst. Maak van onderstaande tekst een economisch juiste redenering. De Bonairiaanse fietsverhuurmarkt kan worden gezien als een markt van ...(1).... De huurfietsen kunnen worden gezien als ...(2)... producten. Huurfietsen en eigen fietsen kunnen worden gezien als ...(3)... goederen. Kies uit: bij (1) volkomen concurrentie / monopolistische concurrentie / oligopolie bij (2) homogene / heterogene bij (3) substitutie / complementaire Wat kun je verwachten: Je vult een tekst aan met de juiste economische begrippen over marktvormen, productkenmerken en relaties tussen goederen. Je kiest uit gegeven opties. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van verschillende marktvormen kennen, zoals volkomen concurrentie, monopolistische concurrentie en oligopolie. Je moet het verschil weten tussen homogene en heterogene producten. Je moet het verschil weten tussen substitutie- en complementaire goederen. Wat moet je kunnen: Je leest de bovenstaande tekst zorgvuldig en identificeert de relevante informatie over het aantal aanbieders, de aard van de producten en de relatie tussen verschillende goederen. Je past je kennis van marktvormen en productkenmerken toe om de juiste begrippen te kiezen die de economische situatie beschrijven. Waar op letten: Let goed op de aanwijzingen in de tekst over het aantal aanbieders ('beperkt aantal'), de verschillen tussen producten ('gewone fietsen' en 'speciale mountainbikes') en hoe consumenten verschillende goederen gebruiken ('naast de eigen fiets'). Verwar oligopolie niet met monopolistische concurrentie of volkomen concurrentie. Zorg dat je het verschil tussen homogene en heterogene producten goed toepast. Begrijp het verschil tussen substitutie- en complementaire goederen. Kernbegrippen: marktvormen, oligopolie, heterogene producten, substitutiegoederen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen marktvormen (oligopolie, monopolistische concurrentie, volkomen concurrentie). - Verwarring tussen homogene en heterogene producten. - Verwarring tussen substitutie- en complementaire goederen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Analyse van variabele kosten op basis van marginale kosten (2 punten) Gebruik bron 1. Zijn de variabele kosten degressief, proportioneel of progressief? Leg je antwoord uit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het type variabele kosten (degressief, proportioneel of progressief) en je moet dit uitleggen aan de hand van een bron. Je moet de relatie tussen marginale kosten en het verloop van de variabele kosten kunnen toepassen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat variabele kosten zijn. Je moet het verschil kennen tussen degressieve, proportionele en progressieve variabele kosten. Je moet weten wat marginale kosten zijn en hoe het verloop van de marginale kosten (constant, dalend of stijgend) samenhangt met het type variabele kosten. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (zoals een grafiek van marginale kosten) kunnen aflezen. Je moet de relatie tussen marginale kosten en variabele kosten kunnen uitleggen. Je moet de juiste term (degressief, proportioneel of progressief) kunnen kiezen en je keuze logisch kunnen onderbouwen. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen marginale kosten en gemiddelde variabele kosten. Zorg ervoor dat je de link legt tussen het verloop van de marginale kosten (bijvoorbeeld een horizontale lijn) en het type variabele kosten (proportioneel). Een constante marginale kostenlijn betekent proportioneel variabele kosten. Kernbegrippen: variabele kosten, proportioneel variabele kosten, marginale kosten, degressief variabele kosten, progressief variabele kosten Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen marginale kosten (MK) en gemiddelde variabele kosten (GVK). - Niet correct de link leggen tussen het verloop van de MK-curve en het type variabele kosten: constante MK betekent proportioneel, dalende MK betekent degressief, en stijgende MK betekent progressief. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Winstmaximalisatie en resultaatberekening (3 punten) Hopi Bon heeft als doelstelling maximale winst. Gebruik bron 1. Bereken het resultaat per dag van Hopi Bon. Wat kun je verwachten: Je berekent het resultaat per dag van een bedrijf dat maximale winst nastreeft. Je gebruikt hiervoor informatie uit een bron. Wat moet je kennen: Je moet weten dat maximale winst wordt bereikt wanneer de marginale opbrengst (MO) gelijk is aan de marginale kosten (MK). Je moet de formule voor totale winst kennen: Totale Winst (TW) = Totale Opbrengst (TO) - Totale Kosten (TK), of TW = (Prijs (P) - Gemiddelde Totale Kosten (GTK)) * Afzet (q). Wat moet je kunnen: Je kunt de afzet (q) bepalen waarbij MO = MK. Je kunt de bijbehorende prijs (P) en gemiddelde totale kosten (GTK) aflezen uit de bron. Je kunt vervolgens het resultaat (totale winst) berekenen. Waar op letten: Let goed op dat je de juiste afzet (q) kiest die hoort bij maximale winst (MO=MK). Verwar dit niet met andere doelstellingen zoals break-even of maximale omzet. Lees de prijs (P) en de gemiddelde totale kosten (GTK) correct af bij de gevonden afzet. Voer de winstberekening nauwkeurig uit. Kernbegrippen: maximale winst, MO=MK, totale opbrengst, totale kosten, winstberekening Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen winstmaximalisatie (MO=MK) en andere doelstellingen (break-even: GO=GTK, of maximale omzet: MO=0). - Incorrect aflezen van waarden voor prijs (P) of gemiddelde totale kosten (GTK) uit de (niet meegeleverde) grafiek in bron 1 bij de juiste hoeveelheid (q). - Reken- of formulefouten bij het bepalen van de totale winst (TW = TO - TK). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Welvaartseffect van prijsverandering (3 punten) 3p 11 Gebruik bron 1. Leg het welvaartseffect uit als Hopi Bon een lagere prijs rekent dan de prijs bij maximale winst. Doe het als volgt: – Leg het effect van een lagere prijs uit op het consumentensurplus. – Leg het effect van een lagere prijs uit op het dalende producentensurplus. – Leg het effect van een lagere prijs uit op het stijgende producentensurplus. Hopi Bon wil starten met een huurprijs van $ 16, om daarna deze te verhogen naar $ 24. De directeur onderzoekt of het starten met een lage prijs ervoor zorgt dat bij een prijsverhoging de omzet zal stijgen. Wat kun je verwachten: Je legt uit wat het effect is op de welvaart als een bedrijf een lagere prijs rekent dan de prijs bij maximale winst. Je moet hierbij specifiek ingaan op het consumentensurplus en de twee tegengestelde effecten op het producentensurplus. Wat moet je kennen: Je moet weten wat consumentensurplus is en hoe een prijsverandering dit beïnvloedt. Je moet weten wat producentensurplus is en hoe een prijsverandering dit beïnvloedt, zowel voor de oorspronkelijke afzet als voor de extra afzet. Je moet de begrippen betalingsbereidheid en leveringsbereidheid (marginale kosten) kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt het effect van een lagere prijs op het consumentensurplus uitleggen. Je kunt het effect van een lagere prijs op het dalende deel van het producentensurplus uitleggen. Je kunt het effect van een lagere prijs op het stijgende deel van het producentensurplus uitleggen. Je kunt informatie uit een bron gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je de twee tegengestelde effecten op het producentensurplus duidelijk onderscheidt en uitlegt: de daling van het surplus per product en de stijging van het surplus door een hogere afzet. Zorg ervoor dat je de uitleg van het consumentensurplus volledig maakt, dus zowel voor bestaande als nieuwe klanten. Kernbegrippen: consumentensurplus, producentensurplus, welvaart, prijsverandering Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de twee tegengestelde effecten op het producentensurplus: een lagere prijs per product verlaagt het surplus, maar een hogere afzet verhoogt het surplus. - Een onvolledige uitleg van het consumentensurplus, bijvoorbeeld alleen het effect op bestaande klanten noemen en niet het effect van nieuwe klanten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Prijselasticiteit en omzet (3 punten) 3p 12 Gebruik bron 1. Zal de omzet van Hopi Bon stijgen of dalen? Leg je antwoord uit door eerst de prijselasticiteit van de vraag te berekenen. De directeur wil de lokale bevolking een jaarabonnement aanbieden, zodat ook zij meer gebruik kunnen maken van de huurfietsen. Dit jaarabonnement voor de inwoners is persoonsgebonden. De inwoners betalen een lagere prijs per dag dan de toeristen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je de prijselasticiteit van de vraag moet berekenen en op basis daarvan een conclusie moet trekken over de omzet bij een prijsverandering. Je moet de formules voor procentuele verandering en prijselasticiteit correct toepassen en de relatie tussen elasticiteit, prijsverandering en omzet begrijpen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de formule is voor de procentuele verandering: (nieuw - oud) / oud * 100%. Je moet weten wat de formule is voor de prijselasticiteit van de vraag: procentuele verandering van de gevraagde hoeveelheid / procentuele verandering van de prijs. Je moet weten dat bij een prijsinelastische vraag (elasticiteit tussen 0 en -1) een prijsstijging leidt tot een omzetstijging en een prijsdaling tot een omzetdaling. Je moet weten dat bij een prijselastische vraag (elasticiteit kleiner dan -1) een prijsstijging leidt tot een omzetdaling en een prijsdaling tot een omzetstijging. Je moet weten wat omzet is. Wat moet je kunnen: Je kunt gegevens over prijs en afzet uit een bron halen. Je kunt de procentuele verandering van de prijs berekenen. Je kunt de procentuele verandering van de afzet berekenen. Je kunt de prijselasticiteit van de vraag berekenen. Je kunt op basis van de berekende prijselasticiteit een conclusie trekken over de verwachte omzetstijging of -daling bij een gegeven prijsverandering. Je kunt je antwoord uitleggen door de berekeningen te tonen en de conclusie te onderbouwen. Waar op letten: Let goed op dat je de procentuele verandering correct berekent door te delen door de *oorspronkelijke* waarde. Zorg ervoor dat je de formule voor prijselasticiteit van de vraag correct toepast (%Δq / %ΔP). Vergeet niet de uiteindelijke vraag over de omzet te beantwoorden en je conclusie logisch te onderbouwen met je berekeningen en kennis over elasticiteit. Kernbegrippen: prijselasticiteit van de vraag, omzet, prijsinelastische vraag, procentuele verandering Veelgemaakte fouten: - De formule voor procentuele verandering verkeerd toepassen, bijvoorbeeld door te delen door de nieuwe waarde in plaats van de oude waarde. - De formule voor prijselasticiteit verkeerd onthouden, bijvoorbeeld %ΔP / %Δq. - De conclusie over de omzet verkeerd koppelen aan de elasticiteit (bijvoorbeeld concluderen dat de omzet daalt bij een inelastische vraag en een prijsstijging). - Vergeten de uiteindelijke vraag over de omzet te beantwoorden na het berekenen van de elasticiteit. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Prijsdiscriminatie en de voorwaarden (2 punten) 2p 13 Leg uit of het plan van de directeur voldoet aan de twee voorwaarden van prijsdiscriminatie. In Kralendijk, de hoofdstad van Bonaire, worden de huurfietsen door de toeristen overal en nergens achtergelaten, behalve in de daarvoor bestemde fietsenrekken. Dit leidt tot ergernis onder de bevolking. Bovendien raken de huurfietsen hierdoor beschadigd. De directeur van Hopi Bon besluit om een eigen risico in te stellen, zodat de overlast en de schade verminderen. Wat kun je verwachten: Je legt uit of een plan voldoet aan de twee voorwaarden van prijsdiscriminatie. Je moet hierbij de specifieke situatie uit de vraag toepassen op de theorie van prijsdiscriminatie. Wat moet je kennen: Je moet weten wat prijsdiscriminatie is. Je moet de twee voorwaarden voor succesvolle prijsdiscriminatie kennen: 1. het kunnen scheiden van deelmarkten en 2. het kunnen voorkomen van onderlinge doorverkoop (arbitrage). Wat moet je kunnen: Je kunt de twee voorwaarden van prijsdiscriminatie toepassen op een gegeven situatie. Je kunt uitleggen hoe deelmarkten gescheiden kunnen worden en hoe doorverkoop voorkomen kan worden in de context van de vraag. Je kunt een conclusie trekken over het succes van prijsdiscriminatie op basis van je analyse. Waar op letten: Let erop dat je beide voorwaarden voor prijsdiscriminatie noemt en specifiek toepast op de situatie. Je moet uitleggen hoe de deelmarkten gescheiden worden (bijvoorbeeld door bewijs van inwonerschap) en hoe doorverkoop wordt voorkomen (bijvoorbeeld door persoonsgebonden abonnementen). Kernbegrippen: prijsdiscriminatie, deelmarkten, arbitrage Veelgemaakte fouten: - Vergeten om beide voorwaarden voor prijsdiscriminatie te noemen en toe te passen. - Niet specifiek uitleggen hoe de deelmarkten gescheiden worden (bewijs van inwonerschap) en hoe doorverkoop wordt voorkomen (persoonsgebonden abonnement). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Eigen risico en gedragsverandering (2 punten) In Kralendijk, de hoofdstad van Bonaire, worden de huurfietsen door de toeristen overal en nergens achtergelaten, behalve in de daarvoor bestemde fietsenrekken. Dit leidt tot ergernis onder de bevolking. Bovendien raken de huurfietsen hierdoor beschadigd. De directeur van Hopi Bon besluit om een eigen risico in te stellen, zodat de overlast en de schade verminderen. Gebruik bovenstaande tekst. Leg uit dat een eigen risico beide problemen op kan lossen. Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd waarin een bedrijf een 'eigen risico' invoert om problemen te verminderen. Je moet uitleggen hoe dit eigen risico twee specifieke problemen kan oplossen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een eigen risico is en hoe het kan leiden tot een verandering in gedrag bij consumenten. Je moet ook begrijpen hoe financiële prikkels invloed hebben op gedrag. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen een financiële maatregel (eigen risico) en de gedragsverandering van consumenten uitleggen. Je kunt deze uitleg toepassen op twee verschillende problemen die in de tekst worden genoemd. Waar op letten: Let erop dat je beide problemen uit de vraag (schade én overlast) afzonderlijk behandelt en voor elk probleem duidelijk uitlegt hoe het eigen risico tot een oplossing leidt. Zorg dat je de link legt tussen de financiële prikkel van het eigen risico en de verandering in gedrag. Kernbegrippen: eigen risico, moral hazard, asymmetrische informatie, negatieve externe effecten, prikkels, gedragsverandering Veelgemaakte fouten: - Slechts één van de twee problemen (schade of overlast) uitleggen. - De link tussen de financiële prikkel (eigen risico) en de gedragsverandering niet duidelijk maken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 16 – Gevangenendilemma en dominante strategie (2 punten) Bedrijven kunnen ook ervoor kiezen om duurzamer te produceren waardoor zij minder emissierechten hoeven op te kopen. Een econoom onderzoekt de casus van twee bedrijven: Gas en Kolen. In het model van de econoom staan winstveranderingen voor beide bedrijven voor het komende jaar. Leg uit of beide bedrijven in een gevangenendilemma terecht komen. Ga als volgt te werk: – Leg met behulp van getallen uit hoe de dominante strategie van beide bedrijven tot stand komt. – Leg uit of er sprake is van een gevangenendilemma. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over speltheorie, specifiek over het gevangenendilemma. Je moet de pay-offmatrix analyseren om de dominante strategieën van de spelers te bepalen en vervolgens te beoordelen of er sprake is van een gevangenendilemma. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een dominante strategie is. Je moet weten wat een gevangenendilemma is: een situatie waarin de dominante strategieën van spelers leiden tot een suboptimale uitkomst voor beide spelers samen, vergeleken met een andere mogelijke uitkomst. Je moet weten dat een Nash-evenwicht de uitkomst is waarbij geen enkele speler zijn strategie wil wijzigen, gegeven de strategie van de andere speler. Wat moet je kunnen: Je kunt een pay-offmatrix aflezen en interpreteren. Je kunt de dominante strategie van elke speler bepalen door de winstveranderingen (pay-offs) te vergelijken voor elke mogelijke keuze van de tegenstander. Je kunt met behulp van getallen uitleggen hoe de dominante strategie tot stand komt. Je kunt beoordelen of de uitkomst van de dominante strategieën (het Nash-evenwicht) optimaal of suboptimaal is en op basis hiervan uitleggen of er sprake is van een gevangenendilemma. Waar op letten: Let goed op de getallen in de pay-offmatrix; een negatief getal dichter bij nul betekent een kleinere winstdaling en is dus beter. Verwar een Nash-evenwicht niet met een gevangenendilemma; een gevangenendilemma is een specifiek type Nash-evenwicht dat suboptimaal is. Zorg ervoor dat je de dominante strategieën onderbouwt met de getallen uit de matrix, zoals expliciet gevraagd wordt. Kernbegrippen: speltheorie, gevangenendilemma, dominante strategie, Nash-evenwicht Veelgemaakte fouten: - Een Nash-evenwicht verwarren met een gevangenendilemma; een gevangenendilemma is een specifiek soort Nash-evenwicht dat suboptimaal is voor de groep. - De pay-offs verkeerd interpreteren (bijvoorbeeld denken dat -70 beter is dan -30). - De dominante strategie niet onderbouwen met de getallen uit de matrix, zoals expliciet gevraagd wordt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Verzonken kosten en CO2-uitstoot (2 punten) Leg uit dat de hoge verzonken kosten ervoor kunnen zorgen dat de totale CO2-uitstoot niet daalt. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe hoge verzonken kosten ertoe kunnen leiden dat de totale CO2-uitstoot niet daalt, zelfs als er duurzamer wordt geproduceerd. Wat moet je kennen: Je moet weten wat verzonken kosten zijn en hoe deze de beslissingen van bedrijven beïnvloeden. Je moet ook begrijpen hoe een toename in productie de milieuwinst van duurzamere productiemethoden kan compenseren. Wat moet je kunnen: Je kunt een verband leggen tussen bedrijfsinvesteringen, de noodzaak om kosten terug te verdienen, productieomvang en de totale CO2-uitstoot. Je kunt een economisch concept (verzonken kosten) toepassen op een milieuvraagstuk. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen uitlegt wat verzonken kosten zijn, maar ook de link legt naar de noodzaak om de productie te verhogen om deze kosten terug te verdienen. Houd er rekening mee dat een duurzamere productiemethode per product niet automatisch leidt tot een lagere totale uitstoot als de productieomvang sterk toeneemt. Kernbegrippen: verzonken kosten, externe effecten, productieomvang Veelgemaakte fouten: - Alleen uitleggen wat verzonken kosten zijn zonder de link te leggen naar de noodzaak om productie te verhogen. - Aannemen dat duurzame productie altijd leidt tot een lagere totale uitstoot, zonder rekening te houden met een mogelijke toename van de productieomvang. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Protectie via emissierechten (2 punten) De Nederlandse overheid geeft een groot deel van de verkregen emissierechten aan bedrijven die vooral produceren voor de export. Leg uit dat het grotendeels toewijzen van emissierechten aan internationaal opererende bedrijven een vorm van protectie is. Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom het toewijzen van emissierechten aan exporterende bedrijven een vorm van protectie is. Je moet de relatie leggen tussen de emissierechten, de kosten van bedrijven en de concurrentiepositie, en dit koppelen aan het beschermen van de eigen economie. Wat moet je kennen: Je moet weten wat protectie inhoudt en hoe overheden hun eigen bedrijven kunnen beschermen. Je moet begrijpen dat het toekennen van emissierechten een kostenvoordeel kan opleveren voor bedrijven en dat dit kan werken als een vorm van subsidie. Je moet de relatie kennen tussen kosten, concurrentiepositie, productie en werkgelegenheid. Wat moet je kunnen: Je kunt een economische maatregel (toewijzen van emissierechten) analyseren en de gevolgen ervan voor de internationale concurrentiepositie en de binnenlandse economie uitleggen. Je kunt de link leggen tussen een overheidsmaatregel en het concept van protectie. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt hoe het ontvangen van emissierechten leidt tot een kostenvoordeel voor de Nederlandse bedrijven ten opzichte van buitenlandse concurrenten. Zorg dat je specifiek benoemt dat dit de eigen productie en/of werkgelegenheid beschermt. Vergeet niet de term 'protectie' te koppelen aan het beschermen van de eigen economie. Kernbegrippen: protectie, internationale concurrentiepositie, emissierechten, subsidie Veelgemaakte fouten: - De link tussen het ontvangen van emissierechten en het kostenvoordeel ten opzichte van buitenlandse concurrenten niet uitleggen. - Niet specifiek ingaan op het 'beschermende' aspect van de maatregel voor de binnenlandse economie (productie/werkgelegenheid). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Gevolgen van emissierechten op het groen bbp (2 punten) De EU wil de daling van de CO2-uitstoot versnellen. De EU besluit om het aantal emissierechten te verlagen, zodat er minder rechten overblijven voor bedrijven. Dit heeft twee gevolgen voor het groen bbp. Leg beide gevolgen uit voor het groen bbp. Wat kun je verwachten: Je legt twee gevolgen uit van het verlagen van het aantal emissierechten op het groen bbp. Wat moet je kennen: Je moet weten dat het groen bbp het bbp is gecorrigeerd voor milieuschade. Je moet weten dat emissierechten een instrument zijn om milieuschade te verminderen. Je moet weten dat een daling van de productie leidt tot een daling van het bbp. Je moet weten dat een daling van de uitstoot leidt tot een daling van de milieuschade. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen overheidsbeleid (emissierechten), productie, milieuschade en het groen bbp uitleggen. Je kunt twee tegengestelde effecten van een maatregel op een economisch concept (groen bbp) benoemen en verklaren. Waar op letten: Let erop dat je beide gevolgen uitlegt. Zorg ervoor dat je de twee tegengestelde effecten op het groen bbp duidelijk onderscheidt en correct toelicht. Kernbegrippen: groen bbp, emissierechten, externe effecten, milieubeleid Veelgemaakte fouten: - Vergeten een van de twee gevraagde gevolgen uit te leggen. - De twee tegengestelde effecten op het groen bbp door elkaar halen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Effect van emissierechten op externe effecten (1 punt) Stel dat de EU besluit tot het volgende systeem van emissierechten. De EU stelt de prijs van emissierechten gelijk aan de maatschappelijke kosten die gepaard gaan met de uitstoot. Bedrijven kunnen onbeperkt rechten aankopen bij de EU tegen deze prijs. Er worden geen rechten meer gegeven door de EU. 20 Benoem het effect van dit andere systeem van de EU op de negatieve externe effecten van CO2-uitstoot. Wat kun je verwachten: Je krijgt een beschrijving van een nieuw systeem van emissierechten en je moet het effect hiervan op negatieve externe effecten benoemen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat negatieve externe effecten zijn. Je moet weten wat maatschappelijke kosten zijn. Je moet begrijpen wat het betekent als maatschappelijke kosten worden opgenomen in de prijs van een product of recht (internaliseren van externe effecten). Wat moet je kunnen: Je moet de relatie kunnen leggen tussen de prijs van emissierechten en het internaliseren van maatschappelijke kosten. Je moet het effect van het internaliseren van externe effecten op de negatieve externe effecten kunnen benoemen. Waar op letten: Let erop dat je uitlegt dat de maatschappelijke kosten volledig worden opgenomen in de prijs van het emissierecht. Benoem niet alleen dat de effecten afnemen, maar leg ook uit waarom (het mechanisme: prijs = maatschappelijke kosten). Kernbegrippen: negatieve externe effecten, maatschappelijke kosten, internaliseren van externe effecten Veelgemaakte fouten: - Niet uitleggen dat de externe kosten geïnternaliseerd worden. - Alleen benoemen dat de effecten afnemen zonder het mechanisme (prijs = maatschappelijke kosten) te noemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – AOW-financiering: Omslagstelsel of Kapitaaldekkingsstelsel (1 punt) 1p 21 Wordt de AOW-uitkering volgens het kapitaaldekkingsstelsel of het omslagstelsel gefinancierd? Motiveer je keuze. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de financiering van de AOW-uitkering. Je moet kiezen tussen het kapitaaldekkingsstelsel en het omslagstelsel en je keuze motiveren. Wat moet je kennen: Je moet de definities en kenmerken van het omslagstelsel en het kapitaaldekkingsstelsel kennen. Je moet weten dat de AOW in Nederland via het omslagstelsel wordt gefinancierd. Wat moet je kunnen: Je kunt het juiste financieringsstelsel voor de AOW identificeren. Je kunt uitleggen waarom de AOW via het omslagstelsel wordt gefinancierd, door de kenmerken van dit stelsel te benoemen. Waar op letten: Let goed op dat je het verschil tussen het omslagstelsel en het kapitaaldekkingsstelsel kent. Zorg ervoor dat je motivatie duidelijk en correct is en de essentie van het gekozen stelsel beschrijft. Kernbegrippen: AOW, omslagstelsel, kapitaaldekkingsstelsel, sociale zekerheid Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen omslagstelsel en kapitaaldekkingsstelsel. - Onvoldoende motivatie geven; de uitleg van het gekozen stelsel moet correct zijn. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – AOW-leeftijd en betaalbaarheid (2 punten) 2p 22 Leg uit dat het verhogen van de AOW-leeftijd de betaalbaarheid van de AOW verbetert. Maak in je antwoord gebruik van zowel de inkomsten als de uitgaven van de overheid. Een deel van de bevolking wil terug naar een AOW-leeftijd van 65 jaar. Een onderzoeker analyseert hoe de extra kosten van een verlaging van de AOW-leeftijd kunnen worden gefinancierd en heeft van drie maatregelen de gevolgen doorgerekend (zie bron 1). Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe het verhogen van de AOW-leeftijd de betaalbaarheid van de AOW verbetert. Je moet hierbij zowel de inkomsten als de uitgaven van de overheid betrekken. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de AOW een omslagstelsel is. Je moet weten dat de overheid inkomsten heeft uit premies en uitgaven doet aan uitkeringen. Je moet weten wat de gevolgen zijn van een hogere AOW-leeftijd voor de premie-inkomsten en de uitkeringsuitgaven van de overheid. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie leggen tussen de AOW-leeftijd en de inkomsten van de overheid (meer premie door langer werken). Je kunt de relatie leggen tussen de AOW-leeftijd en de uitgaven van de overheid (minder uitkeringen door kortere pensioentijd). Je kunt deze twee aspecten combineren om de verbetering van de betaalbaarheid van de AOW uit te leggen. Waar op letten: Let erop dat je zowel de inkomsten- als de uitgavenkant van de overheid benoemt. Zorg dat je uitlegt waarom langer werken leidt tot meer premie-inkomsten en waarom later met pensioen gaan leidt tot lagere uitgaven voor AOW-uitkeringen. Kernbegrippen: AOW, omslagstelsel, vergrijzing, betaalbaarheid sociale zekerheid, overheidsinkomsten, overheidsuitgaven Veelgemaakte fouten: - Slechts één van de twee gevraagde aspecten (inkomsten of uitgaven) noemen. - De link tussen langer werken en meer premie-inkomsten niet leggen. - De link tussen later AOW ontvangen en kortere uitkeringsduur (dus lagere uitgaven) niet leggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Analyse van langetermijneffecten van zorgbeleid (2 punten) 2p 23 Gebruik bron 1. Leg uit dat maatregel 1 op langere termijn kan leiden tot hogere collectieve zorguitgaven. De onderzoeker: "Bij maatregel 2 ontvangen AOW'ers een lagere maandelijkse uitkering. Bovendien komt de koopkracht van AOW'ers verder onder druk te staan, zelfs al bij een inflatie van 1%. Voor een (echt)paar met een AOW-uitkering als enige bron van inkomsten, levert maatregel 2 een koopkrachtdaling van minimaal 6% op." Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een specifieke maatregel in de zorg, die op korte termijn kosten lijkt te besparen, op langere termijn juist kan leiden tot hogere collectieve zorguitgaven. Je gebruikt hiervoor informatie uit de bron. Wat moet je kennen: Je moet weten wat collectieve zorguitgaven zijn en hoe beleidsmaatregelen in de zorg de uitgaven op lange termijn kunnen beïnvloeden. Je moet begrijpen dat bezuinigingen op korte termijn onbedoelde gevolgen kunnen hebben op lange termijn. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (bron 1) interpreteren. Je moet een logische causale keten opstellen die een verband legt tussen een beleidsmaatregel, gedragsverandering en de langetermijneffecten op collectieve zorguitgaven. Je moet een uitleg formuleren die de relatie tussen niet-vergoeding van behandelingen en een toename van zorgkosten op lange termijn duidelijk maakt. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen het kortetermijneffect (kostenbesparing) benoemt, maar juist de focus legt op het langetermijneffect. Zorg dat je de volledige causale keten uitlegt: maatregel -> gedragsverandering -> verergering ziektebeeld -> hogere kosten. Je moet de redenering helder en volledig maken. Kernbegrippen: collectieve uitgaven, zorgkosten, bezuinigingen, langetermijneffecten Veelgemaakte fouten: - Alleen het kortetermijneffect (kostenbesparing) benoemen en niet het langetermijneffect. - De causale keten niet volledig uitleggen: maatregel -> gedragsverandering -> verergering ziektebeeld -> hogere kosten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Koopkrachtdaling AOW-uitkering door maatregel 2 en inflatie (2 punten) De onderzoeker: "Bij maatregel 2 ontvangen AOW'ers een lagere maandelijkse uitkering. Bovendien komt de koopkracht van AOW'ers verder onder druk te staan, zelfs al bij een inflatie van 1%. Voor een (echt)paar met een AOW-uitkering als enige bron van inkomsten, levert maatregel 2 een koopkrachtdaling van minimaal 6% op." Gebruik bron 1 en 2. Toon met een berekening aan dat door maatregel 2 de koopkrachtdaling voor een (echt)paar minimaal 6% is bij een inflatie van 1%. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de koopkracht van AOW'ers. Je moet een berekening uitvoeren om aan te tonen dat de koopkrachtdaling van een AOW-paar minimaal 6% is, rekening houdend met een specifieke maatregel en inflatie. Je gebruikt hiervoor informatie uit de bronnen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat koopkracht is en hoe inflatie de koopkracht beïnvloedt. Je moet de relatie kennen tussen nominale verandering, reële verandering en inflatie. Je moet weten dat de reële verandering (koopkrachtverandering) bij benadering de nominale verandering min de inflatie is. Je moet ook de formule voor procentuele verandering kennen: (nieuw - oud) / oud * 100%. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bronnen 1 en 2 kunnen raadplegen om de relevante bedragen voor de AOW-uitkering voor en na maatregel 2 te vinden. Je moet de nominale procentuele verandering van de AOW-uitkering kunnen berekenen. Je moet deze nominale verandering kunnen corrigeren voor inflatie om de reële koopkrachtverandering te bepalen. Je moet de uitkomst van je berekening kunnen vergelijken met de gestelde minimale daling van 6% en hieruit een conclusie trekken. Waar op letten: Let erop dat je zowel de nominale verandering van de uitkering als de inflatie meeneemt in je berekening van de koopkrachtdaling. Vergeet niet de inflatie af te trekken van de nominale verandering. Zorg ervoor dat je berekening duidelijk aantoont dat de daling 'minimaal 6%' is, zoals gevraagd in de vraagstelling. Kernbegrippen: koopkracht, nominale waarde, reële waarde, inflatie, indexcijfers, procentuele verandering Veelgemaakte fouten: - Alleen de nominale verandering berekenen en de inflatie vergeten mee te nemen. - De formule voor koopkrachtverandering onjuist toepassen, bijvoorbeeld de inflatie optellen in plaats van aftrekken. - De conclusie niet expliciet verbinden aan de vraagstelling (aantonen dat de daling 'minimaal 6%' is). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/24 ## Vraag 25 – Berekening extra inkomstenbelasting Box 1 voor alleenstaande oudere (2 punten) 2p 25 Gebruik bron 1, 2 en 3. Bereken hoeveel euro een alleenstaande oudere extra in box 1 moet betalen door maatregel 3. Wat kun je verwachten: Je berekent hoeveel extra inkomstenbelasting een alleenstaande oudere in Box 1 moet betalen door een specifieke maatregel. Je gebruikt hiervoor informatie uit de bronnen over AOW-uitkeringen en belastingtarieven. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de AOW-uitkering een maandelijks bedrag is dat je moet omrekenen naar een jaarbedrag. Je moet de relevante belastingtarieven voor Box 1 kennen en weten hoe je deze toepast op een inkomen om de verschuldigde belasting te berekenen. Je moet ook weten dat 'extra betalen' betekent dat je het verschil tussen twee situaties berekent. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit bronnen 1, 2 en 3 raadplegen om de AOW-uitkering en de belastingtarieven te vinden. Je kunt een maandelijks bedrag omrekenen naar een jaarbedrag. Je kunt de inkomstenbelasting in Box 1 berekenen met en zonder de genoemde maatregel. Je kunt het verschil tussen twee berekende belastingbedragen bepalen. Waar op letten: Let erop dat je het maandbedrag van de AOW-uitkering omrekent naar een jaarbedrag. Zorg dat je de juiste belastingtarieven uit de bronnen gebruikt voor de situatie met én zonder de maatregel. Bereken altijd het verschil tussen de twee situaties om de 'extra' te betalen belasting te vinden. Vermijd tussentijds afronden om afrondingsfouten te voorkomen. Kernbegrippen: AOW, Box 1, Inkomstenbelasting, Belastingtarieven, Jaarinkomen Veelgemaakte fouten: - Vergeten het maandbedrag om te rekenen naar een jaarbedrag. - De verkeerde belastingtarieven gebruiken. - Alleen de nieuwe belasting berekenen en niet het verschil met de oude situatie. - Rondingsfouten door tussentijds afronden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/25 ## Vraag 26 – Marktvormen en verzekeringsmarkt (1 punt) 1p 26 Geef een verklaring waarom de verzekeringsmarkt een markt is van onvolkomen concurrentie. De risico-inschatting door verzekeraars werkt vervolgens door in de premie. Dit zou kunnen leiden tot een vermindering van averechtse selectie. Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven waarom de verzekeringsmarkt een markt van onvolkomen concurrentie is, gebaseerd op de gegeven tekst. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van onvolkomen concurrentie kennen, zoals het hebben van invloed op de prijs (prijszetter) en het ontbreken van transparantie. Je moet weten wat een verzekeringsmarkt is. Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van onvolkomen concurrentie kunnen toepassen op een concrete situatie. Je moet informatie uit een korte tekst kunnen analyseren en koppelen aan economische begrippen. Waar op letten: Let erop dat je de kenmerken van onvolkomen concurrentie niet verwart met die van andere marktvormen. Zorg ervoor dat je antwoord direct gebaseerd is op de informatie die in de vraagtekst wordt gegeven. Kernbegrippen: onvolkomen concurrentie, prijszetter, transparantie, verzekeringsmarkt Veelgemaakte fouten: - Kenmerken van verschillende marktvormen door elkaar halen. - Het antwoord niet baseren op de verstrekte inleidende tekst, ondanks de expliciete instructie 'Gebruik bovenstaande tekst'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/26 ## Vraag 27 – Uitleg averechtse selectie en AI (2 punten) 2p 27 Leg uit dat de inzet van artificiële intelligentie kan leiden tot een afname van averechtse selectie. Een toezichthouder financiële markten doet de volgende uitspraak: "Als verzekeraars artificiële intelligentie inzetten om premies te personaliseren op basis van het individuele risicoprofiel van verzekerden, kan de solidariteit tussen verzekerden onder druk komen te staan". Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe de inzet van artificiële intelligentie (AI) kan leiden tot een afname van averechtse selectie bij verzekeringen. Je gebruikt hierbij de context van gepersonaliseerde premies op basis van individuele risicoprofielen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat averechtse selectie is. Je moet begrijpen hoe gepersonaliseerde premies, mogelijk gemaakt door AI, de informatie-asymmetrie kunnen verminderen en de beslissing van 'goede risico's' om zich te verzekeren beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je kunt een economisch concept (averechtse selectie) toepassen op een nieuwe situatie (inzet van AI bij verzekeringen). Je kunt een logische redenering opbouwen die de relatie tussen AI, gepersonaliseerde premies en averechtse selectie verklaart. Waar op letten: Let op dat je duidelijk uitlegt waarom 'goede risico's' zich blijven verzekeren door de gepersonaliseerde premies. Verwar averechtse selectie niet met moreel wangedrag. Zorg dat je uitleg de causale keten correct weergeeft. Kernbegrippen: averechtse selectie, risico, premie, verzekeren, informatie-asymmetrie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen averechtse selectie en moreel wangedrag. - Niet uitleggen waarom gepersonaliseerde premies het gedrag van 'goede risico's' beïnvloeden (namelijk dat ze zich blijven verzekeren). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/27 ## Vraag 28 – Solidariteit en gepersonaliseerde premies (2 punten) Een toezichthouder financiële markten doet de volgende uitspraak: "Als verzekeraars artificiële intelligentie inzetten om premies te personaliseren op basis van het individuele risicoprofiel van verzekerden, kan de solidariteit tussen verzekerden onder druk komen te staan". Leg de uitspraak van de toezichthouder uit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een uitspraak over de inzet van artificiële intelligentie (AI) bij verzekeraars en de mogelijke gevolgen daarvan voor de solidariteit. Je moet deze uitspraak uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat solidariteit betekent in de context van verzekeren. Je moet begrijpen dat bij solidariteit goede risico's (kleine kans op schade) en slechte risico's (grote kans op schade) samen de lasten van schade dragen via premies. Je moet weten dat gepersonaliseerde premies betekenen dat de premie wordt afgestemd op het individuele risicoprofiel. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie kunnen leggen tussen het personaliseren van premies met AI en de gevolgen daarvan voor de solidariteit tussen verzekerden. Je moet kunnen uitleggen hoe dit leidt tot lagere premies voor goede risico's en hogere premies voor slechte risico's, en wat dit betekent voor de toegang tot betaalbare verzekeringen voor slechte risico's. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt wat solidariteit inhoudt bij verzekeren. Zorg dat je zowel de gevolgen voor de 'goede risico's' als de 'slechte risico's' benoemt en de relatie daartussen. Verwar solidariteit niet met averechtse selectie. Kernbegrippen: solidariteit, verzekeren, premiedifferentiatie, risicoselectie, goede en slechte risico's Veelgemaakte fouten: - Niet uitleggen wat solidariteit in de context van verzekeren betekent (het delen van risico's). - Alleen het effect op goede of slechte risico's noemen, en niet de relatie tussen die twee groepen. - De begrippen solidariteit en averechtse selectie door elkaar halen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/28 ## Vraag 29 – Gevolgen van AI voor winstgevendheid verzekeraars (2 punten) 2p 29 Leg de gevolgen van de grotere inzet van artificiële intelligentie door buitenlandse verzekeraars uit voor de winstgevendheid van binnenlandse verzekeraars. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. einde Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe de inzet van artificiële intelligentie door buitenlandse verzekeraars de winstgevendheid van binnenlandse verzekeraars beïnvloedt. Je moet een logische keten van oorzaak en gevolg beschrijven. Wat moet je kennen: Je moet weten wat risicoselectie is en hoe dit de kosten en winstgevendheid van een verzekeraar beïnvloedt. Je moet het begrip 'winstgevendheid' kennen in de context van een bedrijf. Wat moet je kunnen: Je kunt de gevolgen van concurrentie en risicoselectie op de winstgevendheid van bedrijven uitleggen. Je kunt een causale keten opstellen die de relatie tussen AI-gebruik, risicoselectie en winstgevendheid duidelijk maakt. Waar op letten: Let erop dat je de volledige causale keten uitlegt: van het aantrekken van goede risico's door buitenlandse verzekeraars met AI, naar het achterblijven van slechte risico's bij binnenlandse verzekeraars, tot de hogere kosten en lagere winstgevendheid voor die laatste groep. Kernbegrippen: verzekeren, risicoselectie, concurrentie, winstgevendheid Veelgemaakte fouten: - De causale keten niet volledig uitleggen: van het aantrekken van goede risico's door buitenlandse verzekeraars, naar het achterblijven van slechte risico's bij binnenlandse verzekeraars, tot de hogere kosten en lagere winst voor die laatste groep. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2025/tijdvak-1/vraag/29 ## Vragen in dit examen ### Vraag 15 – Opgave 15 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2025 tijdvak 1 woensdag 21 mei 13.30 - 16.30 uur economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 56 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1022-a-25-1-o ### Pagina 2 Opgave 1 Analyse van het minimumuurlon Nederland heeft een wettelijk minimumuurloon voor alle werknemers van 15 jaar en ouder. In een talkshow debatteren twee economen over de gevolgen van het verhogen van dit minimumuurloon. [FIGUUR: Schematische weergave van drie personen met tekstballonnen die wijzen naar hun hoofden.] Eenoom 1: 'Een hoger minimumuurloon kan leiden tot meer economische groei'. Econoom 2: 'Een hoger minimumuurloon kan leiden tot een verslechtering van de Nederlandse internationale concurrentiepositie'. 2p 1 Leg de uitspraak van econoom 1 uit. 2p 2 Leg de uitspraak van econoom 2 uit. Het debat gaat verder. Econoom 2 beweert: "Het minimumuurloon ligt boven het marktloon. Het verhogen van het minimumuurloon heeft een effect op de werkloosheid". 2p 3 Leg uit welk effect het verhogen van het minimumuurloon heeft op de werkloosheid. Bij de vragen 4 en 5 worden de belastingen buiten beschouwing gelaten. Het minimumuurloon voor de jongeren (< 21 jaar) is afhankelijk van de leeftijd. Zo krijgt een 16-jarige voor hetzelfde werk een lager minimumuurloon dan een 20-jarige. 1p 4 Gebruik bron 1. Bereken hoeveel procent het minimumuurloon van een 20-jarige hoger is dan dat van een 16-jarige. HA-1022-a-25-1-0 2 / 9 lees verder ### Pagina 3 Een 16-jarige begint op 31 maart 2024 met werken bij een supermarkt. Op 31 juli 2024 is deze persoon nog steeds 16 jaar. Gebruik bron 1 en 2. 5 (2p) Bereken hoe hoog het minimumloon op 31 juli 2024 van de 16-jarige moet zijn om minimaal dezelfde koopkracht te behouden als op 31 maart 2024. De economie van Nederland bevindt zich op het moment van het debat in een laagconjunctuur. Econoom 1 stelt dat de overheid naast het verhogen van het minimumloon, ook anticyclisch begrotingsbeleid kan voeren. 6 (2p) Noem twee voorbeelden van anticyclisch begrotingsbeleid van de overheid, in een laagconjunctuur. Econoom 2 is geen voorstander van overheidsingrijpen. Tijdens een laagconjunctuur zal de inflatie lager zijn dan de inflatiedoelstelling van de centrale bank. 7 (2p) In dat geval zal de centrale bank het rente-instrument inzetten. Leg uit of de centrale bank de rente zal verhogen of verlagen om de inflatie te laten stijgen. HA-1022-a-25-1-o 3 / 9 lees verder ► ► ► ### Pagina 4 Opgave 2 Fietsen op Bonaire Fietsen op Bonaire wordt steeds populairder. Het wordt gezien als een gezond en duurzaam alternatief voor het vele autogebruik op het eiland. Toeristen maken graag gebruik van huurfietsen om het eiland te verkennen. Op Bonaire is een beperkt aantal fietsverhuurbedrijven actief. Zij verhuren gewone fietsen voor toeristen die op de goed aangelegde wegen willen fietsen. Daarnaast verhuren de bedrijven speciale mountainbikes aan toeristen die op zandwegen of in nationale parken willen fietsen. Ook de lokale bevolking gebruikt de huurfietsen naast de eigen fiets. 2p 8 Gebruik bovenstaande tekst. Maak van onderstaande tekst een economisch juiste redenering. De Bonairiaanse fietsverhuurmarkt kan worden gezien als een markt van ...(1).... De huurfietsen kunnen worden gezien als ...(2).... producten. Huurfietsen en eigen fietsen kunnen worden gezien als ...(3).... goederen. Kies uit: bij (1) volkomen concurrentie / monopolistische concurrentie / oligopolie bij (2) homogene / heterogene bij (3) substitutie / complementaire Verhuurbedrijf Hopi Bon wil ook fietsen gaan verhuren. Het bedrijf gaat fietsenrekken plaatsen langs de kust en in enkele binnenlandse plaatsen. Toeristen kunnen fietsen huren en betalen per dag. Ze kunnen de fietsen overal op het eiland plaatsen in de daarvoor bestemde fietsenrekken. Ze kunnen dan eventueel overstappen op een ander type fiets. Hopi Bon rekent eenzelfde prijs voor de twee typen fietsen. De directeur van Hopi Bon maakt een analyse (zie bron 1). 2p 9 Gebruik bron 1. Zijn de variabele kosten degressief, proportioneel of progressief? Leg je antwoord uit. Hopi Bon heeft als doelstelling maximale winst. 3p 10 Gebruik bron 1. Bereken het resultaat per dag van Hopi Bon. HA-1022-a-25-1-o 4/9 lees verder ►►► ### Pagina 5 De welvaart die ontstaat op deze fietsverhuurmarkt kan worden gemeten aan de hand van het consumenten- en producentensurplus. Door een prijsverlaging stijgt de welvaart. 3p 11 Gebruik bron 1. Leg het welvaartseffect uit als Hopi Bon een lagere prijs rekent dan de prijs bij maximale winst. Doe het als volgt: – Leg het effect van een lagere prijs uit op het consumentensurplus. – Leg het effect van een lagere prijs uit op het dalende producentensurplus. – Leg het effect van een lagere prijs uit op het stijgende producentensurplus. Hopi Bon wil starten met een huurprijs van $ 16, om daarna deze te verhogen naar $ 24. De directeur onderzoekt of het starten met een lage prijs ervoor zorgt dat bij een prijsverhoging de omzet zal stijgen. 3p 12 Gebruik bron 1. Zal de omzet van Hopi Bon stijgen of dalen? Leg je antwoord uit door eerst de prijselasticiteit van de vraag te berekenen. De directeur wil de lokale bevolking een jaarabonnement aanbieden, zodat ook zij meer gebruik kunnen maken van de huurfietsen. Dit jaarabonnement voor de inwoners is persoonsgebonden. De inwoners betalen een lagere prijs per dag dan de toeristen. 2p 13 Leg uit of het plan van de directeur voldoet aan de twee voorwaarden van prijsdiscriminatie. In Kralendijk, de hoofdstad van Bonaire, worden de huurfietsen door de toeristen overal en nergens achtergelaten, behalve in de daarvoor bestemde fietsenrekken. Dit leidt tot ergernis onder de bevolking. Bovendien raken de huurfietsen hierdoor beschadigd. De directeur van Hopi Bon besluit om een eigen risico in te stellen, zodat de overlast en de schade verminderen. 2p 14 Gebruik bovenstaande tekst. Leg uit dat een eigen risico beide problemen op kan lossen. HA-1022-a-25-1-0 5 / 9 lees verder ### Pagina 6 Opgave 3 $\text{CO}_2$-rechten De landen van de Europese Unie (EU) hebben een akkoord gesloten waarin staat dat de uitstoot van $\text{CO}_2$ fors moet dalen. De EU geeft elke lidstaat een hoeveelheid $\text{CO}_2$-emissierechten. Een emissierecht geeft het recht tot uitstoot van één ton $\text{CO}_2$. De overheid van een lidstaat mag deze emissierechten verdelen onder haar bedrijven. De bedrijven kunnen de emissierechten met elkaar verhandelen. Als een bedrijf meer $\text{CO}_2$ wil uitstoten, moet het rechten kopen van een bedrijf dat bereid is minder $\text{CO}_2$ uit te stoten (dan wat het aan emissierechten van de overheid heeft gekregen). 1p 15 Geef een verklaring waarom het emissierechtensysteem bedrijven kan prikkelen om minder $\text{CO}_2$ uit te stoten. Bedrijven kunnen ook ervoor kiezen om duurzamer te produceren waardoor zij minder emissierechten hoeven op te kopen. Een econoom onderzoekt de casus van twee bedrijven: Gas en Kolen. In het model van de econoom staan winstveranderingen voor beide bedrijven voor het komende jaar. Pay-offmatrix winstveranderingen in miljoenen euro's [FIGUUR: Tabel met aan de ene kant de optie 'Gas' en aan de andere kant 'Kolen'. De rijen geven de acties van de bedrijven aan: 'kopen emissierechten' en 'investeren in duurzame productie'. De kolommen geven de acties van de andere bedrijven aan. De waarden in de tabel zijn de winstveranderingen in miljoenen euro's.] Gas kopen emissierechten investeren in duurzame productie –70 ; –80 –30 ; –60 Kolen investeren in duurzame productie –50 ; –40 –35 ; –45 2p 16 Leg uit of beide bedrijven in een gevangenendilemma terecht komen. Ga als volgt te werk: – Leg met behulp van getallen uit hoe de dominante strategie van beide bedrijven tot stand komt. – Leg uit of er sprake is van een gevangenendilemma. HA-1022-a-25-1-o 6 / 9 ### Pagina 7 Investeringen in duurzame productiemethoden leiden tot hoge verzonken kosten. Hierdoor gaan bedrijven op zoek naar nieuwe markten, waardoor de totale CO2-uitstoot niet daalt. 2p 17 Leg uit dat de hoge verzonken kosten ervoor kunnen zorgen dat de totale CO2-uitstoot niet daalt. De Nederlandse overheid geeft een groot deel van de verkregen emissierechten aan bedrijven die vooral produceren voor de export. Leg uit dat het grotendeels toewijzen van emissierechten aan internationaal opererende bedrijven een vorm van protectie is. 2p 18 De EU wil de daling van de CO2-uitstoot versnellen. De EU besluit om het aantal emissierechten te verlagen, zodat er minder rechten overblijven voor bedrijven. Dit heeft twee gevolgen voor het groen bbp. Leg beide gevolgen uit voor het groen bbp. 2p 19 Stel dat de EU besluit tot het volgende systeem van emissierechten. De EU stelt de prijs van emissierechten gelijk aan de maatschappelijke kosten die gepaard gaan met de uitstoot. Bedrijven kunnen onbeperkt rechten aankopen bij de EU tegen deze prijs. Er worden geen rechten meer gegeven door de EU. Benoem het effect van dit andere systeem van de EU op de negatieve externe effecten van CO2-uitstoot. 1p 20 HA-1022-a-25-1-o 7 / 9 lees verder ►►► ### Pagina 8 Opgave 4 AOW-leeftijd De AOW is een basispensioen voor ouderen. Door de vergrijzing verslechtert de betaalbaarheid van de AOW: er zijn minder werkenden die premie betalen waarmee de uitkeringen in dat jaar worden betaald. De Nederlandse overheid heeft daarom een aantal jaar geleden besloten de AOW-leeftijd geleidelijk te verhogen van 65 naar 67 jaar en daarna te koppelen aan de levensverwachting. De AOW-leeftijd stijgt dan mee met de gemiddelde levensverwachting. 1p 21 Wordt de AOW-uitkering volgens het kapitaaldekkingsstelsel of het omslagstelsel gefinancierd? Motiveer je keuze. 2p 22 Leg uit dat het verhogen van de AOW-leeftijd de betaalbaarheid van de AOW verbetert. Maak in je antwoord gebruik van zowel de inkomsten als de uitgaven van de overheid. Een deel van de bevolking wil terug naar een AOW-leeftijd van 65 jaar. Een onderzoeker analyseert hoe de extra kosten van een verlaging van de AOW-leeftijd kunnen worden gefinancierd en heeft van drie maatregelen de gevolgen doorgerekend (zie bron 1). 2p 23 Gebruik bron 1. Leg uit dat maatregel 1 op langere termijn kan leiden tot hogere collectieve zorguitgaven. De onderzoeker: "Bij maatregel 2 ontvangen AOW'ers een lagere maandelijkse uitkering. Bovendien komt de koopkracht van AOW'ers verder onder druk te staan, zelfs al bij een inflatie van 1%. Voor een (echt)paar met een AOW-uitkering als enige bron van inkomsten, levert maatregel 2 een koopkrachtdaling van minimaal 6% op." 2p 24 Gebruik bron 1 en 2. Toon met een berekening aan dat door maatregel 2 de koopkrachtdaling voor een (echt)paar minimaal 6% is bij een inflatie van 1%. De onderzoeker zegt over maatregel 3: "Dit leidt ertoe dat een alleenstaande oudere met een AOW-uitkering als enige inkomstenbron, jaarlijks een paar duizend euro meer belasting in box 1 moet betalen ten opzichte van de huidige situatie." 2p 25 Gebruik bron 1, 2 en 3. Bereken hoeveel euro een alleenstaande oudere extra in box 1 moet betalen door maatregel 3. HA-1022-a-25-1-o 8 / 9 lees verder ►►► ### Pagina 9 Opgave 5 AI in de verzekeringssector Door de steeds grotere beschikbaarheid van gegevens en de sterk toegenomen rekenkracht van computers heeft artificiële intelligentie (AI) zich sinds 2023 snel ontwikkeld. Met behulp van artificiële intelligentie kunnen grote hoeveelheden gegevens worden geanalyseerd. Steeds meer verzekeraars maken gebruik van artificiële intelligentie bij het beoordelen van individuele risico's van verzekerden en daardoor bij het vaststellen van een premie per verzekerde. Gebruik bovenstaande tekst. 1p 26 Geef een verklaring waarom de verzekeringsmarkt een markt is van onvolkomen concurrentie. De risico-inschatting door verzekeraars werkt vervolgens door in de premie. Dit zou kunnen leiden tot een vermindering van averechtse selectie. 2p 27 Leg uit dat de inzet van artificiële intelligentie kan leiden tot een afname van averechtse selectie. Een toezichthouder financiële markten doet de volgende uitspraak: "Als verzekeraars artificiële intelligentie inzetten om premies te personaliseren op basis van het individuele risicoprofiel van verzekerden, kan de solidariteit tussen verzekerden onder druk komen te staan". 2p 28 Leg de uitspraak van de toezichthouder uit. Uit onderzoek blijkt dat vooral buitenlandse verzekeraars gebruik maken van artificiële intelligentie om data te analyseren en daarmee gerichter de goede risico's aantrekken. 2p 29 Leg de gevolgen van de grotere inzet van artificiële intelligentie door buitenlandse verzekeraars uit voor de winstgevendheid van binnenlandse verzekeraars. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-1022-a-25-1-o 9/9 einde