# Eindexamen Economie HAVO 2024 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2

## Vraag 1 – Marktvormen en hun kenmerken (2 punten)

2p 1 Van welke marktvorm is sprake op de cashewnotenmarkt? Geef twee kenmerken van deze marktvorm. Op de veiling is een gemiddelde marktprijs van 1.550 Tanzaniaanse shilling per kilogram tot stand gekomen. Volgens de boeren is deze marktprijs te laag om de productiekosten te dekken. Om de boeren te behoeden voor faillissement, kondigt de president van Tanzania een minimumprijs van 3.300 Tanzaniaanse shilling per kilogram aan. Het overschot dat als gevolg van de minimumprijs ontstaat, zal worden opgekocht door de overheid. De nieuwe marktsituatie is geschetst in bron 1. De prijselasticiteit van het aanbod (Ea) is gedefinieerd als: Ea = \frac% verandering aangeboden hoeveelheid% verandering prijs Gebruik bron 1 en bovenstaande definitie van de prijselasticiteit van het aanbod.

Wat kun je verwachten: Je moet de juiste marktvorm identificeren op basis van een beschrijving en de kenmerken van die marktvorm kunnen benoemen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de verschillende marktvormen zijn en welke kenmerken bij welke marktvorm horen. Specifiek moet je de kenmerken van volledige mededinging (volkomen concurrentie) kennen: veel aanbieders, homogeen product, transparante markt, vrije toe- en uittreding, en dat aanbieders prijsnemers zijn.

Wat moet je kunnen: Je kunt een marktsituatie analyseren en op basis daarvan de correcte marktvorm benoemen. Je kunt twee relevante kenmerken van de geïdentificeerde marktvorm noemen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in de casus die wijzen op de kenmerken van een marktvorm. Zorg ervoor dat je twee verschillende en correcte kenmerken noemt die passen bij de marktvorm die je identificeert. Verwar volledige mededinging niet met andere marktvormen zoals monopolistische concurrentie, waar producten gedifferentieerd zijn.

Kernbegrippen: marktvorm, volledige mededinging, volkomen concurrentie, homogene goederen, transparante markt, vrije toetreding, veel vragers en aanbieders

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring met andere marktvormen zoals monopolistische concurrentie, waar producten gedifferentieerd zijn en niet homogeen.
- Het noemen van kenmerken die niet van toepassing zijn op de casus, zoals 'weinig aanbieders' of 'heterogene producten'.
- Onvoldoende kenmerken noemen (er worden er twee gevraagd).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 2 – Prijselasticiteit van het aanbod afleiden uit een grafiek (2 punten)

Op de veiling is een gemiddelde marktprijs van 1.550 Tanzaniaanse shilling per kilogram tot stand gekomen. Volgens de boeren is deze marktprijs te laag om de productiekosten te dekken. Om de boeren te behoeden voor faillissement, kondigt de president van Tanzania een minimumprijs van 3.300 Tanzaniaanse shilling per kilogram aan. Het overschot dat als gevolg van de minimumprijs ontstaat, zal worden opgekocht door de overheid. De nieuwe marktsituatie is geschetst in bron 1.
De prijselasticiteit van het aanbod (Ea) is gedefinieerd als:
Ea = (% verandering aangeboden hoeveelheid) / (% verandering prijs)

Gebruik bron 1 en bovenstaande definitie van de prijselasticiteit van het aanbod.
Leid de prijselasticiteit van het aanbod af uit het verloop van de aanbodlijn op de markt van cashewnoten.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de prijselasticiteit van het aanbod. Je moet de definitie van de prijselasticiteit van het aanbod toepassen op een gegeven aanbodlijn in een grafiek (bron 1). Je leidt hieruit de waarde van de prijselasticiteit van het aanbod af en legt uit wat dit betekent voor het aanbod.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van de prijselasticiteit van het aanbod kennen: Ea = (% verandering aangeboden hoeveelheid) / (% verandering prijs). Je moet weten wat een volkomen (of volledig) prijsinelastisch aanbod betekent en hoe dit eruitziet in een aanbod-vraagdiagram (een verticale aanbodlijn).

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een grafiek (bron 1) kunnen interpreteren, specifiek het verloop van de aanbodlijn. Je moet de definitie van de prijselasticiteit van het aanbod kunnen toepassen om de elasticiteit af te leiden. Je moet kunnen uitleggen wat een afgeleide elasticiteitswaarde betekent voor het aanbod.

Waar op letten: Let goed op de vorm van de aanbodlijn in bron 1. Als de aanbodlijn verticaal is, betekent dit dat de aangeboden hoeveelheid niet verandert, ongeacht de prijs. Dit heeft directe gevolgen voor de teller in de formule van de prijselasticiteit van het aanbod. Verwar de prijselasticiteit van het aanbod niet met die van de vraag.

Kernbegrippen: prijselasticiteit van het aanbod, volkomen inelastisch aanbod, aanbodlijn

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerd interpreteren van de (verticale) aanbodlijn uit de (ontbrekende) bron 1.
- De elasticiteit proberen te berekenen met de gegeven prijzen zonder de (onveranderlijke) hoeveelheid te gebruiken.
- Verwarring tussen prijselasticiteit van vraag en aanbod.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 3 – Minimumprijs en overheidsingrijpen (3 punten)

3p 3 Welk vlak geeft het geldbedrag weer van het overschot dat de overheid heeft opgekocht? Noteer de letters van de hoekpunten van het vlak en leg je keuze uit. Bij het besluit om in te grijpen in de markt, heeft de overheid een afweging gemaakt tussen de belangen van verschillende groepen in de samenleving. Een econoom stelt dat twee groepen financieel nadeel ondervinden van de ingreep: de kopers van de cashewnoten en de burgers van het land.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de gevolgen van een minimumprijs op een markt, specifiek over de kosten die de overheid maakt om een aanbodoverschot op te kopen. Je moet een specifiek vlak in een grafiek identificeren dat deze kosten weergeeft en je keuze uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een minimumprijs is en wat de gevolgen ervan zijn voor de markt, zoals het ontstaan van een aanbodoverschot. Je moet weten dat de kosten voor het opkopen van dit overschot worden berekend door de hoeveelheid van het overschot te vermenigvuldigen met de minimumprijs.

Wat moet je kunnen: Je kunt een vraag- en aanbodgrafiek met een minimumprijs interpreteren. Je kunt in deze grafiek het aanbodoverschot identificeren. Je kunt het geldbedrag van de opkoopkosten van de overheid in de grafiek als een vlak herkennen en de hoekpunten benoemen. Je kunt je keuze uitleggen door te verwijzen naar de minimumprijs en het aanbodoverschot in de grafiek.

Waar op letten: Let goed op dat je het juiste vlak benoemt dat de *totale opkoopkosten* weergeeft, en niet alleen het aanbodoverschot (een hoeveelheid). Zorg ervoor dat je de letters van de hoekpunten correct noteert en een duidelijke uitleg geeft waarom dit vlak de opkoopkosten representeert. Verwar het geldbedrag (vlak) niet met de hoeveelheid (lijnstuk).

Kernbegrippen: minimumprijs, aanbodoverschot, opkoopregeling, overheidsingrijpen, marktevenwicht

Veelgemaakte fouten:
- Alleen het vlak noemen zonder uitleg.
- Het aanbodoverschot (een hoeveelheid, lijnstuk BC) verwarren met de opkoopkosten (een geldbedrag, vlak BIJC).
- Een ander vlak noemen, bijvoorbeeld het verlies aan consumentensurplus of de totale omzet bij de minimumprijs.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/3

## Vraag 4 – Minimumprijs en consumentensurplus (2 punten)

2p 4 Leg met behulp van het begrip consumentensurplus uit dat de minimumprijs financieel nadelig is voor de kopers van cashewnoten.

Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom een minimumprijs financieel nadelig is voor kopers, specifiek door het begrip consumentensurplus te gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het consumentensurplus is: het verschil tussen de betalingsbereidheid van kopers en de prijs die zij daadwerkelijk betalen. Je moet weten dat een minimumprijs een prijs is die boven de evenwichtsprijs ligt.

Wat moet je kunnen: Je kunt het begrip consumentensurplus toepassen op een situatie met een minimumprijs. Je kunt uitleggen hoe een hogere prijs (door een minimumprijs) het consumentensurplus beïnvloedt.

Waar op letten: Let erop dat je het begrip consumentensurplus correct definieert of toepast. Zorg ervoor dat je duidelijk de link legt tussen de hogere prijs door de minimumprijs en de afname van het consumentensurplus. Haal consumentensurplus niet door elkaar met producentensurplus.

Kernbegrippen: consumentensurplus, minimumprijs, prijsinterventie, welvaartsverlies

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten het begrip consumentensurplus te definiëren of toe te passen.
- Alleen stellen dat de prijs stijgt, zonder de link te leggen met de afname van het surplus.
- Consumentensurplus en producentensurplus door elkaar halen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 5 – Gevolgen van overheidsingrijpen voor burgers (1 punt)

1p 5 Geef een reden waarom het opkoopprogramma financieel nadelig is voor de burgers van het land.

Wat kun je verwachten: Je moet een financieel nadeel kunnen benoemen dat burgers ondervinden door een opkoopprogramma van de overheid.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat overheidsuitgaven, zoals een opkoopprogramma, gefinancierd worden uit belastingafdrachten van burgers. Je moet ook het concept van alternatieve aanwendbaarheid kennen, wat betekent dat geld dat aan het ene doel wordt besteed, niet meer beschikbaar is voor een ander doel.

Wat moet je kunnen: Je moet de relatie kunnen leggen tussen overheidsuitgaven en de financiële positie van burgers. Je moet een economisch argument kunnen formuleren over de gevolgen van overheidsbeleid voor burgers.

Waar op letten: Let goed op dat je het nadeel voor de burgers in het algemeen benoemt, en niet alleen voor consumenten van het specifieke product. De vraag gaat over de financiering en de bredere impact van overheidsbestedingen op de burger.

Kernbegrippen: overheidsingrijpen, minimumprijs, belastingen, overheidsbestedingen, alternatieve aanwendbaarheid

Veelgemaakte fouten:
- Het nadeel voor de burgers verwarren met het nadeel voor de kopers (hogere prijs). De vraag gaat over burgers in het algemeen, niet alleen de consumenten van het product.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/5

## Vraag 6 – Effect van investeringen in technologie op werkgelegenheid (korte termijn) (1 punt)

1p 6 Gebruik pijl 1 uit de figuur. Geef een argument voor het korte-termijn effect dat investeringen in arbeidsproductiviteit-verhogende technologieën kunnen leiden tot een vermindering van de werkgelegenheid.

Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom investeringen in technologie die de arbeidsproductiviteit verhogen, op korte termijn kunnen leiden tot minder werkgelegenheid.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat arbeidsproductiviteit is en hoe technologische ontwikkelingen deze kunnen beïnvloeden. Je moet het verschil kennen tussen korte-termijn en lange-termijn effecten op de werkgelegenheid.

Wat moet je kunnen: Je kunt een argument geven voor een kortetermijneffect op basis van een gegeven figuur. Je kunt het verband tussen arbeidsproductiviteit en de benodigde hoeveelheid arbeid uitleggen.

Waar op letten: Let goed op dat je het korte-termijn effect beschrijft en niet het lange-termijn effect. Zorg ervoor dat je de link legt tussen de gestegen arbeidsproductiviteit en de verminderde behoefte aan mensen voor dezelfde productie.

Kernbegrippen: arbeidsproductiviteit, technologische ontwikkeling, werkgelegenheid, substitutie van arbeid

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van korte- en lange-termijn effecten.
- Niet expliciet de link leggen tussen hogere productiviteit en de verminderde behoefte aan arbeid bij gelijkblijvende productie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/6

## Vraag 7 – Lange-termijn effect van investeringen op werkgelegenheid (2 punten)

2p 7 Gebruik pijl 2 en 3 uit de figuur. Leg het lange-termijn effect uit dat investeringen in arbeidsproductiviteit- verhogende technologieën kunnen leiden tot een toename van werkgelegenheid.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe investeringen in technologie die de arbeidsproductiviteit verhogen, op de lange termijn kunnen leiden tot meer werkgelegenheid. Je gebruikt hiervoor de informatie uit pijl 2 en pijl 3 van de figuur.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat investeringen in arbeidsproductiviteit-verhogende technologieën de loonkosten per product kunnen verlagen. Je moet weten dat lagere loonkosten per product kunnen leiden tot lagere prijzen en een verbeterde internationale concurrentiepositie. Je moet weten dat een verbeterde internationale concurrentiepositie kan leiden tot meer export, een hogere productie en daardoor een toename van de werkgelegenheid.

Wat moet je kunnen: Je kunt de causale verbanden tussen investeringen, arbeidsproductiviteit, loonkosten per product, prijzen, internationale concurrentiepositie, export, productie en werkgelegenheid uitleggen. Je kunt de informatie uit een figuur (pijl 2 en 3) interpreteren en toepassen in je uitleg.

Waar op letten: Let erop dat je de volledige keten van oorzaak en gevolg uitlegt, van investeringen tot aan de toename van werkgelegenheid. Zorg dat je zowel het effect van pijl 2 (investeringen op concurrentiepositie via loonkosten en prijzen) als pijl 3 (concurrentiepositie op werkgelegenheid via export en productie) duidelijk benoemt. Verwar de lange-termijn effecten niet met de korte-termijn effecten.

Kernbegrippen: arbeidsproductiviteit, internationale concurrentiepositie, werkgelegenheid, loonkosten per product, export

Veelgemaakte fouten:
- De causale keten niet volledig uitleggen, bijvoorbeeld alleen zeggen 'investeringen leiden tot een betere concurrentiepositie' zonder het mechanisme van lagere loonkosten per product en lagere prijzen te noemen.
- De link tussen een betere concurrentiepositie en werkgelegenheid niet uitleggen via de toegenomen export en productie.
- Korte-termijn en lange-termijn effecten door elkaar halen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/7

## Vraag 8 – Kenmerken monopolistische concurrentie toepassen op tandzorg (2 punten)

2p 8 Noem twee relevante kenmerken van de marktvorm monopolistische concurrentie en licht die toe aan de hand van het krantenbericht. Enkele gezondheidseconomen reageren op het nieuwe beleid van de overheid en doen de volgende uitspraken: 1 "Marktwerking zal leiden tot lagere prijzen van tandzorg.” 2 "Als veel patiënten tegen de kosten van tandzorg zijn verzekerd, zal marktwerking niet leiden tot lagere prijzen." 3 "De overheid zal erop moeten toezien dat tandartsen geen prijsafspraken met elkaar maken."

Wat kun je verwachten: Je moet twee kenmerken van de marktvorm monopolistische concurrentie noemen en deze toelichten met informatie uit het krantenbericht.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van de marktvorm monopolistische concurrentie kennen, zoals prijszetting, een groot aantal aanbieders en een heterogeen product.

Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van de marktvorm monopolistische concurrentie kunnen herkennen en toepassen op een concrete situatie, zoals beschreven in een krantenbericht. Je moet relevante informatie uit een tekst kunnen selecteren om je antwoord te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je de kenmerken van monopolistische concurrentie specifiek koppelt aan de informatie uit het krantenbericht. Noem geen kenmerken van andere marktvormen. Zorg dat je twee kenmerken noemt en deze beide toelicht met een voorbeeld uit de tekst.

Kernbegrippen: monopolistische concurrentie, marktvormen, heterogeen product, prijszetter, aantal aanbieders

Veelgemaakte fouten:
- Een kenmerk noemen zonder dit te koppelen aan de informatie uit het krantenbericht.
- Kenmerken van andere marktvormen noemen, zoals volkomen concurrentie (homogeen product) of monopolie (één aanbieder).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/8

## Vraag 9 – Uitleg marktwerking en prijsdaling (2 punten)

2p 9 Leg uitspraak 1 uit.

Wat kun je verwachten: Je moet een uitspraak over marktwerking en prijsdaling uitleggen. Je legt uit hoe het vrijgeven van tarieven leidt tot concurrentie en uiteindelijk tot lagere prijzen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat marktwerking is en hoe concurrentie ontstaat als tarieven worden vrijgegeven. Je moet begrijpen hoe concurrentie tussen aanbieders (tandartsen) leidt tot lagere prijzen, omdat vragers (patiënten) op zoek gaan naar de goedkoopste zorg bij gelijke kwaliteit.

Wat moet je kunnen: Je moet een economische redenering kunnen opbouwen en uitleggen. Je moet de relatie tussen marktwerking, concurrentie en prijsvorming kunnen beschrijven.

Waar op letten: Let erop dat je de volledige redenering geeft: marktwerking leidt tot concurrentie, en deze concurrentie leidt tot lagere prijzen door het gedrag van consumenten. Herhaal niet alleen dat marktwerking tot lagere prijzen leidt, maar leg het mechanisme uit.

Kernbegrippen: marktwerking, concurrentie, prijsvorming, monopolistische concurrentie

Veelgemaakte fouten:
- Niet de volledige redenering geven: marktwerking -> concurrentie -> prijsdaling door consumentengedrag.
- Alleen herhalen dat marktwerking tot lagere prijzen leidt zonder het mechanisme uit te leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/9

## Vraag 10 – Uitleg uitspraak over marktwerking en verzekeren (2 punten)

2p 10 Leg uitspraak 2 uit.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom uitspraak 2 klopt. Dit betekent dat je de relatie tussen verzekeren, prijsprikkels en het gedrag van zowel vragers (patiënten) als aanbieders (tandartsen) moet beschrijven.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een prijsprikkel is en hoe deze werkt. Je moet begrijpen hoe verzekeringen de financiële prikkels voor consumenten en aanbieders kunnen beïnvloeden. Je moet de basisprincipes van marktwerking en concurrentie kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een economische uitspraak kunnen analyseren en de onderliggende mechanismen kunnen uitleggen. Je moet de gevolgen van het wegvallen van prijsprikkels voor zowel vragers als aanbieders kunnen benoemen en de relatie hiertussen kunnen leggen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel het gedrag van de patiënt als dat van de tandarts beschrijft. Zorg ervoor dat je duidelijk de link legt tussen de verzekering en het wegvallen van de prijsprikkel voor beide partijen. Als je maar één kant belicht, mis je punten.

Kernbegrippen: marktwerking, verzekeren, moreel wangedrag, prijsprikkel, concurrentie

Veelgemaakte fouten:
- Alleen het gedrag van de patiënt beschrijven en niet de reactie van de tandarts.
- Niet expliciet de link leggen tussen de verzekering en het wegvallen van de 'prijsprikkel'.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 11 – Gevolgen van prijsafspraken voor consumenten (2 punten)

2p 11 Noem twee gevolgen van prijsafspraken tussen tandartsen die nadelig zijn voor consumenten.

Wat kun je verwachten: Je moet twee nadelige gevolgen van prijsafspraken tussen aanbieders (zoals tandartsen) voor consumenten kunnen noemen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat prijsafspraken zijn en hoe deze de marktwerking beïnvloeden. Je moet de directe gevolgen van verminderde concurrentie voor consumenten kunnen benoemen, zoals hogere prijzen en verminderde kwaliteit.

Wat moet je kunnen: Je kunt de effecten van kartelvorming op de consumentenwelvaart analyseren. Je kunt specifieke nadelen voor consumenten identificeren die voortvloeien uit het wegvallen van concurrentie.

Waar op letten: Let erop dat je gevolgen noemt die direct nadelig zijn voor de consument. Vermijd vage antwoorden en zorg dat je antwoorden specifiek zijn voor prijs of kwaliteit.

Kernbegrippen: prijsafspraken, kartel, consumentenwelvaart, marktwerking, concurrentie

Veelgemaakte fouten:
- Gevolgen noemen die niet direct nadelig zijn voor de consument, maar bijvoorbeeld voor de overheid of andere tandartsen.
- Te vage antwoorden geven zoals 'minder keuze' zonder dit te specificeren naar prijs of kwaliteit.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/11

## Vraag 12 – Keuzeanalyse tandzorgkosten (3 punten)

Denzel Martina is niet verzekerd tegen de kosten van tandzorg. Denzel bezoekt ieder half jaar het Mondmedisch Centrum in zijn woonplaats voor een gebitscontrole. Uit landelijke statistieken blijkt dat patiënten die één keer per halfjaar een gebitscontrole laten uitvoeren, gemiddeld een keer per vier jaar een vervolgbehandeling nodig hebben.
Per 1 januari 2024 verhoogt het Mondmedisch Centrum de tarieven, en daarom overweegt Denzel het volgende:
- Hij stapt over naar tandartspraktijk De Concurrent.
- Hij sluit een tandzorgverzekering af.
Denzel heeft een risiconeutrale houding ten opzichte van de kosten en verwacht geen verandering in zijn zorgconsumptie.
Denzel Martina maakt het volgende overzicht:

Toon met een berekening aan welke keuze het best past bij de voorkeur van Denzel Martina.

Wat kun je verwachten: Je analyseert de kosten van verschillende tandzorgopties over een bepaalde periode en kiest de meest voordelige optie voor een risiconeutraal persoon.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een risiconeutrale houding inhoudt (kiezen voor de optie met de laagste verwachte kosten). Je moet de begrippen 'premie', 'eigen risico' en 'verwachte kosten' kennen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de verwachte totale kosten berekenen voor verschillende scenario's (tandartsbezoek zonder verzekering bij twee verschillende praktijken en tandartsbezoek met verzekering). Je kunt de kans op een gebeurtenis (vervolgbehandeling) omzetten naar een jaarlijkse of meerjarige verwachting. Je kunt een conclusie trekken op basis van je berekeningen en deze onderbouwen.

Waar op letten: Let op dat je de juiste tarieven gebruikt (nieuwe tarieven van het Mondmedisch Centrum). Zorg ervoor dat je alle kostenposten meeneemt: de halfjaarlijkse controles, de verwachte vervolgbehandeling en bij de verzekering ook de jaarpremie en het eigen risico. Voer de berekening uit over een consistente periode (bijvoorbeeld 4 jaar of 1 jaar) voor alle opties om ze goed te kunnen vergelijken. Vergeet niet een duidelijke conclusie te trekken.

Kernbegrippen: risico, verzekeren, verwachte waarde, kosten-batenanalyse, risiconeutraal

Veelgemaakte fouten:
- De berekening uitvoeren over een andere periode dan 4 jaar (of 1 jaar) voor alle opties, wat vergelijken onmogelijk maakt.
- Het aantal gebitscontroles verkeerd berekenen (bijvoorbeeld 4 in plaats van 8 over een periode van 4 jaar).
- De vervolgbehandeling vergeten mee te rekenen.
- Het eigen risico bij de verzekeringsoptie vergeten.
- De oude tarieven gebruiken in plaats van de nieuwe tarieven.
- Geen conclusie trekken op basis van de berekeningen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Ruilen over de tijd door de overheid (2 punten)

2p 13 Leg uit dat de overheid met deze regeling ruilt over de tijd. Niet alle opleidingstrajecten leiden tot een baan met voldoende inkomen. Bij het controleren van de voorwaarden voor scholingskostenaftrek kan de overheid te maken krijgen met asymmetrische informatie.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de overheid ruilt over de tijd met een regeling zoals scholingskostenaftrek. Je focust hierbij op de financiële gevolgen voor de overheid, zowel nu als in de toekomst.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'ruilen over de tijd' betekent, specifiek toegepast op overheidsfinanciën. Je moet begrijpen dat de overheid nu minder belastinginkomsten heeft door de aftrek van scholingskosten, wat leidt tot meer lenen of minder aflossen. Je moet ook weten dat een hogere verdiencapaciteit van burgers in de toekomst leidt tot hogere belastinginkomsten voor de overheid, waardoor zij dan meer kan aflossen of besteden.

Wat moet je kunnen: Je moet een economisch concept (ruilen over de tijd) kunnen toepassen op een concrete overheidsmaatregel. Je moet de financiële gevolgen van overheidsbeleid kunnen analyseren voor zowel het heden als de toekomst. Je moet een heldere redenering kunnen opbouwen die de oorzaak-gevolgrelatie tussen de regeling en de overheidsfinanciën uitlegt.

Waar op letten: Let erop dat je de uitleg geeft vanuit het perspectief van de overheid, niet vanuit het individu. Zorg ervoor dat je duidelijk het 'nu' (opoffering/kosten) en het 'later' (opbrengsten/baten) aspect van de ruil benoemt en met elkaar verbindt.

Kernbegrippen: ruilen over de tijd, overheidsfinanciën, belastingen, menselijk kapitaal

Veelgemaakte fouten:
- De uitleg alleen vanuit het perspectief van de studerende persoon geven, in plaats van het perspectief van de overheid zoals gevraagd.
- Niet duidelijk het 'nu' (kosten/minder inkomsten) en 'later' (baten/meer inkomsten) aspect van de ruil benoemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – Asymmetrische informatie en financieel risico voor de overheid (2 punten)

2p 14 Leg uit dat asymmetrische informatie een financieel risico voor de overheid kan veroorzaken. Een econoom stelt dat mensen in de hoogste inkomenscategorie meer gebruikmaken van de regeling dan mensen in de lagere inkomenscategorieën. Dit wordt versterkt doordat het land een progressief belastingstelsel kent met drie schijven, zie bron 1.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe asymmetrische informatie een financieel risico voor de overheid kan veroorzaken in de context van een regeling voor belastingaftrek van studiekosten.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat asymmetrische informatie is: de ene partij (de burger) heeft meer of betere informatie dan de andere partij (de overheid). Je moet begrijpen dat dit kan leiden tot ongewenste financiële gevolgen voor de overheid, zoals hogere uitgaven of lagere belastingopbrengsten.

Wat moet je kunnen: Je kunt het begrip asymmetrische informatie toepassen op een concrete situatie. Je kunt de relatie leggen tussen asymmetrische informatie en een financieel risico voor de overheid.

Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen asymmetrische informatie en het financiële risico SPECIFIEK voor de overheid. Beschrijf niet alleen wat asymmetrische informatie is, maar leg uit hoe dit leidt tot hogere uitgaven of lagere inkomsten voor de overheid. Focus op het risico voor de overheid, niet voor de burger.

Kernbegrippen: asymmetrische informatie, risico, overheid, belastingaftrek, financieel risico

Veelgemaakte fouten:
- Alleen het begrip asymmetrische informatie uitleggen zonder de link te leggen naar het financiële risico voor de overheid.
- Het risico voor de student beschrijven in plaats van het risico voor de overheid.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Argumenten voor stelling econoom over studiekosten (2 punten)

2p 15 Gebruik bron 1 en bovenstaande tekst. Geef twee argumenten die de stelling van de econoom onderbouwen. Denise heeft haar hbo-studie pedagogiek met succes afgerond en is inmiddels een aantal jaren werkzaam als leerlingbegeleider. Zij overweegt om volgend jaar in de avonduren te gaan studeren voor een universitaire master orthopedagogiek. Ze wil graag weten wat deze studie haar volgend jaar zou kosten. De kosten voor de eenjarige master orthopedagogiek zijn: – collegegeld: € 2.300 – studiematerialen: € 400 Denise mag de kosten boven de drempel van € 300 aftrekken. Ze heeft volgend jaar een bruto-inkomen van € 36.000. Zij heeft geen andere aftrekposten.

Wat kun je verwachten: Je moet twee argumenten geven die de stelling van de econoom onderbouwen. De stelling gaat over de effecten van studiekosten en aftrekposten op verschillende inkomensgroepen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een progressief belastingstelsel is en hoe belastingaftrek werkt. Je moet begrijpen dat hogere inkomens in een progressief stelsel een groter belastingvoordeel kunnen behalen uit aftrekposten. Je moet ook het concept van draagkracht kennen, oftewel de financiële ruimte die mensen hebben om kosten te dragen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bron 1 en de gegeven tekst kunnen combineren. Je moet de financiële gevolgen van studiekosten en belastingaftrek kunnen analyseren voor verschillende inkomensgroepen. Je moet twee verschillende argumenten kunnen formuleren die de stelling van de econoom onderbouwen, waarbij je zowel financiële draagkracht als het belastingvoordeel meeneemt.

Waar op letten: Let erop dat je twee verschillende argumenten geeft. Eén argument moet gaan over de financiële ruimte (draagkracht) van lagere inkomens. Het andere argument moet gaan over het procentuele belastingvoordeel van de aftrekpost voor hogere inkomens in een progressief belastingstelsel. Zorg dat je de percentages uit de bron correct interpreteert.

Kernbegrippen: progressief belastingstelsel, belastingaftrek, inkomensverdeling, draagkracht

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten om zowel een financieel (draagkracht) als een fiscaal (belastingvoordeel) argument te geven.
- Niet koppelen van het progressieve belastingstelsel aan het grotere voordeel voor hogere inkomens.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – Netto studiekosten berekenen met belastingvoordeel (2 punten)

2p 16 Gebruik bron 1. Bereken de netto-studiekosten van Denise.

Wat kun je verwachten: Je berekent de netto studiekosten van Denise. Hierbij moet je rekening houden met aftrekbare kosten en het belastingvoordeel dat hieruit voortvloeit.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat studiekosten aftrekbaar kunnen zijn voor de inkomstenbelasting. Je moet weten dat er een drempelbedrag is voor aftrekbare kosten. Je moet weten dat het belastingvoordeel wordt berekend over het bedrag boven de drempel. Je moet weten dat het belastingvoordeel afhankelijk is van de inkomensschijf waarin het inkomen valt. Je moet weten dat de netto studiekosten de totale studiekosten min het belastingvoordeel zijn.

Wat moet je kunnen: Je kunt relevante gegevens uit een bron halen (studiekosten, drempelbedrag, belastingtarief). Je kunt de totale studiekosten berekenen. Je kunt de aftrekbare studiekosten berekenen door het drempelbedrag af te trekken. Je kunt het belastingvoordeel berekenen door het aftrekbare bedrag te vermenigvuldigen met het juiste belastingtarief. Je kunt de netto studiekosten berekenen door het belastingvoordeel van de totale studiekosten af te trekken.

Waar op letten: Let op dat je eerst de totale studiekosten bepaalt. Trek daarna de drempel van € 300 af om de aftrekbare kosten te vinden. Bereken het belastingvoordeel alleen over dit aftrekbare bedrag. Zorg ervoor dat je het juiste belastingtarief gebruikt dat hoort bij de inkomensschijf van Denise. Trek het berekende belastingvoordeel af van de *totale* studiekosten om de netto studiekosten te vinden.

Kernbegrippen: inkomstenbelasting, aftrekpost, drempelbedrag, progressief belastingstelsel, netto kosten, belastingvoordeel

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de drempel van € 300 af te trekken van de totale kosten voordat het belastingvoordeel wordt berekend.
- Het belastingvoordeel berekenen over de totale kosten in plaats van over de aftrekbare kosten.
- Het belastingvoordeel aftrekken van de aftrekbare kosten in plaats van de totale kosten om de netto kosten te vinden.
- Een verkeerd belastingtarief gebruiken (het inkomen van € 36.000 valt in de eerste schijf, wat uit de niet-meegeleverde bron 1 zou moeten blijken).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Deflatie en laagconjunctuur (2 punten)

2p 17 Leg uit dat deflatie de laagconjunctuur versterkt. Een econoom reageert op het krantenbericht met twee beweringen. Bewering 1: "Door de renteverlaging zullen in een laagconjunctuur de bedrijfsinvesteringen nauwelijks toenemen.” Bewering 2: "De afweging van huurders om nu al dan niet over te gaan tot koop van een eigen woning, is gebaseerd op veel meer factoren dan alleen de hoogte van het rentetarief. Ik heb een voorbeeld uitgewerkt (bron 1)."

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe deflatie de laagconjunctuur kan versterken. Je moet hierbij het verband tussen prijsdalingen, consumentengedrag en de economische activiteit kunnen beschrijven.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat deflatie is (aanhoudende daling van het algemeen prijspeil). Je moet weten wat laagconjunctuur is (periode van economische krimp, lage bestedingen, hoge werkloosheid). Je moet het verband kennen tussen prijsverwachtingen en bestedingen (uitgestelde consumptie bij verwachte verdere prijsdalingen).

Wat moet je kunnen: Je kunt een causaal verband uitleggen. Je kunt de effecten van deflatie op consumentengedrag en economische activiteit benoemen. Je kunt de gevolgen van uitgestelde consumptie voor de economie beschrijven.

Waar op letten: Let op dat je het causale mechanisme duidelijk uitlegt: deflatie leidt tot de verwachting van verdere prijsdalingen, wat consumenten ertoe aanzet hun aankopen uit te stellen. Dit vermindert de totale bestedingen en versterkt de laagconjunctuur. Verwar deflatie niet met desinflatie (afnemende inflatie).

Kernbegrippen: deflatie, laagconjunctuur, bestedingen, uitgestelde consumptie, negatieve spiraal

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen deflatie en desinflatie.
- Niet uitleggen van het causale mechanisme (verwachting -> uitstel -> lagere bestedingen).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Uitleg bewering over investeringen in laagconjunctuur (2 punten)

2p 18 Leg bewering 1 uit.

Wat kun je verwachten: Je moet een bewering uitleggen over waarom bedrijfsinvesteringen in een laagconjunctuur nauwelijks toenemen, zelfs bij een renteverlaging. Je moet hierbij de relatie leggen tussen de economische situatie (laagconjunctuur) en het investeringsgedrag van bedrijven.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een laagconjunctuur inhoudt, namelijk een periode met onderbezetting van de productiecapaciteit en/of lage winstverwachtingen. Je moet weten dat investeringen nodig zijn om de productiecapaciteit uit te breiden of te verbeteren. Je moet weten dat de rente invloed kan hebben op investeringen, maar dat andere factoren, zoals de bezettingsgraad en winstverwachtingen, ook belangrijk zijn.

Wat moet je kunnen: Je moet een economische bewering kunnen verklaren door de juiste economische begrippen en hun onderlinge verbanden te gebruiken. Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die de oorzaak (laagconjunctuur) verbindt met het gevolg (nauwelijks toenemende investeringen).

Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen de laagconjunctuur en de specifieke situatie van bedrijven, zoals onderbezetting van de productiecapaciteit of lage winstverwachtingen. Zorg dat je uitlegt waarom deze factoren ervoor zorgen dat investeringen uitblijven, zelfs als de rente laag is. Vermijd een te algemene uitleg over lage vraag zonder de diepere oorzaak te benoemen.

Kernbegrippen: laagconjunctuur, investeringen, productiecapaciteit, bezettingsgraad, winstverwachting, rente

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de link te leggen tussen laagconjunctuur en de specifieke situatie van bedrijven (onderbezetting of lage winstverwachting).
- Alleen stellen dat de vraag laag is, zonder uit te leggen waarom dat leidt tot het uitblijven van investeringen ondanks de lage rente.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Woonlasten vergelijken: huren versus kopen (3 punten)

3p 19 Gebruik bewering 2 en bron 1. Laat met een berekening zien dat de jaarlijkse woonlast bij koop pas na drie jaar lager is dan bij huren. Bereken hiertoe de jaarlijkse woonlasten in het derde en vierde jaar.

Wat kun je verwachten: Je vergelijkt de jaarlijkse woonlasten van een koopwoning met die van een huurwoning over meerdere jaren. Je berekent de woonlasten voor zowel de koop- als de huurwoning in het derde en vierde jaar om aan te tonen wanneer kopen voordeliger wordt.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je jaarlijkse hypotheekrente berekent. Je moet weten hoe je maandelijkse kosten omzet naar jaarlijkse kosten. Je moet weten hoe je een jaarlijkse procentuele huurverhoging toepast over meerdere jaren.

Wat moet je kunnen: Je kunt relevante financiële gegevens uit een tabel halen. Je kunt de jaarlijkse woonlasten voor een koopwoning berekenen door hypotheekrente en overige woonlasten op te tellen. Je kunt de jaarlijkse huurprijs berekenen na meerdere jaren van procentuele verhoging. Je kunt de berekende woonlasten van huren en kopen vergelijken en hieruit een conclusie trekken.

Waar op letten: Let goed op dat je de overige woonlasten per maand omzet naar jaarlijkse kosten door ze met 12 te vermenigvuldigen. Zorg ervoor dat je de huurverhoging correct toepast voor het juiste aantal jaren (bijvoorbeeld voor het derde jaar is dit 2 keer een verhoging, dus tot de macht 2). Vergeet niet de berekeningen voor zowel het derde als het vierde jaar uit te voeren om de bewering te kunnen onderbouwen.

Kernbegrippen: rente, woonlasten, huren vs. kopen, procentuele verandering, kosten-batenanalyse

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de maandelijkse overige woonlasten te annualiseren (vermenigvuldigen met 12).
- Een onjuiste macht gebruiken voor de berekening van de huur in jaar 3 (moet ^2 zijn, niet ^3) en jaar 4 (moet ^3 zijn, niet ^4).
- De vraag verkeerd interpreteren en alleen de kosten voor het derde jaar berekenen, terwijl de vraag vereist aan te tonen dat het *pas na* drie jaar goedkoper is, wat een berekening voor het vierde jaar impliceert.
- Reken- of afrondingsfouten maken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Afweging huren of kopen (1 punt)

1 p 20 Gebruik bewering 2 en bron 1. Noem een andere reden dan genoemd in bewering 2 en bron 1, die huurders kunnen betrekken in hun afweging om al dan niet een eigen woning te kopen.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de afweging die huurders maken tussen het huren van een woning en het kopen van een eigen woning. Je moet een reden noemen die niet al in de bronnen wordt genoemd.

Wat moet je kennen: Je moet weten welke factoren een rol spelen bij de beslissing om een woning te huren of te kopen, naast de directe woonlasten en rente. Denk hierbij aan toekomstige verwachtingen, risico's en persoonlijke voorkeuren.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bewering 2 en bron 1 kunnen gebruiken om te bepalen welke redenen al genoemd zijn. Je moet vervolgens een andere, relevante economische of persoonlijke reden kunnen bedenken die huurders meenemen in hun afweging.

Waar op letten: Let goed op dat je geen reden noemt die al in bewering 2 of bron 1 staat. Zorg ervoor dat de reden die je noemt relevant is voor de afweging tussen huren en kopen.

Kernbegrippen: Besluitvorming, Toekomstige verwachtingen, Risico, Niet-monetaire factoren, Woningmarkt

Veelgemaakte fouten:
- Een reden noemen die al in de casus (bewering 2, bron 1) wordt genoemd, zoals de rente of directe woonlasten.
- Een niet-relevante reden geven voor de afweging tussen huren en kopen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – Grijze druk en houdbaarheidssaldo (2 punten)

Gebruik bron 1.
Leg uit dat het houdbaarheidssaldo kan verslechteren als gevolg van de ontwikkeling van de grijze druk.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de ontwikkeling van de grijze druk het houdbaarheidssaldo kan beïnvloeden. Je gebruikt hiervoor informatie uit bron 1.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'grijze druk' betekent en hoe een stijging hiervan de overheidsfinanciën beïnvloedt. Je moet ook weten wat het 'houdbaarheidssaldo' is en hoe dit samenhangt met overheidsuitgaven (zoals AOW en zorg) en overheidsinkomsten (zoals belastingen).

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bron 1 kunnen gebruiken om een economische ontwikkeling (stijgende grijze druk) te koppelen aan de gevolgen voor overheidsfinanciën en het houdbaarheidssaldo. Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen, waarbij je zowel de uitgaven- als de inkomstenkant van de overheid meeneemt.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de stijging van overheidsuitgaven (meer AOW, zorg) als de daling van overheidsinkomsten (minder belasting) benoemt als gevolg van een stijgende grijze druk. Maak de link tussen deze veranderingen en de verslechtering van het houdbaarheidssaldo expliciet.

Kernbegrippen: grijze druk, houdbaarheidssaldo, vergrijzing, overheidsfinanciën, solidariteit tussen generaties, AOW

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de uitgavenkant (meer AOW/zorg) of alleen de inkomstenkant (minder belasting) benoemen, terwijl het antwoord sterker is als beide kanten worden meegenomen.
- De link tussen de stijgende grijze druk en de verslechtering van het saldo niet expliciet maken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Effecten van toegenomen arbeidsaanbod op overheidsfinanciën (2 punten)

Aan de andere kant verwacht het CPB dat het aanbod van arbeid binnen de groep van 20- tot 66-jarigen zal toenemen, doordat een groter deel van die groep besluit te gaan werken.
Leg uit dat deze ontwikkeling zowel kan leiden tot hogere toekomstige overheidsinkomsten alsook tot lagere toekomstige overheidsuitgaven.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een toename van het arbeidsaanbod zowel kan leiden tot hogere overheidsinkomsten als tot lagere overheidsuitgaven.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat arbeidsaanbod is. Je moet weten dat de overheid inkomsten heeft uit belastingen en uitgaven doet aan uitkeringen (sociale zekerheid). Je moet het verband kennen tussen werkgelegenheid en overheidsinkomsten/uitgaven.

Wat moet je kunnen: Je kunt een economische ontwikkeling (toename arbeidsaanbod) analyseren en de gevolgen daarvan voor de overheidsfinanciën (inkomsten en uitgaven) uitleggen. Je kunt causale verbanden benoemen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de invloed op de overheidsinkomsten als op de overheidsuitgaven uitlegt. Zorg dat je uitleg specifiek is en niet te algemeen blijft.

Kernbegrippen: arbeidsaanbod, overheidsfinanciën, overheidsinkomsten, overheidsuitgaven, sociale zekerheid, belastingen

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één van de twee gevraagde effecten (op inkomsten of uitgaven) uitleggen, terwijl de vraag om beide vraagt ('zowel ... alsook').
- Een te vage uitleg geven, bijvoorbeeld 'de economie verbetert' zonder de specifieke mechanismen van belastinginkomsten en uitkeringsuitgaven te benoemen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 23 – Beleidsopties en arbeidsaanbod (2 punten)

2p 23 Leg uit welke van de twee beleidsopties kan leiden tot een daling van het arbeidsaanbod. Een van de twee beleidsopties leidt tot denivellering.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welke van twee beleidsopties kan leiden tot een daling van het arbeidsaanbod. Je moet ook de relatie met denivellering kunnen leggen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het marginale belastingtarief is en hoe een verandering hiervan het besteedbaar inkomen beïnvloedt. Je moet de relatie kennen tussen besteedbaar inkomen, financiële prikkels en het arbeidsaanbod. Je moet weten wat denivellering betekent.

Wat moet je kunnen: Je moet de gevolgen van een beleidsoptie (verhoging van het marginaal belastingtarief) voor het besteedbaar inkomen en de prikkel om te werken kunnen analyseren. Je moet een causale redenering kunnen opzetten die leidt tot een daling van het arbeidsaanbod. Je moet de juiste beleidsoptie kunnen selecteren en je keuze kunnen onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je de juiste beleidsoptie kiest. Beleidsoptie 1 (verhoging van het marginaal belastingtarief) is de juiste. Zorg ervoor dat je redenering compleet is: van hogere belasting, via een lager besteedbaar inkomen/nettoloon, naar een verminderde prikkel om te werken, en uiteindelijk naar een daling van het arbeidsaanbod. Vergeet niet de link met denivellering te leggen, indien gevraagd.

Kernbegrippen: arbeidsaanbod, marginaal belastingtarief, progressief belastingstelsel, prikkels, besteedbaar inkomen

Veelgemaakte fouten:
- De verkeerde beleidsoptie kiezen (optie 2). Het verlagen van uitkeringen vergroot juist de prikkel om te werken.
- De redenering niet compleet maken. Alleen zeggen 'hogere belasting leidt tot minder werken' is onvoldoende. De tussenstap via een lager nettoloon/besteedbaar inkomen en de verminderde prikkel moet worden genoemd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/23

## Vraag 24 – Beleidsopties en inkomensverdeling (2 punten)

2p 24 Leg uit welke van de twee beleidsopties leidt tot denivellering. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

Wat kun je verwachten: Je legt uit welke van twee beleidsopties leidt tot denivellering. Je moet de gevolgen van overheidsbeleid op de inkomensverdeling kunnen analyseren.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat denivellering is: het groter worden van de relatieve inkomensverschillen. Je moet weten wat nivellering is: het kleiner worden van de relatieve inkomensverschillen. Je moet begrijpen hoe overheidsbeleid, zoals het verlagen van uitkeringen, de secundaire inkomensverdeling beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je kunt de gevolgen van een beleidsoptie op de inkomensverdeling analyseren. Je kunt de begrippen nivellering en denivellering correct toepassen op een gegeven situatie. Je kunt een causale keten opstellen die de relatie tussen een beleidsmaatregel en het effect op de inkomensverdeling uitlegt.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen nivellering en denivellering. Denivellering betekent dat de inkomensverschillen groter worden. Een verlaging van uitkeringen maakt de laagste inkomens nog lager, waardoor het relatieve verschil met hogere inkomens toeneemt. Beleidsoptie 1 (verhoging belastingtarieven in een progressief stelsel) leidt juist tot nivellering, omdat hogere inkomens relatief zwaarder worden geraakt.

Kernbegrippen: denivellering, nivellering, secundaire inkomensverdeling, overheidsbeleid, uitkeringen

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de begrippen nivellering (inkomensverschillen worden kleiner) en denivellering (inkomensverschillen worden groter).
- Het kiezen van beleidsoptie 1. Een verhoging van de belastingtarieven in een progressief stelsel raakt de hogere inkomens relatief zwaarder, wat juist leidt tot nivellering.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/24

## Vraag 25 – Minimaal acceptabel verdelingsvoorstel bij ultimatumspel (2 punten)

2p 25 Leg uit welk verdelingsvoorstel (uitgedrukt in hele euro's) aannemer Schot in de Zaak minimaal zal accepteren, als deze uitsluitend het eigenbelang op korte termijn nastreeft. Er zijn voor de toekomst twee situaties mogelijk: a De twee aannemers zullen in de toekomst nooit meer met elkaar samenwerken. b De twee aannemers zullen in de toekomst vaker met elkaar samenwerken.

Wat kun je verwachten: Je legt uit welk minimaal verdelingsvoorstel aannemer Schot in de Zaak zal accepteren, als deze alleen het eigenbelang op korte termijn nastreeft. Je moet hierbij rekening houden met de startkosten en de gevolgen van weigering.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een ultimatumspel inhoudt en hoe rationeel gedrag en eigenbelang de beslissing beïnvloeden. Je moet begrijpen dat het accepteren van een voorstel met een pay-off van € 0 beter is dan een verlies van de startkosten.

Wat moet je kunnen: Je kunt de relevante informatie (startkosten) uit de bijlage halen. Je kunt de pay-off berekenen bij acceptatie en weigering van een voorstel. Je kunt op basis van eigenbelang en korte termijn denken het minimale acceptabele bedrag bepalen.

Waar op letten: Let op dat je de startkosten van Schot in de Zaak correct identificeert. Bedenk dat bij weigering de startkosten een verlies zijn. Het minimale bedrag dat geaccepteerd wordt, is het bedrag waarbij je net geen verlies lijdt (dus de startkosten terugverdient). Je moet het voorstel in hele euro's uitdrukken.

Kernbegrippen: ultimatumspel, speltheorie, rationeel gedrag, eigenbelang, pay-off, startkosten

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten dat bij weigering de startkosten een verlies zijn. De opbrengst van het voorstel moet dus vergeleken worden met een verlies van € 25.000, niet met een opbrengst van € 0.
- Denken dat Schot in de Zaak een 'eerlijk' deel wil, zoals de helft van de winst, terwijl de vraag expliciet stelt dat het gaat om het nastreven van uitsluitend eigenbelang op korte termijn.
- Een te hoog bedrag noemen, bijvoorbeeld de startkosten plus een 'redelijke' winst. De vraag is naar het *minimale* bedrag.
- Het bedrag € 25.000 afwijzen omdat het geen winst oplevert. Een winst van € 0 is echter beter dan een verlies van € 25.000.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/25

## Vraag 26 – Speltheorie: Herhaald spel en vertrouwen (2 punten)

Er zijn voor de toekomst twee situaties mogelijk:
a De twee aannemers zullen in de toekomst nooit meer met elkaar samenwerken.
b De twee aannemers zullen in de toekomst vaker met elkaar samenwerken.
Wordt het voorstel van Bouwrijk aan Schot in de Zaak in situatie b hoger of lager dan in situatie a? Leg je keuze uit.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over speltheorie waarbij je het verschil moet uitleggen tussen een eenmalig spel en een herhaald spel. Je moet beredeneren hoe de mogelijkheid van toekomstige samenwerking (een herhaald spel) het gedrag van de spelers beïnvloedt, specifiek met betrekking tot het voorstelbedrag.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat speltheorie inhoudt en het verschil kennen tussen een eenmalig spel en een herhaald spel. Je moet begrijpen dat in een herhaald spel concepten als vertrouwen en reputatie een belangrijke rol spelen bij de beslissingen van spelers.

Wat moet je kunnen: Je moet de gevolgen van toekomstige samenwerking kunnen analyseren en uitleggen hoe dit leidt tot ander gedrag van de spelers. Je moet kunnen redeneren vanuit het perspectief van beide spelers en de interactie tussen hen beschrijven, waarbij je anticipeert op elkaars gedrag. Je moet een keuze kunnen maken (hoger of lager) en deze keuze beargumenteren met economische concepten zoals vertrouwen en reputatie.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt waarom toekomstige samenwerking leidt tot ander gedrag, met name het belang van vertrouwen en reputatie. Zorg ervoor dat je de interactie tussen beide spelers beschrijft en niet alleen redeneert vanuit één speler. Bouwrijk anticipeert op het gedrag van Schot in de Zaak.

Kernbegrippen: speltheorie, herhaald spel, vertrouwen, reputatie, strategisch gedrag

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten uit te leggen waarom toekomstige samenwerking leidt tot een ander gedrag (namelijk het belang van vertrouwen en reputatie).
- Alleen redeneren vanuit één speler, in plaats van de interactie tussen beide spelers te beschrijven (Bouwrijk anticipeert op het gedrag van Schot in de Zaak).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/26

## Vraag 27 – Invloed van sociale normen op gedrag in een ultimatumspel (2 punten)

2p 27 Onderbouw met een voorbeeld welke invloed een sociale norm kan hebben op het gedrag van beide aannemers. De aannemers hebben in hun startkosten de kosten van een aansprakelijkheidsverzekering meegenomen. De verzekeraar biedt de keuze tussen een hoog of een laag eigen risico.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een sociale norm het gedrag van twee aannemers beïnvloedt in een situatie waarin ze keuzes maken over een verdeling, zoals in een ultimatumspel. Je moet een concreet voorbeeld van een sociale norm geven en de invloed daarvan op het gedrag van beide partijen beschrijven.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een sociale norm is en hoe deze het gedrag van mensen kan beïnvloeden, zelfs als dit economisch niet de meest rationele keuze lijkt. Je moet het concept van een ultimatumspel en strategisch gedrag kunnen toepassen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een voorbeeld van een sociale norm bedenken die relevant is voor de context van de aannemers. Je kunt de invloed van deze sociale norm op het gedrag van zowel de aanbieder (Bouwrijk) als de ontvanger (Schot in de Zaak) beschrijven. Je kunt je antwoord onderbouwen met een concreet voorbeeld.

Waar op letten: Let erop dat je een duidelijk voorbeeld van een sociale norm geeft en dat je de invloed ervan op *beide* aannemers beschrijft. Verwar een sociale norm niet met een formele regel of wet. Zorg dat je antwoord specifiek is voor de casus van de aannemers.

Kernbegrippen: speltheorie, sociale normen, ultimatumspel, strategisch gedrag

Veelgemaakte fouten:
- Een algemene definitie van een sociale norm geven zonder deze toe te passen op de casus van de aannemers.
- Alleen het gedrag van één van de twee aannemers beschrijven, terwijl de vraag om de invloed op het gedrag van 'beide aannemers' vraagt.
- Een sociale norm verwarren met een formele regel of wet.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/27

## Vraag 28 – Redenen voor lagere premie bij hoger eigen risico (2 punten)

De aannemers hebben in hun startkosten de kosten van een aansprakelijkheidsverzekering meegenomen. De verzekeraar biedt de keuze tussen een hoog of een laag eigen risico.
Geef twee redenen waarom een verzekeraar een lagere premie kan vragen bij een hoger eigen risico.

Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom een verzekeraar een lagere premie kan vragen als je kiest voor een hoger eigen risico. Je geeft hiervoor twee verschillende redenen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een eigen risico is bij een verzekering. Je moet weten dat een hoger eigen risico invloed heeft op de kosten die de verzekeraar moet uitkeren. Je moet weten wat 'moral hazard' (moreel wangedrag) is en hoe een eigen risico dit kan beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je kunt de financiële gevolgen van een hoger eigen risico voor een verzekeraar benoemen. Je kunt het gedragseffect van een hoger eigen risico op de verzekerde benoemen en dit koppelen aan het concept 'moral hazard'. Je kunt twee verschillende argumenten geven voor een lagere premie bij een hoger eigen risico.

Waar op letten: Let erop dat je twee verschillende redenen geeft. Zorg dat je niet twee keer hetzelfde zegt, maar vanuit een ander perspectief. Denk aan zowel de financiële kant voor de verzekeraar als het gedrag van de verzekerde (moral hazard). Verwar moral hazard niet met averechtse selectie.

Kernbegrippen: Verzekeren, Eigen risico, Moral hazard, Asymmetrische informatie

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één reden geven in plaats van de gevraagde twee.
- Twee redenen geven die op hetzelfde neerkomen, bijvoorbeeld alleen de financiële kant belichten zonder het gedragsaspect (moral hazard) te noemen.
- Moral hazard verwarren met averechtse selectie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-2/vraag/28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2024
tijdvak 2
donderdag 20 juni
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 56 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-24-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Cashewnoten
Cashewnoten zijn een belangrijk exportproduct voor Tanzania en een belangrijke bron van inkomsten voor de vele cashewnotenboeren in dat land. De cashewnotenboeren bieden hun oogst aan op een veiling. De veilingklok laat een hoge startprijs zien. Daarna zakt de prijs per kilogram, totdat een koper akkoord is en de cashewnoten koopt voor de aangegeven prijs. Alle cashewnoten zijn van dezelfde soort en kwaliteit.
2p 1 Van welke marktvorm is sprake op de cashewnotenmarkt? Geef twee kenmerken van deze marktvorm.
Op de veiling is een gemiddelde marktprijs van 1.550 Tanzaniaanse shilling per kilogram tot stand gekomen. Volgens de boeren is deze marktprijs te laag om de productiekosten te dekken. Om de boeren te behouden voor faillissement, kondigt de president van Tanzania een minimumprijs van 3.300 Tanzaniaanse shilling per kilogram aan. Het overschot dat als gevolg van de minimumprijs ontstaat, zal worden opgekocht door de overheid. De nieuwe marktsituatie is geschetst in bron 1.
De prijselasticiteit van het aanbod (Ea) is gedefinieerd als:
$$ E_a = \frac{\text{% verandering aangeboden hoeveelheid}}{\text{% verandering prijs}} $$
2p 2 Gebruik bron 1 en bovenstaande definitie van de prijselasticiteit van het aanbod. Leid de prijselasticiteit van het aanbod af uit het verloop van de aanbodlijn op de markt van cashewnoten.
3p 3 Gebruik bron 1. Welk vlak geeft het geldbedrag weer van het overschot dat de overheid heeft opgekocht? Noteer de letters van de hoekpunten van het vlak en leg je keuze uit.
Bij het besluit om in te grijpen in de markt, heeft de overheid een afweging gemaakt tussen de belangen van verschillende groepen in de samenleving. Een econoom stelt dat twee groepen financieel nadeel ondervinden van de ingreep: de kopers van de cashewnoten en de burgers van het land.
2p 4 Leg met behulp van het begrip consumentensurplus uit dat de minimumprijs financieel nadelig is voor de kopers van cashewnoten.
1p 5 Geef een reden waarom het opkoopprogramma financieel nadelig is voor de burgers van het land.
HA-1022-a-24-2-o 2 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 3

Een econoom stelt:
“Om te kunnen concurreren met andere landen waar
cashewnoten worden
geproduceerd, zijn economische structuurontwikkelingen nodig.
Bijvoorbeeld investeringen in nieuwe technologieën die leiden tot een
toename van de arbeidsproductiviteit. Op de korte-termijn kunnen deze
investeringen leiden tot een vermindering van de werkgelegenheid op de
cashewnotenmarkt, maar op de lange-termijn zijn ze noodzakelijk voor het
herstel ervan.”
Het korte-termijn effect is in de figuur weergegeven door pijl 1.
Het lange-termijn effect is in de figuur weergegeven door pijl 2 en pijl 3.

[FIGUUR: Diagram met drie boxen. De eerste box is 'investeringen in arbeidsproductiviteit verhogende technologieën'. Pijl 1 gaat van deze box naar 'internationale concurrentiepositie' met een minteken in een cirkel. Pijl 2 gaat van 'investeringen in arbeidsproductiviteit verhogende technologieën' naar 'internationale concurrentiepositie' met een plusteken in een cirkel. Pijl 3 gaat van 'internationale concurrentiepositie' naar 'werkgelegenheid' met een plusteken in een cirkel.]

Toelichting: een “–” betekent een negatief verband, een “+” betekent een
positief verband.

6 Geef een argument voor het korte-termijn effect dat investeringen in
arbeidsproductiviteit-verhogende technologieën kunnen leiden tot een
vermindering van de werkgelegenheid.

7 Leg het lange-termijn effect uit dat investeringen in arbeidsproductiviteitverhogende technologieën kunnen leiden tot een toename van
werkgelegenheid.

HA-1022-a-24-2-o 3 / 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Opgave 2 Kiezen voor een tandarts

Uit een krant, januari 2024:

De overheid van een land wil meer marktwerking in de tandzorg. Vandaar dat er vanaf 1 januari 2024 nieuw beleid van kracht is, waarbij de aanbieders van tandzorg (tandartsen) zelf de tarieven voor hun diensten mogen bepalen. Tandartsen zijn voorstander van dit nieuwe beleid, omdat ze zich dan beter kunnen onderscheiden op kwaliteit. Voorheen werden de tarieven vastgesteld door de overheid. De overheid verwacht dat de marktwerking ertoe zal leiden dat vragers van tandzorg (patiënten) vaker gaan veranderen van tandarts. Er zijn in het land ongeveer 9.000 tandartsen werkzaam en dat is volgens de overheid voldoende om aan de vraag naar tandzorg te voldoen.

De markt voor tandzorg in dit land vertoont sinds 1 januari 2024 kenmerken van monopolistische concurrentie.

2p 8 Noem twee relevante kenmerken van de marktvorm monopolistische concurrentie en licht die toe aan de hand van het krantenbericht.

Enkele gezondheidseconomen reageren op het nieuwe beleid van de overheid en doen de volgende uitspraken:
1 "Marktwerking zal leiden tot lagere prijzen van tandzorg."
2 "Als veel patiënten tegen de kosten van tandzorg zijn verzekerd, zal marktwerking niet leiden tot lagere prijzen."
3 "De overheid zal erop moeten toezien dat tandartsen geen prijsafspraken met elkaar maken."

2p 9 Leg uitspraak 1 uit.

2p 10 Leg uitspraak 2 uit.

2p 11 Noem twee gevolgen van prijsafspraken tussen tandartsen die nadelig zijn voor consumenten.

HA-1022-a-24-2-o 4 / 10 lees verder

### Pagina 5

Denzel Martina is niet verzekerd tegen de kosten van tandzorg. Denzel bezoekt ieder half jaar het Mondmedisch Centrum in zijn woonplaats voor een gebitscontrole. Uit landelijke statistieken blijkt dat patiënten die één keer per halfjaar een gebitscontrole laten uitvoeren, gemiddeld een keer per vier jaar een vervolgbehandeling nodig hebben. Per 1 januari 2024 verhoogt het Mondmedisch Centrum de tarieven, en daarom overweegt Denzel het volgende:
- Hij stapt over naar tandartspraktijk De Concurrent.
- Hij sluit een tandzorgverzekering af.

Denzel heeft een risiconeutrale houding ten opzichte van de kosten en verwacht geen verandering in zijn zorgconsumptie.
Denzel Martina maakt het volgende overzicht:

[FIGUUR: Tabel met tarieven voor gebitscontrole en vervolgbehandeling van het Mondmedisch Centrum en de praktijk De Concurrent, inclusief eigen risico en premie.]

3p 12 Toon met een berekening aan welke keuze het best past bij de voorkeur van Denzel Martina.

HA-1022-a-24-2-o 5 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 3 Studiekosten
De overheid van een land stimuleert de scholing van volwassenen.
Daarom kent het land een regeling waarbij scholingskosten aftrekbaar zijn
voor de inkomstenbelasting. Een voorwaarde voor belastingaftrek is dat
de studie gericht moet zijn op een beroep en niet op een hobby.

2p 13 Leg uit dat de overheid met deze regeling ruilt over de tijd.

Niet alle opleidingstrajecten leiden tot een baan met voldoende inkomen.
Bij het controleren van de voorwaarden voor scholingskosten aftrek kan de
overheid te maken krijgen met asymmetrische informatie.

2p 14 Leg uit dat asymmetrische informatie een financieel risico voor de
overheid kan veroorzaken.

Een econoom stelt dat mensen in de hoogste inkomenscategorie meer
gebruikmaken van de regeling dan mensen in de lagere
inkomenscategorieën. Dit wordt versterkt doordat het land een progressief
belastingstelsel kent met drie schijven, zie bron 1.

2p 15 Gebruik bron 1 en bovenstaande tekst.
Geef twee argumenten die de stelling van de econoom onderbouwen.

Denise heeft haar hbo-studie pedagogiek met succes afgerond en is
inmiddels een aantal jaren werkzaam als leerlingbegeleider. Zij overweegt
om volgend jaar in de avonduren te gaan studeren voor een universitaire
master orthopedagogiek. Ze wil graag weten wat deze studie haar
volgend jaar zou kosten.

De kosten voor de eenjarige master orthopedagogiek zijn:
- collegegeld: € 2.300
- studiematerialen: € 400

Denise mag de kosten boven de drempel van € 300 aftrekken. Ze heeft
volgend jaar een bruto-inkomen van € 36.000. Zij heeft geen andere
aftrekposten.

2p 16 Gebruik bron 1.
Bereken de netto-studiekosten van Denise.

HA-1022-a-24-2-0 6 / 10 lees verder ►►►

### Pagina 7

Opgave 4 Rente omlaag, maar dan?

Uit een krant:

De Europese Centrale Bank (ECB) heeft haar belangrijkste rentetarief verlaagd naar 0,05% per jaar. Dit rentebesluit is genomen om te voorkomen dat er deflatie ontstaat, als gevolg van de laagconjunctuur waarin de Europese economie zich bevindt. Verwacht wordt dat de renteverlaging zal doorwerken in andere rentetarieven. Dat kan tot gevolg hebben dat:
– spaarders zullen overstappen naar aandelen;
– particuliere bestedingen (consumptie en investeringen) toenemen;
– meer huurders een eigen woning gaan aanschaffen.

2p 17 Leg uit dat deflatie de laagconjunctuur versterkt.

Een econoom reageert op het krantenbericht met twee beweringen.

Bewering 1:
"Door de renteverlaging zullen in een laagconjunctuur de
bedrijfsinvesteringen nauwelijks toenemen."

Bewering 2:
"De afweging van huurders om nu al dan niet over te gaan tot koop van
een eigen woning, is gebaseerd op veel meer factoren dan alleen de
hoogte van het rentetarief. Ik heb een voorbeeld uitgewerkt (bron 1)."

2p 18 Leg bewering 1 uit.

3p 19 Gebruik bewering 2 en bron 1.
Laat met een berekening zien dat de jaarlijkse woonlast bij koop pas na
drie jaar lager is dan bij huren. Bereken hiertoe de jaarlijkse woonlasten in
het derde en vierde jaar.

1p 20 Gebruik bewering 2 en bron 1.
Noem een andere reden dan genoemd in bewering 2 en bron 1, die
huurders kunnen betrekken in hun afweging om al dan niet een eigen
woning te kopen.

HA-1022-a-24-2-o 7 / 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Opave 5 Zorgen om morgen

Door een stijgende levensverwachting en minder geboorten verandert de
samenstelling van de Nederlandse bevolking. Het Centraal Planbureau
(CPB) analyseert de gevolgen hiervan voor de overheidsfinanciën en voor
de solidariteit tussen generaties. Hiervoor kijkt het CPB naar het
houdbaarheidssaldo.
Het houdbaarheidssaldo geeft aan of het huidige niveau van de
overheidsvoorzieningen op lange termijn betaalbaar en houdbaar is,
zonder dat de overheidsschuld oploopt of de belastinginkomsten moeten
worden verhoogd.

Voorbeelden van gelijkblijvende overheidsvoorzieningen zijn:
- dat er in de toekomst voor elke leerling evenveel leraren zijn als nu,
- dat er voor elke oudere evenveel handen aan het bed zijn als nu,
- dat uitkeringen welvaarts vast zijn.

Als er een houdbaarheidstekort is, dan betekent dit dat de voorzieningen
in de toekomst slechter betaalbaar zijn.

Het CPB constateert dat de leeftijdsopbouw van de bevolking verandert
en dat het aantal 67-plussers als percentage van het aantal 20- tot
66-jarigen in de periode tot 2040 sterk zal stijgen (zie bron 1).

Gebruik bron 1
2p 21 Leg uit dat het houdbaarheidssaldo kan verslechteren als gevolg van de
ontwikkeling van de grijze druk.

Aan de andere kant verwacht het CPB dat het aanbod van arbeid binnen
de groep van 20- tot 66-jarigen zal toenemen, doordat een groter deel van
die groep besluit te gaan werken.

2p 22 Leg uit dat deze ontwikkeling zowel kan leiden tot hogere toekomstige
overheidsinkomsten alsook tot lagere toekomstige overheidsuitgaven.

HA-1022-a-24-2-o 8 / 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

De recente verhoging van de pensioenleeftijd lost het
houdbaarheidstekort gedeeltelijk op. Om de betaalbaarheid van
overheidsvoorzieningen verder te verbeteren, stelt een econoom een
aantal beleidsopties voor aan de Nederlandse regering:
1 Verhoog het tarief van alle belastingschijven in het progressieve
belastingstelsel met 1 procentpunt.
2 Verlaag de uitkeringen, inclusief de AOW.
Een van de twee beleidsopties kan leiden tot een daling van het
arbeidsaanbod.
23 Leg uit welke van de twee beleidsopties kan leiden tot een daling van het
arbeidsaanbod.
Een van de twee beleidsopties leidt tot denivellering.
24 Leg uit welke van de twee beleidsopties leidt tot denivellering.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
HA-1022-a-24-2-o
9/10
lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Opgave 6 Aanbesteding

De gemeente wil een nieuw gemeentehuis laten bouwen. Gezien de
complexiteit van de bouw, wil de gemeente de opdracht aan twee
aannemers (Bouwrijk en Schot in de Zaak) gunnen. De gemeente zal de
totale aanneemsom betalen aan aannemer Bouwrijk. Vooraf stelt de
gemeente de volgende voorwaarde: Bouwrijk stelt een verdeling van het
bedrag voor. Vervolgens moet Schot in de Zaak besluiten om in te
stemmen of te weigeren. Er is geen mogelijkheid voor onderhandelen,
omdat de gemeente snel een antwoord verwacht. Bij weigering gaat de
opdracht naar twee andere aannemers.
Aannemer Bouwrijk gaat voortvarend te werk en doet Schot in de Zaak
een voorstel voor een verdeling van de totale aanneemsom.

De totale aanneemsom en de startkosten voor beide bedrijven zijn als
volgt:

| totale       | startkosten  | startkosten Schot in de |
|------------|--------------|-------------------------|
| aanneemsom | Bouwrijk     | Zaak                    |
| € 485.000  | € 12.500     | € 25.000                |

2p 25 Leg uit welk verdelingsvoorstel (uitgedrukt in hele euro's) aannemer
Schot in de Zaak minimaal zal accepteren, als deze uitsluitend het
eigenbelang op korte termijn nastreeft.

Er zijn voor de toekomst twee situaties mogelijk:
a De twee aannemers zullen in de toekomst nooit meer met elkaar
samenwerken.
b De twee aannemers zullen in de toekomst vaker met elkaar
samenwerken.

2p 26 Wordt het voorstel van Bouwrijk aan Schot in de Zaak in situatie b hoger
of lager dan in situatie a? Leg je keuze uit.

Stel dat de twee aannemers bij hun strategie rekening houden met een
sociale norm.
2p 27 Onderbouw met een voorbeeld welke invloed een sociale norm kan
hebben op het gedrag van beide aannemers.

De aannemers hebben in hun startkosten de kosten van een
aansprakelijkheidsverzekering meegenomen. De verzekeraar biedt de
keuze tussen een hoog of een laag eigen risico.
2p 28 Geef twee redenen waarom een verzekeraar een lagere premie kan
vragen bij een hoger eigen risico.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.

HA-1022-a-24-2-0

10 / 10

einde ■