# Eindexamen Economie HAVO 2024 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Nivellerend effect van looneis (2 punten) 2p 1 Leg uit dat er sprake is van nivelleren, als de looneis van de vakbond wordt ingewilligd. Els Middelkoop is medewerker van een supermarkt. Ze leest in de krant over de looneis van de vakbond. Els verdiende in 2019 een jaarsalaris van € 24.998,- en is benieuwd naar wat dit in 2020 voor haar zou betekenen. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een specifieke looneis, die bestaat uit een vast bedrag én een percentage, leidt tot nivellering van inkomensverschillen. Je krijgt een voorbeeld van een jaarsalaris en de looneis van een vakbond. Wat moet je kennen: Je moet weten wat nivelleren betekent: het kleiner worden van relatieve inkomensverschillen. Je moet begrijpen hoe een looneis met een vast bedrag en een percentage invloed heeft op verschillende inkomensgroepen. Wat moet je kunnen: Je kunt het concept nivelleren toepassen op een concrete situatie met een looneis. Je kunt uitleggen dat een vast bedrag bij een loonstijging voor lagere inkomens een procentueel grotere stijging betekent dan voor hogere inkomens, en hoe dit leidt tot kleinere relatieve inkomensverschillen. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen absolute en relatieve inkomensstijging. Zorg ervoor dat je duidelijk uitlegt waarom de looneis leidt tot een procentueel hogere stijging voor lagere inkomens en hoe dit de relatieve inkomensverschillen verkleint. Kernbegrippen: nivelleren, inkomensverdeling, cao-onderhandelingen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen absolute en relatieve inkomensstijging. - Niet uitleggen waarom een vast bedrag voor lagere inkomens leidt tot een procentueel grotere stijging en daarmee tot kleinere relatieve verschillen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Koopkrachtverbetering berekenen bij CAO-loonstijging (3 punten) 3p 2 Gebruik het krantenbericht en bron 1. Bereken de koopkrachtverbetering van Els Middelkoop in 2020, indien de looneis van de vakbond wordt gerealiseerd. Geef je antwoord op 1 decimaal nauwkeurig. Barbara Berends is onderhandelaar van de supermarktketens, en Jacco Jansen is onderhandelaar van de vakbond. Samen bespreken zij de consequenties van de loonstijging die door de vakbond geëist is. De onderhandelaar van de werkgever vindt de looneis te hoog. Barbara Berends: “U moet zich realiseren dat een loonkostenstijging van 3,5% binnen ons bedrijf, waar de loonkosten 40% van de totale kosten uitmaken, zal leiden tot een productiekostenstijging van 1,4%. De supermarktketens kunnen deze hoge looneis niet betalen." Jacco Jansen reageert met de volgende uitspraken: 1 U spreekt over de nominale productiekostenstijging, maar de reële productiekostenstijging is lager. 2 Bovendien leidt de gestegen arbeidsproductiviteit tot lagere productiekosten. 3 En u moet zich realiseren dat de omzet bij supermarkten toch zal stijgen, aangezien is gebleken dat de vraag naar goederen uit de supermarkt prijsinelastisch is. Wat kun je verwachten: Je berekent de koopkrachtverbetering van een werknemer op basis van een looneis en inflatie. Je moet hierbij rekening houden met een minimale absolute loonstijging en een procentuele loonstijging, en de juiste toepassen voor de gegeven situatie. Vervolgens bereken je de nominale loonstijging in procenten en gebruik je deze om de koopkrachtverbetering te bepalen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat koopkracht is en hoe je deze berekent. Je moet weten dat koopkrachtverbetering (reële loonstijging) bij benadering gelijk is aan de nominale loonstijging in procenten min het inflatiepercentage. Je moet weten hoe je een percentage van een bedrag berekent en hoe je een absoluut bedrag omzet naar een percentage van een startbedrag. Je moet de begrippen 'nominaal inkomen', 'reëel inkomen' en 'inflatie' kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een krantenbericht en bronnen combineren. Je kunt een loonstijging berekenen die afhankelijk is van een minimale absolute stijging of een procentuele stijging. Je kunt een nominale loonstijging in euro's omrekenen naar een percentage. Je kunt de koopkrachtverbetering berekenen door het inflatiepercentage af te trekken van de nominale loonstijging in procenten. Je kunt je antwoord afronden op één decimaal nauwkeurig. Waar op letten: Let goed op dat je de juiste loonstijging toepast voor de specifieke werknemer (Els Middelkoop), rekening houdend met zowel de procentuele eis als de minimale absolute eis. Gebruik de benaderingsformule voor koopkrachtverbetering (nominale % - inflatie %). Rond je eindantwoord af op één decimaal nauwkeurig. Kernbegrippen: koopkracht, nominaal inkomen, reëel inkomen, inflatie, cao Veelgemaakte fouten: - De 3,5% looneis direct gebruiken voor de koopkrachtberekening, in plaats van de voor Els geldende 4%. - De minimale loonstijging van €1.000 over het hoofd zien en alleen rekenen met 3,5%. - De exacte formule voor reëel inkomen (RIC = NIC/PIC * 100) gebruiken in plaats van de benadering (nominaal % - inflatie %), wat tot een iets ander antwoord leidt. Het CV gebruikt de benadering. - Vergeten het antwoord af te ronden op één decimaal, zoals gevraagd. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 4 – Arbeidsproductiviteit en productiekosten (2 punten) 2p 4 Gebruik uitspraak 2. Leg uit dat een stijging van de arbeidsproductiviteit leidt tot lagere productiekosten. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een stijging van de arbeidsproductiviteit leidt tot lagere productiekosten. Wat moet je kennen: Je moet weten dat arbeidsproductiviteit de hoeveelheid producten is die een werknemer per tijdseenheid produceert. Je moet ook weten dat loonkosten per product een onderdeel zijn van de totale productiekosten. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie kunnen leggen tussen een stijging van de arbeidsproductiviteit en de benodigde hoeveelheid arbeid per product. Je moet vervolgens kunnen uitleggen hoe dit de loonkosten per product en daarmee de totale productiekosten beïnvloedt. Waar op letten: Let erop dat je de causale keten duidelijk maakt: hogere arbeidsproductiviteit -> minder arbeid per product -> lagere loonkosten per product -> lagere totale productiekosten. Verwar arbeidsproductiviteit niet met de totale productie. Kernbegrippen: arbeidsproductiviteit, loonkosten per product, productiekosten Veelgemaakte fouten: - Niet de link leggen tussen hogere arbeidsproductiviteit en de benodigde hoeveelheid arbeid per product. - Verwarren van arbeidsproductiviteit met de totale productie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Prijsstijging en omzet bij prijsinelastische vraag (2 punten) 2p 5 Gebruik uitspraak 3. Leg uit dat de prijsstijging van de goederen uit de supermarkt leidt tot een stijging van de omzet. Na intensieve onderhandelingen gaan de supermarktketens akkoord met de looneis van de vakbond. De nieuwe cao geldt voor alle werknemers. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een prijsstijging van supermarktgoederen leidt tot een stijging van de omzet, gebaseerd op een gegeven uitspraak. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de prijselasticiteit van de vraag inhoudt. Je moet weten dat de omzet gelijk is aan prijs (P) maal afzet (q). Je moet weten dat bij een prijsinelastische vraag de gevraagde hoeveelheid procentueel minder sterk reageert op een prijsverandering dan de prijs zelf. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van prijsinelastische vraag toepassen op een concrete situatie. Je moet de relatie tussen prijs, afzet en omzet uitleggen. Je moet informatie uit een bron (uitspraak 3) gebruiken om je antwoord te onderbouwen. Waar op letten: Let op dat je duidelijk het verband legt tussen de prijsstijging, de relatief kleine daling van de afzet (bij prijsinelastische vraag) en de uiteindelijke stijging van de omzet. Verwar prijsinelastisch niet met prijselastisch. Kernbegrippen: prijselasticiteit van de vraag, omzet, prijsinelastische vraag Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen prijsinelastisch en prijselastisch. - Niet expliciet de link leggen tussen de relatief kleine daling in afzet (q) en de stijging in omzet (P*q) na een prijsstijging (P). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Meeliftgedrag bij CAO-onderhandelingen (2 punten) 2p 6 Gebruik bron 2. Leg uit dat er in toenemende mate sprake is van meeliftgedrag bij de cao-onderhandelingen. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom er steeds meer sprake is van meeliftgedrag bij cao-onderhandelingen, waarbij je informatie uit bron 2 gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet weten wat meeliftgedrag is. Je moet weten wat een collectieve arbeidsovereenkomst (cao) is en dat deze algemeen verbindend kan zijn. Je moet weten wat een vakbond is en wat de organisatiegraad betekent. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bron 2 aflezen en interpreteren, specifiek de trend in de organisatiegraad. Je moet het begrip meeliftgedrag toepassen op de context van cao-onderhandelingen en de dalende organisatiegraad. Je moet een verband leggen tussen de dalende organisatiegraad en de toename van meeliftgedrag. Waar op letten: Let erop dat je de dalende organisatiegraad uit bron 2 benoemt, eventueel met percentages. Zorg dat je duidelijk uitlegt dat niet-leden profiteren van de cao zonder bij te dragen, omdat de cao voor iedereen geldt. Verbind de dalende organisatiegraad expliciet aan de 'toenemende mate' van meeliftgedrag. Kernbegrippen: meeliftgedrag, collectieve arbeidsovereenkomst (cao), vakbond, organisatiegraad Veelgemaakte fouten: - Vergeten uit te leggen waarom het meeliftgedrag 'in toenemende mate' is, wat gekoppeld is aan de dalende organisatiegraad. - De definitie van meeliftgedrag niet correct toepassen op de context van een algemeen verbindend verklaarde cao. - De gegevens uit de (niet meegeleverde) bron 2 niet gebruiken, wat blijkt uit de opmerking in het correctievoorschrift over het noemen van percentages. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Complementaire of substitutiegoederen (1 punt) 1p 7 Is een helm een substitutiegoed of een complementair goed van de speedpedelec? Geef een argument voor je keuze. De drie grootste aanbieders van speedpedelecs hebben gezamenlijk 70% van de markt van speedpedelecs in handen. Iedere aanbieder heeft binnen het assortiment keuzemogelijkheden, zoals design, vermogen en sterkte van de accu. Sprinter is een van de aanbieders van speedpedelecs. Over type Sprinter4 zijn de volgende gegevens bekend: Marginale kosten (MK) € 3.500 Totale constante kosten (TCK) € 1.000.000 Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de relatie tussen twee goederen en moet bepalen of het substitutiegoederen of complementaire goederen zijn. Je moet je keuze onderbouwen met een argument. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een substitutiegoed is. Je moet weten wat een complementair goed is. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen twee goederen analyseren. Je kunt een economisch argument geven voor je keuze. Waar op letten: Let goed op de definities van substitutiegoederen en complementaire goederen. Zorg dat je argument direct aansluit bij de definitie van het gekozen begrip. Een goed argument legt uit waarom de goederen samen of in plaats van elkaar worden gebruikt. Kernbegrippen: complementaire goederen, substitutiegoederen, vraagrelatie Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de begrippen substitutiegoed en complementair goed. - Het geven van een onvolledig of niet-economisch argument. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Marktvormen, goederen en kostenstructuur (2 punten) 2p 8 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. – De marktvorm van de markt van speedpedelecs wordt ...(1)... genoemd. – Een speedpedelec is een ...(2)... goed. – Bij type Sprinter4 is sprake van ... (3)... variabele kosten. Kies uit: bij (1) volkomen concurrentie / monopolistische concurrentie / oligopolie bij (2) homogeen / heterogeen bij (3) proportioneel / progressief / degressief Wat kun je verwachten: Je vult drie zinnen aan met de juiste economische begrippen. Je kiest de juiste term voor de marktvorm, het type goed en de aard van de variabele kosten. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van verschillende marktvormen kennen, zoals volkomen concurrentie, monopolistische concurrentie en oligopolie. Je moet het verschil weten tussen homogene en heterogene goederen. Je moet weten wat proportionele, progressieve en degressieve variabele kosten zijn en hoe deze zich verhouden tot marginale kosten. Wat moet je kunnen: Je kunt op basis van een beschrijving de juiste marktvorm identificeren. Je kunt een goed classificeren als homogeen of heterogeen op basis van productkenmerken. Je kunt de aard van variabele kosten (proportioneel, progressief, degressief) bepalen aan de hand van informatie over marginale kosten. Waar op letten: Let goed op de beschrijving van de markt (aantal aanbieders, productdifferentiatie) om de juiste marktvorm te kiezen. Bedenk of consumenten de producten als identiek of verschillend ervaren. Onthoud dat constante marginale kosten leiden tot proportioneel variabele kosten. Kernbegrippen: marktvormen, oligopolie, productdifferentiatie, heterogeen goed, kostenstructuur, proportioneel variabele kosten, marginale kosten Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen marktvormen oligopolie en monopolistische concurrentie. - Verwarring tussen heterogene en homogene goederen. - Incorrect interpreteren van constante marginale kosten als niet-proportionele variabele kosten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Maximale omzet en totale winst bepalen uit grafiek (2 punten) 2p 9 Gebruik bron 1. Welk vlak geeft de totale winst van Sprinter weer, als het bedrijf streeft naar maximale omzet? Noteer de letters van de hoekpunten van het vlak en leg je keuze uit. Sprinter heeft een nieuwe zakelijke klant gevonden. Het Nederlandse accountantskantoor Snel krijgt van het internationale moederbedrijf een budget van € 6.000 per medewerker, om voor alle 100 medewerkers speedpedelecs Sprinter4 aan te schaffen. Het moederbedrijf van Snel heeft de spelregels bepaald: – Snel doet een prijsvoorstel aan Sprinter voor levering van 100 stuks Sprinter4. Dat voorstel kan € 6.000 per speedpedelec zijn, maar het kan ook een lager bedrag zijn. – Als Sprinter het voorstel accepteert, dan ontvangt Sprinter de afgesproken prijs en ontvangt Snel het verschil tussen € 6.000 en de afgesproken prijs. – Als Sprinter het voorstel weigert, dan ontvangen beide bedrijven niets. Sprinter wil minimaal € 3.500 ontvangen voor type Sprinter4. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een bedrijf dat streeft naar maximale omzet. Je moet de totale winst bepalen en uitleggen hoe je tot dit antwoord komt, door gebruik te maken van een grafiek. Wat moet je kennen: Je moet weten dat bij maximale omzet de marginale opbrengst (MO) gelijk is aan nul (MO=0). Je moet weten dat de totale winst gelijk is aan (Gemiddelde Opbrengst - Gemiddelde Totale Kosten) * afzet. Je moet de begrippen gemiddelde opbrengst (GO), gemiddelde totale kosten (GTK) en afzet kunnen plaatsen in een grafiek. Wat moet je kunnen: Je kunt de voorwaarde voor maximale omzet (MO=0) toepassen. Je kunt in een grafiek de bijbehorende afzet, prijs (GO) en gemiddelde totale kosten (GTK) aflezen. Je kunt het vlak identificeren dat de totale winst weergeeft en de hoekpunten correct benoemen. Je kunt je keuze uitleggen aan de hand van de grafiek en de economische begrippen. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen maximale omzet (MO=0) en maximale winst (MO=MK). Zorg ervoor dat je de juiste lijnen en punten in de grafiek afleest. Vergeet niet de letters van de hoekpunten te noteren én je keuze uit te leggen. Kernbegrippen: maximale omzet, marginale opbrengst, gemiddelde opbrengst, prijs-afzetlijn, gemiddelde totale kosten, totale winst, oligopolie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen maximale omzet (MO=0) en maximale winst (MO=MK). - Incorrect identificeren van het winstvlak in de grafiek. - Alleen de letters van het vlak noemen zonder uitleg. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Minimale verkoopprijs en marginale kosten (2 punten) 2p 10 Leg uit dat Sprinter minimaal € 3.500 wil ontvangen voor type Sprinter4. De hiervoor vermelde spelregels voldoen aan de kenmerken van een ultimatumspel. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom Sprinter minimaal € 3.500 wil ontvangen voor type Sprinter4, gebaseerd op de spelregels van een ultimatumspel. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een bedrijf minimaal de marginale kosten wil terugverdienen voor het leveren van een extra product. Je moet weten wat marginale kosten zijn. Wat moet je kunnen: Je moet de marginale productiekosten aflezen uit de bron. Je moet de relatie tussen marginale kosten en de minimale verkoopprijs uitleggen. Waar op letten: Let op dat je de marginale kosten niet verwart met de gemiddelde totale kosten. De constante kosten zijn niet relevant voor deze beslissing. Zorg dat je de link legt tussen de minimale prijs en de marginale kosten en verwijs naar de bron voor de waarde van de marginale kosten. Kernbegrippen: marginale kosten, leveringsbereidheid, prijszetting Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen marginale kosten en gemiddelde totale kosten. De constante kosten zijn 'sunk' en niet relevant voor de beslissing om een extra order te accepteren. - Niet expliciet de link leggen tussen de minimale prijs en de marginale kosten. - Vergeten te verwijzen naar de bron waar de informatie over de marginale kosten vandaan komt (in dit geval bron 1, maar de waarde staat ook in de tekst). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Kenmerken van het ultimatumspel (2 punten) 2p 11 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst over de kenmerken van het ultimatumspel. – Het ultimatumspel is een ...(1)... spel. – Het spel kent ...(2)... spelers. – De ...(3)... doet een voorstel om een geldbedrag te verdelen. – De ...(4)... kiest vervolgens tussen het voorstel accepteren of weigeren. – Als de tweede speler ...(5)... dan ontvangen beide het overeengekomen deel. Kies uit: bij (1) sequentieel / simultaan bij (2) twee / drie bij (3) aanbieder / respondent bij (4) aanbieder / respondent bij (5) accepteert / weigert In bron 2 staan drie keuzeopties van het spel beschreven in een beslisboom. De uitkomsten geven de verdeling van het restbedrag na aftrek van de variabele productiekosten. Gebruik bron 2. Wat kun je verwachten: Je krijgt een aantal zinnen over het ultimatumspel met open plekken. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct aan te vullen, zodat de tekst de kenmerken van het ultimatumspel juist beschrijft. Wat moet je kennen: Je moet weten dat het ultimatumspel een sequentieel spel is, wat betekent dat de spelers na elkaar beslissingen nemen. Je moet weten dat er twee spelers zijn. Je moet de rollen van 'aanbieder' (degene die een voorstel doet) en 'respondent' (degene die het voorstel accepteert of weigert) kunnen onderscheiden. Je moet weten dat als de respondent het voorstel accepteert, beide spelers hun deel ontvangen. Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van het ultimatumspel correct kunnen benoemen. Je moet de juiste termen kiezen uit gegeven opties om een economisch correcte tekst te vormen. Je moet de informatie uit bron 2 kunnen gebruiken om de rollen en uitkomsten van het spel te begrijpen. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen een sequentieel spel (beslissingen na elkaar) en een simultaan spel (beslissingen tegelijkertijd). Zorg ervoor dat je de rollen van aanbieder en respondent correct toewijst. Onthoud dat bij acceptatie het bedrag wordt verdeeld, maar bij weigering niemand iets krijgt. Kernbegrippen: speltheorie, ultimatumspel, sequentieel spel, aanbieder, respondent Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen een sequentieel spel (beslissingen na elkaar) en een simultaan spel (beslissingen tegelijkertijd). - Onjuist toewijzen van de rollen 'aanbieder' (degene die het voorstel doet) en 'respondent' (degene die reageert). - Verkeerd interpreteren van de uitkomst: bij acceptatie wordt het bedrag verdeeld, bij weigering krijgt niemand iets. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Beslisboom en surplusverdeling (2 punten) Gebruik bron 2. Welke bedragen moeten op plaats (1) en (2) in de beslisboom staan? Leg je keuze uit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een beslisboom gepresenteerd die een ultimatumspel weergeeft. Je moet de uitkomsten van de beslisboom, specifiek de bedragen die overblijven voor de spelers, correct berekenen en uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een ultimatumspel is en hoe een beslisboom werkt. Je moet begrijpen wat marginale kosten zijn en hoe deze de opbrengst van een producent beïnvloeden. Je moet weten hoe je het overgebleven bedrag (surplus) voor zowel de koper als de verkoper berekent na een transactie. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een beslisboom aflezen. Je kunt de opbrengst voor de koper berekenen door het budget te verminderen met de afgesproken prijs. Je kunt de opbrengst voor de verkoper berekenen door de afgesproken prijs te verminderen met de marginale kosten. Je kunt je berekeningen uitleggen. Waar op letten: Let goed op wie de koper (Snel) en wie de verkoper (Sprinter) is. Verwar hun opbrengsten niet. Zorg ervoor dat je bij de opbrengst van Sprinter de marginale kosten van de afgesproken prijs aftrekt. Realiseer je dat de 'pot' die verdeeld wordt het surplus is, niet het totale budget van de koper. Kernbegrippen: speltheorie, ultimatumspel, marginale kosten, surplusverdeling, beslisboom Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de opbrengst van Snel (koper) en Sprinter (verkoper). - De opbrengst van Sprinter berekenen zonder de marginale kosten van de prijs af te trekken. - Denken dat de te verdelen 'pot' het budget van €6.000 is, in plaats van het surplus van €6.000 - €3.500 = €2.500. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Ultimatumspel en rationeel handelen (2 punten) 2p 13 Leg uit welke van de drie verdelingen uit bron 2 tot stand zal komen, als Sprinter en Snel streven naar een zo hoog mogelijke eigen opbrengst in euro's. De directie van Snel wil Sprinter een prijsvoorstel doen van € 3.700 per speedpedelec. Een deskundige op het gebied van ultimatumspellen waarschuwt: “Snel kan beter een hoger bod doen aan Sprinter, want de praktijk leert dat zo'n laag bod toch vaak geweigerd wordt, ondanks dat beide bedrijven dan niets ontvangen.” Gebruik de uitspraak van de deskundige. Wat kun je verwachten: Je legt uit welke verdeling tot stand komt in een ultimatumspel, waarbij twee bedrijven (Sprinter en Snel) streven naar een zo hoog mogelijke eigen opbrengst. Je gebruikt hierbij de uitspraak van een deskundige over ultimatumspellen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een ultimatumspel is en hoe spelers rationeel handelen om hun eigen opbrengst te maximaliseren. Je moet de begrippen 'aanbieder' en 'respondent' kennen in de context van een ultimatumspel. Je moet weten dat een respondent elk voorstel accepteert dat een hogere opbrengst heeft dan € 0. Wat moet je kunnen: Je kunt de strategie van de respondent (Sprinter) bepalen op basis van maximale eigen opbrengst. Je kunt de strategie van de aanbieder (Snel) bepalen door te anticiperen op de reactie van de respondent en zo de eigen opbrengst te maximaliseren. Je kunt informatie uit een bron (beslisboom) interpreteren om de uitkomst van het spel te bepalen. Je kunt een redenering opbouwen die het economisch handelen van beide partijen verklaart. Waar op letten: Let op dat je de logica van het ultimatumspel volgt, waarbij spelers rationeel handelen om hun eigen opbrengst te maximaliseren. Verwar de rollen van aanbieder en respondent niet. Onthoud dat de respondent elk voorstel accepteert dat een positieve opbrengst oplevert, hoe klein ook, als er geen betere alternatieven zijn. Gebruik de informatie uit de beslisboom (bron 2) correct. Kernbegrippen: speltheorie, ultimatumspel, rationeel handelen, maximaliseren, best response methode Veelgemaakte fouten: - Aannemen dat een 'eerlijke' verdeling (bijv. 50/50) de uitkomst is, in plaats van de rationele uitkomst. - Vergeten dat Sprinter's acceptatiegrens gebaseerd is op een surplus van > €0, niet op de prijs zelf. - Het verwarren van de rol van aanbieder (proposer) en respondent (responder). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Reden weigeren prijsvoorstel in ultimatumspel (1 punt) De directie van Snel wil Sprinter een prijsvoorstel doen van € 3.700 per speedpedelec. Een deskundige op het gebied van ultimatumspellen waarschuwt: “Snel kan beter een hoger bod doen aan Sprinter, want de praktijk leert dat zo'n laag bod toch vaak geweigerd wordt, ondanks dat beide bedrijven dan niets ontvangen.” Gebruik de uitspraak van de deskundige. 14 Geef een reden waarom Sprinter het prijsvoorstel zou willen weigeren. Wat kun je verwachten: Je krijgt een scenario voorgelegd over een prijsvoorstel tussen twee bedrijven in de context van een ultimatumspel. Je moet een gedragseconomische reden geven waarom een bedrijf een voorstel zou weigeren, zelfs als het financieel voordelig lijkt. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een ultimatumspel inhoudt en dat mensen niet altijd puur rationeel handelen (begrensde rationaliteit). Je moet begrijpen dat begrippen als 'fairness' (eerlijkheid), aversie tegen ongelijkheid en de wens om de ander te 'straffen' een rol kunnen spelen bij beslissingen, zelfs als dit betekent dat je zelf geen winst maakt. Wat moet je kunnen: Je kunt de uitspraak van een deskundige over menselijk gedrag in een ultimatumspel interpreteren. Je kunt een reden formuleren voor het weigeren van een voorstel die verder gaat dan puur financieel gewin, gebaseerd op gedragseconomische principes. Waar op letten: Let op dat je niet alleen redeneert vanuit het idee dat elk bod dat winst oplevert, geaccepteerd wordt. Houd rekening met de menselijke factor en de concepten van eerlijkheid en ongelijkheid die in een ultimatumspel belangrijk zijn. Zorg ervoor dat je reden past bij de context van het ultimatumspel en niet bijvoorbeeld gaat over het niet dekken van kosten, want het bod van € 3.700 is hoger dan de marginale kosten van € 3.500. Kernbegrippen: speltheorie, ultimatumspel, begrensde rationaliteit, reciprociteit, fairness Veelgemaakte fouten: - Alleen redeneren vanuit het homo economicus-model, waarbij elke winst (hoe klein ook) geaccepteerd zou worden. - Een reden geven die niet past bij de context van het ultimatumspel, bijvoorbeeld dat de kosten niet gedekt zijn (want €3700 is hoger dan de marginale kosten van €3500). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Marktvormen en inkomenselasticiteit op de woningmarkt (2 punten) 2p 15 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. - Op de woningmarkt zijn veel individuele vragers en aanbieders actief. - De aangeboden woningen zijn ... (1)... goederen. De woningmarkt kan daarom het best worden omschreven als ...(2).... - De inkomenselasticiteit van de vraag naar huurwoningen in de vrije sector is voor starters op de Nederlandse woningmarkt gelijk aan -0,5. Dit betekent dat starters een huurwoning als een ... (3)... goed beschouwen. Kies uit: bij (1) heterogene / homogene bij (2) monopolistische concurrentie / oligopolie / volkomen concurrentie bij (3) inferieur / luxe / primair Wat kun je verwachten: Je vult een tekst aan met de juiste economische begrippen over de woningmarkt. Je kiest uit gegeven opties om de tekst economisch correct te maken. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van verschillende marktvormen kennen, in het bijzonder die van monopolistische concurrentie. Je moet weten wat heterogene en homogene goederen zijn. Je moet de betekenis van de inkomenselasticiteit van de vraag kennen en kunnen bepalen of een goed inferieur, luxe of primair is op basis van de waarde van de inkomenselasticiteit. Wat moet je kunnen: Je kunt de kenmerken van een product (zoals woningen) koppelen aan de juiste marktvorm. Je kunt de betekenis van een gegeven inkomenselasticiteit correct interpreteren en hieruit afleiden welk type goed het betreft. Waar op letten: Let goed op de productkenmerken (heterogeen/homogeen) bij het bepalen van de marktvorm. Let bij de inkomenselasticiteit goed op het teken (positief/negatief) en de waarde om het juiste type goed te kiezen. Kernbegrippen: marktvormen, monopolistische concurrentie, productdifferentiatie, heterogene goederen, inkomenselasticiteit, inferieure goederen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen marktvormen (monopolistische concurrentie vs. volkomen concurrentie), bijvoorbeeld door te focussen op 'veel vragers en aanbieders' en het productkenmerk te negeren. - Verkeerd interpreteren van het teken van de inkomenselasticiteit; een negatieve waarde wordt soms verward met een lage (primaire) of hoge (luxe) positieve waarde. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Voorkeur starters in laagconjunctuur (2 punten) 2p 16 Leg uit dat starters in een laagconjunctuur een voorkeur hebben voor huren boven kopen en lenen. Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom starters in een laagconjunctuur liever huren dan kopen en lenen. Je moet de relatie leggen tussen de economische situatie en het gedrag van consumenten. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een laagconjunctuur inhoudt en welke gevolgen dit heeft voor het consumentenvertrouwen en de inkomensvooruitzichten. Je moet ook de risico's van kopen en lenen in deze situatie kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt de gevolgen van een laagconjunctuur voor consumenten uitleggen. Je kunt een verband leggen tussen economische omstandigheden, consumentenvertrouwen en de bereidheid om financiële risico's te nemen. Waar op letten: Let erop dat je specifiek de risico's van kopen en lenen in een laagconjunctuur benoemt, zoals mogelijke waardedaling van woningen of onzekerheid over je inkomen. Vermijd algemene uitspraken zonder concrete koppeling. Kernbegrippen: laagconjunctuur, consumentenvertrouwen, risicoaversie, woningmarkt Veelgemaakte fouten: - Niet specifiek ingaan op de risico's van kopen in een laagconjunctuur (zoals waardedaling van het huis, baanverlies). - Alleen noemen 'laagconjunctuur is slecht' zonder de link te leggen naar consumentenvertrouwen of inkomenszekerheid. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Gelijkere inkomensverdeling door tariefaanpassing hypotheekrenteaftrek (2 punten) 2p 17 Gebruik bovenstaande tekst en uitspraak 1 van de econoom. Leg uit dat de tariefaanpassing leidt tot een gelijkere secundaire inkomensverdeling binnen de groep van woningbezitters. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een aanpassing van de hypotheekrenteaftrek leidt tot een gelijkere secundaire inkomensverdeling binnen een groep woningbezitters. Je moet hierbij de effecten voor verschillende inkomensgroepen benoemen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat secundair inkomen is en hoe dit verschilt van primair inkomen. Je moet begrijpen wat hypotheekrenteaftrek inhoudt en hoe een verandering in het belastingtarief voor deze aftrekpost de belastingdruk beïnvloedt. Je moet het concept nivellering kennen en kunnen toepassen op een inkomensverdeling. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekst en een uitspraak van een econoom interpreteren. Je kunt de gevolgen van een beleidswijziging (tariefaanpassing) voor verschillende inkomensgroepen analyseren. Je kunt uitleggen hoe deze gevolgen leiden tot een gelijkere secundaire inkomensverdeling. Waar op letten: Let op dat je het verschil tussen primair en secundair inkomen goed begrijpt. Zorg ervoor dat je uitlegt hoe een lagere aftrekpost de belastingdruk verhoogt. Beschrijf zowel het effect op hoge inkomens als het ongewijzigde effect op lage inkomens om de relatieve vergelijking te maken. Maak de link tussen de verandering in belasting en het concept 'gelijkere secundaire inkomensverdeling' expliciet. Kernbegrippen: secundair inkomen, nivellering, hypotheekrenteaftrek, belastingstelsel Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen primair en secundair inkomen. - Onvoldoende begrip van hoe een lagere aftrekpost de belastingdruk verhoogt. - Alleen het effect op hoge inkomens beschrijven en het ongewijzigde effect op lage inkomens vergeten, wat essentieel is voor de relatieve vergelijking. - De link tussen de verandering in belasting en het concept 'gelijkere secundaire inkomensverdeling' niet expliciet maken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Gevolgen tariefaanpassing hypotheekrenteaftrek op woningmarkt (2 punten) 2p 18 Gebruik uitspraak 2 van de econoom. Leg uit dat de tariefaanpassing via de vraagzijde van de woningmarkt kan leiden tot een daling van de verkoopprijs van koopwoningen. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een aanpassing van de tarieven voor de hypotheekrenteaftrek via de vraagzijde van de woningmarkt kan leiden tot een daling van de verkoopprijs van koopwoningen. Je gebruikt hiervoor uitspraak 2 van de econoom. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de hypotheekrenteaftrek een belastingvoordeel is dat de netto woonlasten verlaagt. Je moet begrijpen hoe veranderingen in woonlasten de vraag naar koopwoningen beïnvloeden. Je moet de basisprincipes van vraag en aanbod kennen: een daling van de vraag leidt, bij gelijkblijvend aanbod, tot een daling van de evenwichtsprijs. Wat moet je kunnen: Je kunt een causale redenering opzetten en uitleggen hoe een overheidsmaatregel (tariefaanpassing) de kosten van het financieren van een koopwoning beïnvloedt. Je kunt de relatie leggen tussen hogere financieringskosten en de vraag naar koopwoningen. Je kunt de gevolgen van een vraagdaling op de verkoopprijs van woningen uitleggen, uitgaande van een gelijkblijvend aanbod. Je kunt informatie uit een tekstbron (uitspraak 2 van de econoom) gebruiken in je redenering. Waar op letten: Let erop dat je de redenering begint bij de tariefaanpassing en de hogere kosten van financieren, en niet bij de prijsdaling. Zorg ervoor dat je expliciet de link legt tussen de tariefaanpassing en de hogere kosten van financieren. Vergeet niet te vermelden dat de vraag daalt. Focus je alleen op de vraagzijde van de woningmarkt, zoals gevraagd in de vraag. Kernbegrippen: vraag en aanbod, prijsvorming, woningmarkt, hypotheekrenteaftrek, overheidsingrijpen Veelgemaakte fouten: - De redenering omdraaien en beginnen bij de prijsdaling in plaats van bij de oorzaak (de tariefaanpassing). - Niet expliciet de link leggen tussen de tariefaanpassing en de hogere kosten van financieren. - Vergeten te vermelden dat de vraag daalt, wat de cruciale stap is in de redenering. - De aanbodzijde van de markt betrekken, terwijl de vraag expliciet naar de vraagzijde vraagt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Berekening tekort pensioenfonds (2 punten) Gebruik het krantenbericht. Bereken het bedrag in euro's dat het ABP eind augustus tekort komt om de toekomstige uitkeringen te kunnen betalen. Wat kun je verwachten: Je berekent het tekort van een pensioenfonds om toekomstige uitkeringen te kunnen betalen. Je gebruikt hiervoor de dekkingsgraad en het huidige vermogen van het pensioenfonds. Wat moet je kennen: Je moet de formule voor de dekkingsgraad van een pensioenfonds kennen: Dekkingsgraad = (huidig vermogen pensioenfonds / huidige waarde toekomstige verplichtingen pensioenfonds) x 100%. Je moet ook weten dat een tekort ontstaat als het vermogen lager is dan de verplichtingen. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een krantenbericht halen. Je kunt de formule voor de dekkingsgraad omvormen om de toekomstige verplichtingen te berekenen. Je kunt vervolgens het tekort berekenen door het huidige vermogen van de berekende verplichtingen af te trekken. Je noteert het antwoord in miljarden euro's. Waar op letten: Let goed op dat je de formule voor de dekkingsgraad correct omvormt om de verplichtingen te berekenen. Vergeet niet om na het berekenen van de verplichtingen ook daadwerkelijk het tekort te berekenen. Zorg ervoor dat je de juiste eenheid (miljard euro) gebruikt in je antwoord. Kernbegrippen: pensioenfonds, dekkingsgraad, kapitaaldekkingsstelsel, vermogen, verplichtingen Veelgemaakte fouten: - De formule voor de dekkingsgraad verkeerd omvormen om de verplichtingen te berekenen. - Vergeten het tekort te berekenen en alleen de totale verplichtingen (€ 512 miljard) als eindantwoord geven. - De eenheid (miljard euro) vergeten of verkeerd noteren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Pensioenstelsels en dekkingsgraad (2 punten) 2p 20 Gebruik het krantenbericht. Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. Het pensioenfonds ABP financiert de pensioenen volgens het ...(1).... Doordat de rente is ...(2)..., groeide de huidige waarde van de toekomstige verplichtingen en daalde de dekkingsgraad. Om de dekkingsgraad te verhogen, kunnen pensioenpremies worden ...(3).... Kies uit: bij (1) omslagstelsel / kapitaaldekkingsstelsel bij (2) gestegen / gedaald bij (3) verhoogd / verlaagd Als gevolg van de lage dekkingsgraad is de kans groot dat de huidige en toekomstige pensioenuitkeringen moeten worden verlaagd. Wat kun je verwachten: Je vult een tekst aan over pensioenfondsen, dekkingsgraad en de invloed van rente. Je kiest de juiste economische begrippen en redeneringen om de zinnen correct te maken. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het kapitaaldekkingsstelsel is en hoe het verschilt van het omslagstelsel. Je moet de relatie kennen tussen de rentestand en de contante waarde van toekomstige verplichtingen. Je moet weten hoe de dekkingsgraad van een pensioenfonds wordt berekend en welke maatregelen genomen kunnen worden om deze te verhogen. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een krantenbericht kunnen interpreteren en toepassen. Je moet de juiste economische begrippen kiezen om een logisch en correct verhaal te vormen. Je moet de invloed van een gedaalde rente op de contante waarde van verplichtingen kunnen beredeneren. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen het kapitaaldekkingsstelsel (beleggen van premies) en het omslagstelsel (premies van nu voor uitkeringen van nu). Bedenk dat een lagere rente de contante waarde van toekomstige verplichtingen verhoogt, omdat toekomstige bedragen minder sterk worden verdisconteerd. Om de dekkingsgraad te verhogen, moet het vermogen stijgen of de verplichtingen dalen. Kernbegrippen: pensioenstelsel, kapitaaldekkingsstelsel, omslagstelsel, dekkingsgraad, rente, contante waarde Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen kapitaaldekkingsstelsel en omslagstelsel. - Incorrect redeneren over de relatie tussen rente en de contante waarde van toekomstige verplichtingen. Een lagere rente leidt tot een hogere contante waarde, niet een lagere. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Verband pensioen, inkomen en bestedingen (1 punt) 1p 21 Geef een verklaring dat verlaging van de pensioenuitkeringen de bestedingen van ouderen kan verlagen. Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor het verband tussen een verlaging van pensioenuitkeringen en de bestedingen van ouderen. Wat moet je kennen: Je moet weten dat pensioenuitkeringen een vorm van inkomen zijn voor ouderen. Je moet weten dat een daling van het inkomen kan leiden tot een daling van de bestedingen. Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen tussen een verandering in inkomen (pensioen) en de bestedingen van een specifieke groep (ouderen). Waar op letten: Let erop dat je expliciet de link legt tussen de daling van het pensioen, de daling van het inkomen van ouderen en de daaruit voortvloeiende daling van hun bestedingen. Kernbegrippen: inkomen, bestedingen, pensioen Veelgemaakte fouten: - Niet expliciet de link leggen tussen inkomen en bestedingen. - De doelgroep (ouderen/gepensioneerden) niet benoemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Gevolgen van pensioenverlaging voor bestedingen (2 punten) 2p 22 Leg uit dat verlaging van de pensioenuitkeringen kan leiden tot afname van de huidige bestedingen van de werkzame beroepsbevolking. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een verlaging van pensioenuitkeringen kan leiden tot een afname van de huidige bestedingen van de werkzame beroepsbevolking. Je moet hierbij een logische redenering opbouwen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat intertemporele ruil is en hoe dit het spaargedrag en de bestedingen beïnvloedt. Je moet ook de relatie kennen tussen bestedingen, vraag, productie, werkgelegenheid en inkomen. Wat moet je kunnen: Je kunt een economische redenering opbouwen die een oorzaak-gevolgrelatie beschrijft. Je kunt de impact van toekomstige inkomensveranderingen op huidige bestedingen uitleggen. Je kunt de macro-economische keten van vraag, productie, werkgelegenheid en inkomen toepassen. Waar op letten: Let goed op dat de vraag specifiek gaat over de 'werkzame beroepsbevolking' en niet over gepensioneerden. Je moet de link leggen tussen een toekomstige verlaging van pensioenen en het huidige gedrag van werkenden. Vermijd het alleen beschrijven van de gevolgen voor gepensioneerden. Kernbegrippen: intertemporele ruil, sparen, bestedingen, toekomstig inkomen, consumentenvertrouwen Veelgemaakte fouten: - De vraag gaat over de 'werkzame beroepsbevolking', niet over de gepensioneerden. Een veelgemaakte fout is alleen het effect op gepensioneerden te beschrijven. - De link tussen een toekomstige gebeurtenis (lagere pensioenuitkering) en het huidige gedrag (minder besteden) moet expliciet worden gemaakt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Gevolgen van uitstel pensioenverlaging op bestedingen (2 punten) 2p 23 Leg uit dat uitstel van verlaging van pensioenuitkeringen kan leiden tot afname van de huidige bestedingen. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe het uitstellen van een verlaging van pensioenuitkeringen kan leiden tot een afname van de huidige bestedingen. Je moet een economische redenering geven die dit verband duidelijk maakt. Wat moet je kennen: Je moet weten dat onzekerheid over toekomstig inkomen het consumentenvertrouwen kan beïnvloeden. Je moet weten dat een afname van consumentenvertrouwen kan leiden tot voorzorgssparen. Je moet weten dat sparen ten koste gaat van bestedingen. Je moet ook het concept van intertemporele ruil begrijpen, waarbij je keuzes maakt tussen huidige en toekomstige consumptie/sparen. Wat moet je kunnen: Je moet een economische redenering opbouwen die een oorzaak-gevolgrelatie beschrijft. Je moet de relatie tussen onzekerheid, consumentenvertrouwen en bestedingen kunnen uitleggen. Je moet ook kunnen redeneren over de impact van toekomstige verwachtingen (zoals grotere kortingen of hogere premies) op huidige spaarbeslissingen en bestedingen. Waar op letten: Let goed op dat je de link legt met de *huidige* bestedingen. Zorg ervoor dat je het mechanisme duidelijk benoemt: onzekerheid leidt tot voorzorgssparen, of het vooruitzien van grotere toekomstige kortingen leidt tot nu al meer sparen. Kernbegrippen: consumentenvertrouwen, onzekerheid, sparen, bestedingen, intertemporele ruil Veelgemaakte fouten: - De vraag gaat over de *huidige* bestedingen, niet de toekomstige. - Het is belangrijk om het mechanisme te benoemen: onzekerheid leidt tot voorzorgssparen, of het vooruitzien van grotere toekomstige kortingen leidt tot nu al meer sparen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Solidariteit bij pensioenen (2 punten) Het huidige pensioenstelsel bestaat uit bedrijfspensioenen, die via het kapitaaldekkingsstelsel gefinancierd worden, en uit AOW-uitkeringen, die via het omslagstelsel gefinancierd worden. In periodes van lage rente verslechtert de betaalbaarheid van het kapitaaldekkingsstelsel. 24 Leg uit dat uitstel van de verlaging van pensioenuitkeringen dwingt tot solidariteit tussen generaties. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe het uitstellen van pensioenverlagingen leidt tot solidariteit tussen generaties binnen het pensioenstelsel. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het kapitaaldekkingsstelsel is en hoe een pensioenfonds werkt. Je moet begrijpen dat tekorten in een pensioenfonds, bijvoorbeeld door lage rente, gevolgen hebben voor de dekkingsgraad en de betaalbaarheid. Je moet het begrip 'intergenerationele solidariteit' kennen en kunnen toepassen op de financiering van pensioenen. Wat moet je kunnen: Je kunt de gevolgen van een beleidskeuze (uitstel van verlaging) voor de lange termijn analyseren. Je kunt de relatie leggen tussen financiële beslissingen van nu en de gevolgen voor toekomstige generaties. Je kunt uitleggen hoe een financiële last wordt doorgeschoven en wie daar uiteindelijk de kosten van draagt. Waar op letten: Let erop dat je specifiek ingaat op het 'uitstel' van de verlaging van pensioenuitkeringen en de directe gevolgen daarvan. Verwar de gevolgen voor de huidige gepensioneerden niet met die voor de toekomstige werkenden. Zorg dat je uitleg duidelijk maakt hoe de kosten van het uitstel uiteindelijk bij de jongere generatie terechtkomen, waardoor de oudere generatie wordt ontzien. Kernbegrippen: intergenerationele solidariteit, kapitaaldekkingsstelsel, pensioenfonds, dekkingsgraad, pensioenuitkeringen Veelgemaakte fouten: - Niet specifiek ingaan op het 'uitstel' en de gevolgen daarvan, maar een algemeen verhaal over solidariteit houden. - Verwarren van de gevolgen voor de huidige generatie (gepensioneerden) en de toekomstige generatie (werkenden). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/24 ## Vraag 25 – Pensioenstelsels en rente (2 punten) Het huidige pensioenstelsel bestaat uit bedrijfspensioenen, die via het kapitaaldekkingsstelsel gefinancierd worden, en uit AOW-uitkeringen, die via het omslagstelsel gefinancierd worden. In periodes van lage rente verslechtert de betaalbaarheid van het kapitaaldekkingsstelsel. 25 Leg uit dat een lage rente de betaalbaarheid van het kapitaaldekkingsstelsel onder druk zet. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een lage rente de betaalbaarheid van het kapitaaldekkingsstelsel beïnvloedt. Wat moet je kennen: Je moet weten dat het kapitaaldekkingsstelsel werkt met gespaarde en belegde premies. Je moet weten dat de hoogte van de rente invloed heeft op het rendement van beleggingen en daarmee op de groei van het pensioenvermogen. Wat moet je kunnen: Je kunt een verband leggen tussen de rente en de groei van het pensioenvermogen binnen het kapitaaldekkingsstelsel. Je kunt uitleggen hoe een lage rente de betaalbaarheid van toekomstige pensioenen onder druk zet. Waar op letten: Let op dat je het kapitaaldekkingsstelsel niet verwart met het omslagstelsel. Focus op het effect van rente op de opbrengsten van beleggingen en de groei van het pensioenvermogen, niet op de verplichtingen. Je moet de causale keten van lage rente naar verminderde betaalbaarheid duidelijk maken. Kernbegrippen: kapitaaldekkingsstelsel, rente, pensioenvermogen, beleggingen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen kapitaaldekkingsstelsel en omslagstelsel. - Niet het verband leggen tussen lage rente en lage beleggingsopbrengsten. - Verwarring tussen het effect van rente op het vermogen (de beleggingen) en het effect op de verplichtingen (contante waarde). Deze vraag gaat over het vermogen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/25 ## Vraag 26 – Bestedingen buitenlandse toeristen (2 punten) Zijn de bestedingen van buitenlandse toeristen voor de Nederlandse economie in Nederland een vorm van import, van export of geen van beide? Leg je keuze uit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de aard van bestedingen van buitenlandse toeristen in Nederland voor de Nederlandse economie. Je moet bepalen of het import, export of geen van beide is en je keuze uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet de begrippen import en export kennen. Je moet weten dat export de verkoop van goederen en diensten door Nederlandse bedrijven aan het buitenland is. Je moet weten dat import de aankoop van goederen en diensten door Nederlanders uit het buitenland is. Wat moet je kunnen: Je moet een economische transactie kunnen analyseren en classificeren als import of export vanuit het perspectief van de Nederlandse economie. Je moet je keuze kunnen uitleggen met de juiste economische argumentatie. Waar op letten: Let goed op het perspectief: het gaat om de Nederlandse economie. Verwar de fysieke locatie van de consumptie (in Nederland) niet met de geldstroom. Als buitenlanders geld uitgeven in Nederland, komt er geld het land binnen, wat duidt op export. Kernbegrippen: export, import, betalingsbalans, bestedingen Veelgemaakte fouten: - Verwarring over de locatie van consumptie: denken dat het geen export kan zijn omdat de toerist in Nederland is. - Verwarring tussen de stroom van mensen (buitenlanders komen het land in) en de stroom van geld (geld komt het land in). - De transactie onjuist als import classificeren omdat een buitenlander iets 'invoert' (zijn geld). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/26 ## Vraag 27 – Bruto toegevoegde waarde en bbp (2 punten) Maak onderstaande redenering economisch juist: De bruto toegevoegde waarde van de Nederlandse bedrijven in de toeristische sector kan worden berekend door te kijken naar het verschil tussen de omzet en de waarde van de ...(1).... Het bbp van een land bestaat uit de toegevoegde waarde van de bedrijven en de toegevoegde waarde van ...(2).... De laatste is gelijk aan ...(3).... Kies uit: bij (1) ingekochte hulp- en grondstoffen / investeringen / primaire inkomens bij (2) het buitenland / de overheid bij (3) de ambtenarensalarissen / het saldo van de primaire inkomens uit het buitenland Wat kun je verwachten: Je vult een redenering aan over de berekening van de bruto toegevoegde waarde van bedrijven en de samenstelling van het bruto binnenlands product (bbp). Je kiest de juiste economische begrippen uit gegeven opties. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de bruto toegevoegde waarde van bedrijven wordt berekend als omzet min de waarde van ingekochte hulp- en grondstoffen. Je moet weten dat het bbp bestaat uit de toegevoegde waarde van bedrijven en de toegevoegde waarde van de overheid. Je moet weten dat de toegevoegde waarde van de overheid gelijk is aan de ambtenarensalarissen. Wat moet je kunnen: Je kunt de definitie van bruto toegevoegde waarde toepassen. Je kunt de samenstelling van het bruto binnenlands product (bbp) benoemen. Je kunt de conventie voor de berekening van de toegevoegde waarde van de overheid toepassen. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen toegevoegde waarde en primaire inkomens. Primaire inkomens zijn de beloningen die uit de toegevoegde waarde worden betaald, niet een aftrekpost om de toegevoegde waarde te bepalen. Verwar de berekening van het bbp niet met het bruto nationaal inkomen (bni), waarbij het saldo van primaire inkomens uit het buitenland een rol speelt. Kernbegrippen: Bruto binnenlands product (bbp), Toegevoegde waarde, Toegevoegde waarde overheid, Intermediair verbruik, Nationale rekeningen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de verschillende manieren om het bbp te berekenen (productiebenadering, inkomensbenadering, bestedingsbenadering). - Het verschil tussen toegevoegde waarde en primaire inkomens niet kennen. Primaire inkomens zijn de beloningen die worden betaald *uit* de toegevoegde waarde. - Het verschil tussen BBP (binnen de landsgrenzen) en BNI (door staatsburgers) niet kennen, wat leidt tot foute keuzes met betrekking tot 'het buitenland' en 'saldo primaire inkomens'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/27 ## Vraag 28 – Analyse deeltijdwerk in toerisme (2 punten) Gebruik bron 1. Toon met een berekening aan dat werknemers in de sector toerisme tussen 2014 en 2017 gemiddeld minder in deeltijd zijn gaan werken. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de ontwikkeling van deeltijdwerk in een specifieke sector. Je moet met behulp van gegeven data aantonen dat werknemers gemiddeld minder in deeltijd zijn gaan werken. Dit doe je door een berekening uit te voeren en een conclusie te trekken. Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'werkzame personen' en 'arbeidsjaren' betekenen. Je moet begrijpen dat een arbeidsjaar staat voor een voltijdsbaan. Je moet weten dat als het aantal arbeidsjaren procentueel harder stijgt dan het aantal werkzame personen, dit betekent dat mensen gemiddeld meer uren zijn gaan werken, dus minder in deeltijd. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tabel kunnen aflezen. Je moet procentuele veranderingen kunnen berekenen. Je moet de verhouding tussen werkzame personen en arbeidsjaren kunnen berekenen en interpreteren. Je moet een conclusie kunnen trekken op basis van je berekeningen. Waar op letten: Let goed op dat je de procentuele verandering correct berekent (nieuwe waarde - oude waarde) / oude waarde * 100%. Zorg ervoor dat je na je berekeningen een duidelijke conclusie trekt die antwoord geeft op de vraag. Je kunt de procentuele stijging van werkzame personen vergelijken met die van arbeidsjaren, of de verhouding personen per arbeidsjaar berekenen voor beide jaren en deze vergelijken. Kernbegrippen: arbeidsjaar, deeltijdwerk, werkzame personen, arbeidsmarkt Veelgemaakte fouten: - De procentuele verandering verkeerd berekenen, bijvoorbeeld door te delen door de nieuwe waarde in plaats van de oude waarde. - De berekeningen correct uitvoeren maar de verkeerde conclusie trekken over de ontwikkeling van deeltijdwerk. - Vergeten een conclusie te trekken na de berekeningen, terwijl de vraag is om iets 'aan te tonen'. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/28 ## Vraag 29 – Negatieve externe effecten van toerisme (2 punten) 2p 29 Leg uit dat een concentratie van toerisme op bepaalde plekken in Nederland kan leiden tot negatieve externe effecten. Adviesbureau De Toerist heeft onderzocht hoe het toerisme beter kan worden gespreid over het hele land. Het blijkt dat buitenlandse toeristen in Nederland relatief weinig met het openbaar vervoer reizen. Het adviesbureau pleit ervoor om buitenlandse toeristen via prijsdiscriminatie aan te zetten tot meer gebruik van het openbaar vervoer. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe de concentratie van toerisme op bepaalde plekken in Nederland kan leiden tot negatieve externe effecten. Je moet de relatie leggen tussen de gevolgen van toerisme en de definitie van negatieve externe effecten. Wat moet je kennen: Je moet weten wat negatieve externe effecten zijn. Dit zijn maatschappelijke kosten die niet in de prijs van een product of dienst zijn inbegrepen en die door derden worden gedragen. Je moet voorbeelden van dergelijke effecten kunnen noemen, zoals geluidsoverlast, afval of overbelasting van infrastructuur. Wat moet je kunnen: Je kunt een correcte redenering opzetten waarin je de gevolgen van geconcentreerd toerisme benoemt. Je kunt deze gevolgen vervolgens correct relateren aan het concept van negatieve externe effecten door uit te leggen dat de kosten hiervan niet door de veroorzaker (toerist/toeristische sector) worden betaald, maar door de maatschappij of omwonenden. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen een negatief gevolg noemt, maar ook duidelijk uitlegt waarom dit een 'extern' effect is. Je moet de link leggen met 'kosten voor derden die niet in de prijs zijn verwerkt'. Kernbegrippen: negatieve externe effecten, maatschappelijke kosten, leefbaarheid, prijsdiscriminatie Veelgemaakte fouten: - Alleen een negatief gevolg noemen (zoals 'drukte') zonder uit te leggen waarom het een 'extern' effect is. - De link met 'kosten voor derden die niet in de prijs zijn verwerkt' vergeten. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/29 ## Vraag 30 – Prijsdiscriminatie en het Groen BBP (2 punten) Adviesbureau De Toerist heeft onderzocht hoe het toerisme beter kan worden gespreid over het hele land. Het blijkt dat buitenlandse toeristen in Nederland relatief weinig met het openbaar vervoer reizen. Het adviesbureau pleit ervoor om buitenlandse toeristen via prijsdiscriminatie aan te zetten tot meer gebruik van het openbaar vervoer. Leg uit dat het toepassen van prijsdiscriminatie in het openbaar vervoer ertoe kan leiden dat het groen bbp stijgt. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe prijsdiscriminatie in het openbaar vervoer kan leiden tot een stijging van het groen bbp. Je redenering moet twee stappen bevatten: de relatie tussen prijsdiscriminatie en het gebruik van openbaar vervoer, en de relatie tussen meer openbaar vervoer en het groen bbp. Wat moet je kennen: Je moet weten wat prijsdiscriminatie is en hoe het de vraag beïnvloedt. Je moet ook weten wat het groen bbp is en hoe het zich verhoudt tot milieuschade en externe effecten. Je moet begrijpen dat een lagere prijs (P) kan leiden tot een hogere afzet (Q). Wat moet je kunnen: Je moet een economische redenering opzetten die een oorzaak-gevolgrelatie aantoont. Je moet de begrippen prijsdiscriminatie en groen bbp correct toepassen in de context van de vraag. Je moet de relatie tussen het gebruik van openbaar vervoer en de impact op het milieu kunnen uitleggen. Waar op letten: Let erop dat je de link tussen een lagere prijs en een hogere vraag expliciet maakt. Zorg ervoor dat je de relatie tussen meer openbaar vervoer en minder milieuschade duidelijk uitlegt. Wees specifiek over wat het groen bbp inhoudt: het is het bbp gecorrigeerd voor milieuschade. Kernbegrippen: prijsdiscriminatie, groen bbp, externe effecten Veelgemaakte fouten: - De link tussen lagere prijs en hogere vraag niet expliciet maken. - De link tussen meer openbaar vervoer en minder milieuschade niet uitleggen. - Vage omschrijving van groen bbp; het is specifiek bbp gecorrigeerd voor milieuschade. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2024/tijdvak-1/vraag/30 ## Vragen in dit examen ### Vraag 3 – Reële productiekostenstijging berekenen Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de berekening van de reële productiekostenstijging, waarbij je rekening moet houden met nominale loonkostenstijging en het aandeel van loonkosten in de totale kosten. Je moet informatie uit een bron en een uitspraak gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het verschil is tussen nominale en reële grootheden. Je moet weten dat reële grootheden gecorrigeerd zijn voor inflatie. Je moet weten dat productiekosten bestaan uit verschillende componenten, zoals loonkosten. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron en een uitspraak kunnen interpreteren. Je moet een percentage kunnen toepassen op een deel van de kosten. Je moet de relatie tussen nominale en reële grootheden kunnen leggen, rekening houdend met inflatie. Waar op letten: Let op dat je alle benodigde informatie hebt om de berekening te maken. Soms ontbreekt er informatie, zoals het inflatiepercentage, of is het onduidelijk hoe je met de overige kosten moet omgaan (nominaal of reëel constant). Dit kan de vraag onoplosbaar maken. Kernbegrippen: reële en nominale grootheden, productiekosten, inflatie ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2024 tijdvak 1 woensdag 15 mei 13.30 - 16.30 uur economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1022-a-24-1-o ### Pagina 2 Opgave 1 Een nieuwe cao Uit een krant, januari 2020: Het gaat economisch goed in Nederland. De overgrote meerderheid van de bedrijven presenteert goede winstcijfers. De landelijke supermarktketens onderhandelen met de vakbonden over een nieuwe collectieve arbeidsovereenkomst (cao). De vakbonden eisen 3,5% loonsverhoging op het jaarsalaris, met een minimale stijging van € 1.000. [FIGUUR: Twee handen die elkaar schudden, met een groep silhouetten op de ene hand.] 2p 1 Leg uit dat er sprake is van nivelleren, als de looneis van de vakbond wordt ingewilligd. Els Middelkoop is medewerker van een supermarkt. Ze leest in de krant over de looneis van de vakbond. Els verdiende in 2019 een jaarsalaris van € 24.998,- en is benieuwd naar wat dit in 2020 voor haar zou betekenen. 3p 2 Gebruik het krantenbericht en bron 1. Bereken de koopkrachtverbetering van Els Middelkoop in 2020, indien de looneis van de vakbond wordt gerealiseerd. Geef je antwoord op 1 decimaal nauwkeurig. Barbara Berends is onderhandelaar van de supermarktketens, en Jacco Jansen is onderhandelaar van de vakbond. Samen bespreken zij de consequenties van de loonsstijging die door de vakbond geëist is. De onderhandelaar van de werkgever vindt de looneis te hoog. Barbara Berends: “U moet zich realiseren dat een loonkostenstijging van 3,5% binnen ons bedrijf, waar de loonkosten 40% van de totale kosten uitmaken, zal leiden tot een productiekostenstijging van 1,4%. De supermarktketens kunnen deze hoge looneis niet betalen.” Jacco Jansen reageert met de volgende uitspraken: 1 U spreekt over de nominale productiekostenstijging, maar de reële productiekostenstijging is lager. 2 Bovendien leidt de gestegen arbeidsproductiviteit tot lagere productiekosten. 3 En u moet zich realiseren dat de omzet bij supermarkten toch zal stijgen, aangezien is gebleken dat de vraag naar goederen uit de supermarkt prijsinelastisch is. HA-1022-a-24-1-o 2 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 Gebruik uitspraak 1 en bron 1. 3a (2p) Bereken de reële productiekostenstijging bij een nominale loonkostenstijging van 3,5% als de loonkosten 40% van de totale kosten uitmaken. Gebruik uitspraak 2. 4 (2p) Leg uit dat een stijging van de arbeidsproductiviteit leidt tot lagere productiekosten. Gebruik uitspraak 3. 5 (2p) Leg uit dat de prijsstijging van de goederen uit de supermarkt leidt tot een stijging van de omzet. Na intensieve onderhandelingen gaan de supermarktketens akkoord met de looneis van de vakbond. De nieuwe cao geldt voor alle werknemers. Gebruik bron 2. 6 (2p) Leg uit dat er in toenemende mate sprake is van meeliftgedrag bij de cao-onderhandelingen. HA-1022-a-24-1-0 3 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 4 Opgave 2 Speedpedelec Een speedpedelec is een variant van de elektrische fiets die tot 45 kilometer per uur kan rijden. Bestuurders van speedpedelecs zijn verplicht om een helm te dragen. 1p 7 Is een helm een substitutiegoed of een complementair goed van de speedpedelec? Geef een argument voor je keuze. De drie grootste aanbieders van speedpedelecs hebben gezamenlijk 70% van de markt van speedpedelecs in handen. ledere aanbieder heeft binnen het assortiment keuzemogelijkheden, zoals design, vermogen en sterkte van de accu. Sprinter is een van de aanbieders van speedpedelecs. Over type Sprinter4 zijn de volgende gegevens bekend: Marginale kosten (MK) € 3.500 Totale constante kosten (TCK) € 1.000.000 2p 8 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. – De marktvorm van de markt van speedpedelecs wordt ...(1)... genoemd. – Een speedpedelec is een ...(2)... goed. – Bij type Sprinter4 is sprake van ...(3)... variabele kosten. Kies uit: bij (1) volkomen concurrentie / monopolistische concurrentie / oligopolie bij (2) homogeen / heterogeen bij (3) proportioneel / progressief / degressief 2p 9 Gebruik bron 1. Welk vlak geeft de totale winst van Sprinter weer, als het bedrijf streeft naar maximale omzet? Noteer de letters van de hoekpunten van het vlak en leg je keuze uit. Sprinter heeft een nieuwe zakelijke klant gevonden. Het Nederlandse accountantskantoor Snel krijgt van het internationale moederbedrijf een budget van € 6.000 per medewerker, om voor alle 100 medewerkers speedpedelecs Sprinter4 aan te schaffen. Het moederbedrijf van Snel heeft de spelregels bepaald: – Snel doet een prijsvoorstel aan Sprinter voor levering van 100 stuks Sprinter4. Dat voorstel kan € 6.000 per speedpedelec zijn, maar het kan ook een lager bedrag zijn. – Als Sprinter het voorstel accepteert, dan ontvangt Sprinter de afgesproken prijs en ontvangt Snel het verschil tussen € 6.000 en de afgesproken prijs. – Als Sprinter het voorstel weigert, dan ontvangen beide bedrijven niets. Snel wil minimaal € 3.500 ontvangen voor type Sprinter4. HA-1022-a-24-1-o 4 / 11 lees verder ### Pagina 5 10 (2p) Gebruik bron 1. Leg uit dat Sprinter minimaal € 3.500 wil ontvangen voor type Sprinter4. 11 (2p) De hiervoor vermelde spelregels voldoen aan de kenmerken van een ultimatumspel. Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst over de kenmerken van het ultimatumspel. - Het ultimatumspel is een ... (1) ... spel. - Het spel kent ... (2) ... spelers. - De ... (3) ... doet een voorstel om een geldbedrag te verdelen. - De ... (4) ... kiest vervolgens tussen het voorstel accepteren of weigeren. - Als de tweede speler ... (5) ... dan ontvangen beide het overeengekomen deel. Kies uit: bij (1) sequentieel / simultaan bij (2) twee / drie bij (3) aanbieder / respondent bij (4) aanbieder / respondent bij (5) accepteert / weigert In bron 2 staan drie keuzeopties van het spel beschreven in een beslisboom. De uitkomsten geven de verdeling van het restbedrag na aftrek van de variabele productiekosten. 12 (2p) Gebruik bron 2. Welke bedragen moeten op plaats (1) en (2) in de beslisboom staan? Leg je keuze uit. 13 (2p) Gebruik bron 2. Leg uit welke van de drie verdelingen uit bron 2 tot stand zal komen, als Sprinter en Snel streven naar een zo hoog mogelijke eigen opbrengst in euro's. De directie van Snel wil Sprinter een prijsvoorstel doen van € 3.700 per speedpedelec. Een deskundige op het gebied van ultimatumspellen waarschuwt: “Snel kan beter een hoger bod doen aan Sprinter, want de praktijk leert dat zo’n laag bod toch vaak geweigerd wordt, ondanks dat beide bedrijven dan niets ontvangen.” 14 (1p) Gebruik de uitspraak van de deskundige. Geef een reden waarom Sprinter het prijsvoorstel zou willen weigeren. HA-1022-a-24-1-o 5/11 lees verder ### Pagina 6 Opgave 3 Een valse start Uit een krant: De huizenprijzen zijn in 2021 op een hoogtepunt na een lange periode van sterke prijsstijgingen. Nieuwkomers op de woningmarkt, ook wel starters genoemd, hebben nog geen vermogen opgebouwd en moeten de aankoop van een woning volledig financieren met een lening. Starters met een modaal inkomen kiezen er vaak voor om eerst een woning in de vrije sector te huren, voordat ze besluiten om een woning te kopen. In de vrije sector van de huurwoningenmarkt geldt geen maximale huurprijs. De woonlasten van deze huurders zijn doorgaans hoger dan de woonlasten van kopers van een vergelijkbare woning. Daarnaast groeit het vermogen van huurders niet mee met de stijging van de huizenprijzen. Hierdoor ontstaat een groeiende vermogensongelijkheid tussen kopers en huurders. Dat zorgt ervoor dat een toekomstige stap van huur naar koop alleen maar lastiger wordt. 2p 15 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. - Op de woningmarkt zijn veel individuele vragers en aanbieders actief. De aangeboden woningen zijn ...(1)... goederen. De woningmarkt kan daarom het best worden omschreven als ...(2).... - De inkomenselasticiteit van de vraag naar huurwoningen in de vrije sector is voor starters op de Nederlandse woningmarkt gelijk aan -0,5. Dit betekent dat starters een huurwoning als een ...(3)... goed beschouwen. Kies uit: bij (1) heterogene / homogene bij (2) monopolistische concurrentie / oligopolie / volkomen concurrentie bij (3) inferieur / luxe / primair 2p 16 Leg uit dat starters in een laagconjunctuur een voorkeur hebben voor huren boven kopen en lenen. HA-1022-a-24-1-o 6 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 7 Woningbezitters mogen de betaalde hypotheekrente aftrekken van de inkomstenbelasting. Dit belastingvoordeel bevordert eigenwoningbezit, en belemmert een goed functionerende verhuurmarkt. De overheid wil een evenwichtige woningmarkt bevorderen, en past daarom de tarieven van de hypotheekrenteaftrek aan. Zo wordt het marginale belastingtarief waartegen de hypotheekrente maximaal kan worden afgetrokken geleidelijk afgebouwd van 49,50% naar 37,05%. [FIGUUR: Tabel met belastbaar inkomen en marginaal tarief hypotheekrenteaftrek.] Een econoom doet naar aanleiding van de tariefaanpassing twee uitspraken: Uitspraak 1: "Door de tariefaanpassing wordt de secundaire inkomensverdeling gelijker." Uitspraak 2: "Op de lange termijn kan de tariefaanpassing bijdragen aan de betaalbaarheid van koopwoningen." Gebruik bovenstaande tekst en uitspraak 1 van de econoom. 2p 17 Leg uit dat de tariefaanpassing leidt tot een gelijkere secundaire inkomensverdeling binnen de groep van woningbezitters. Gebruik uitspraak 2 van de econoom. 2p 18 Leg uit dat de tariefaanpassing via de vraagzijde van de woningmarkt kan leiden tot een daling van de verkoopprijs van koopwoningen. HA-1022-a-24-1-o 7 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 8 Opgave 4 Pensioenuitkeringen Uit een krant: Het pensioenfonds ABP behaalde in augustus een beleggingswinst van € 5 miljard uit onder meer aandelen, vastgoed en obligaties. Daardoor had het fonds eind augustus € 456 miljard in de pensioenkas. De huidige waarde van de toekomstige verplichtingen van het ABP groeide echter veel harder. Bij het ABP daalde de dekkingsgraad1) in augustus van 94 naar 89 procent. Dat betekent dat het ABP te weinig vermogen heeft om de toekomstige uitkeringen te kunnen uitbetalen. De Nederlandsche Bank (DNB) is de toezichthouder op de pensioenfondsen en berekent de huidige waarde van de toekomstige verplichtingen op basis van de rentestand. 1) dekkingsgraad = $\frac{huidige vermogen pensioenfonds}{huidige waarde toekomstige verplichtingen pensioenfonds} \times 100%$ 2p 19 Gebruik het krantenbericht. Bereken het bedrag in euro's dat het ABP eind augustus tekort komt om de toekomstige uitkeringen te kunnen betalen. 2p 20 Gebruik het krantenbericht. Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. Het pensioenfonds ABP financiert de pensioenen volgens het ...(1).... Doordat de rente is ...(2).... , groeide de huidige waarde van de toekomstige verplichtingen en daalde de dekkingsgraad. Om de dekkingsgraad te verhogen, kunnen pensioenpremies worden ...(3).... Kies uit: bij (1) omslagstelsel / kapitaaldekkingsstelsel bij (2) gestegen / gedaald bij (3) verhoogd / verlaagd Als gevolg van de lage dekkingsgraad is de kans groot dat de huidige en toekomstige pensioenuitkeringen moeten worden verlaagd. 1p 21 Geef een verklaring dat verlaging van de pensioenuitkeringen de bestedingen van ouderen kan verlagen. 2p 22 Leg uit dat verlaging van de pensioenuitkeringen kan leiden tot afname van de huidige bestedingen van de werkzame beroepsbevolking. 2p 23 Leg uit dat uitstel van verlaging van pensioenuitkeringen kan leiden tot afname van de huidige bestedingen. HA-1022-a-24-1-o 8 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 9 2p 24 Leg uit dat uitstel van de verlaging van pensioenuitkeringen dwingt tot solidariteit tussen generaties. Het huidige pensioenstelsel bestaat uit bedrijfspensioenen, die via het kapitaaldekkingsstelsel gefinancierd worden, en uit AOW-uitkeringen, die via het omslagstelsel gefinancierd worden. In periodes van lage rente verslechtert de betaalbaarheid van het kapitaaldekkingsstelsel. 2p 25 Leg uit dat een lage rente de betaalbaarheid van het kapitaaldekkingsstelsel onder druk zet. HA-1022-a-24-1-o 9 / 11 lees verder ►►► ### Pagina 10 Opgave 5 Toerisme De wereldbevolking blijft groeien. Bovendien zijn er, mede door lagere prijzen, steeds meer mensen in staat om vaker en langer te reizen. De bestedingen in de sector toerisme nemen daardoor wereldwijd toe. Ook in Nederland leveren hogere bestedingen in deze sector in toenemende mate een bijdrage aan het bruto binnenlands product (bbp) en de werkgelegenheid. Driekwart van de bestedingen in de sector toerisme is te danken aan de bestedingen van buitenlandse toeristen in Nederland. 2p 26 Zijn de bestedingen van buitenlandse toeristen voor de Nederlandse economie in Nederland een vorm van import, van export of geen van beide? Leg je keuze uit. 2p 27 Maak onderstaande redenering economisch juist: De bruto toegevoegde waarde van de Nederlandse bedrijven in de toeristische sector kan worden berekend door te kijken naar het verschil tussen de omzet en de waarde van .... (1).... Het bbp van een land bestaat uit de toegevoegde waarde van de bedrijven en de toegevoegde waarde van .... (2).... De laatste is gelijk aan ....(3).... Kies uit: bij (1) ingekochte hulp- en grondstoffen / investeringen / primaire inkomens bij (2) het buitenland / de overheid bij (3) de ambtenarensalarissen / het saldo van de primaire inkomens uit het buitenland Bron 1 laat de werkgelegenheid in de sector toerisme zien, zowel in aantal personen als in arbeidsjaren. Beide indicatoren zijn toegenomen als gevolg van de toegenomen bestedingen in de sector. Ook wordt er minder in deeltijd gewerkt. 2p 28 Gebruik bron 1. Toon met een berekening aan dat werknemers in de sector toerisme tussen 2014 en 2017 gemiddeld minder in deeltijd zijn gaan werken. HA-1022-a-24-1-o 10 / 11 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 29 Op plekken in Nederland waar het toerisme zich vooral concentreert, treden negatieve externe effecten op. Leg uit dat een concentratie van toerisme op bepaalde plekken in Nederland kan leiden tot negatieve externe effecten. 30 Adviesbureau De Toerist heeft onderzocht hoe het toerisme beter kan worden gespreid over het hele land. Het blijkt dat buitenlandse toeristen in Nederland relatief weinig met het openbaar vervoer reizen. Het adviesbureau pleit ervoor om buitenlandse toeristen via prijsdiscriminatie aan te zetten tot meer gebruik van het openbaar vervoer. Leg uit dat het toepassen van prijsdiscriminatie in het openbaar vervoer ertoe kan leiden dat het groen bbp stijgt. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-1022-a-24-1-0 11 / 11 einde