# Eindexamen Economie HAVO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2

## Vraag 1 – Overheidstekort en ruilen over de tijd (2 punten)

2p 1 Leg uit dat de overheid ruilt over de tijd indien er een overheidstekort ontstaat. Met een verhoging van de energiebelasting op gasverbruik kan de overheid gezinnen en bedrijven stimuleren om minder gas te verbruiken en te kiezen voor alternatieve energiebronnen. Het effect ervan is afhankelijk van de prijselasticiteit van de vraag naar gas. Voor een gemiddeld gezinshuishouden is de prijselasticiteit van de vraag naar gas -0,1. Het jaarlijkse gasverbruik is gemiddeld 1.466 m³ per gezinshuishouden. De overheid stelt zich ten doel het gasverbruik in kubieke meter (m³) van een gemiddeld gezinshuishouden te verminderen met 5% en wil daartoe de huidige energiebelasting op gas met 75% verhogen.

Wat kun je verwachten: Je legt uit wat 'ruilen over de tijd' betekent voor de overheid wanneer er een overheidstekort ontstaat.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een overheidstekort betekent dat de overheid meer uitgeeft dan er binnenkomt, waardoor de overheid moet lenen. Je moet begrijpen dat lenen in het heden (om huidige uitgaven te financieren) betekent dat toekomstige generaties de lasten dragen (aflossing en rente), wat hun bestedingsruimte beperkt. Dit is het principe van ruilen over de tijd.

Wat moet je kunnen: Je kunt het verband leggen tussen een overheidstekort, de noodzaak om te lenen, en de gevolgen hiervan voor toekomstige overheidsbestedingen. Je kunt het begrip 'ruilen over de tijd' toepassen op de situatie van een overheidstekort.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen noemt dat de overheid moet lenen, maar ook de link legt naar de gevolgen voor de toekomst. Je moet uitleggen hoe de huidige leningen de toekomstige overheidsbestedingen beperken door aflossings- en renteverplichtingen.

Kernbegrippen: ruilen over de tijd, overheidstekort, staatsschuld

Veelgemaakte fouten:
- Alleen noemen dat de overheid moet lenen, zonder de link te leggen naar de gevolgen voor de toekomst (beperking van toekomstige bestedingen door aflossing en rente).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 2 – Berekening effect energiebelasting op gasverbruik (3 punten)

3p 2 *Gebruik bron 1 en bovenstaande tekst.* Bereken of een verhoging van de huidige energiebelasting met 75% voldoende is om de doelstelling van de overheid te halen.

Wat kun je verwachten: Je berekent of een verhoging van de energiebelasting voldoende is om een overheidsdoelstelling te halen. Je moet hiervoor de nieuwe gasprijs berekenen, de procentuele prijsstijging bepalen en vervolgens met behulp van de prijselasticiteit van de vraag de procentuele daling van het gasverbruik berekenen. Tot slot vergelijk je dit met de doelstelling.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een nieuwe prijs inclusief belasting en btw berekent. Je moet de formule voor procentuele verandering kennen: (nieuw - oud) / oud * 100%. Je moet de formule voor de prijselasticiteit van de vraag kennen: procentuele verandering van de gevraagde hoeveelheid / procentuele verandering van de prijs.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron (bron 1) en de tekst gebruiken om de huidige en nieuwe energiebelasting te bepalen. Je kunt een nieuwe totale gasprijs per m³ berekenen, inclusief leveringskosten, energiebelasting en btw. Je kunt de procentuele prijsstijging van de totale gasprijs berekenen. Je kunt met behulp van de prijselasticiteit van de vraag de procentuele daling van het gasverbruik berekenen. Je kunt de berekende daling vergelijken met een gegeven doelstelling en een conclusie trekken.

Waar op letten: Let op dat je de btw meerekent over de totale prijs (levering en transport + energiebelasting). Gebruik de procentuele verandering van de *totale* consumentenprijs van gas voor de elasticiteitsberekening, niet alleen de procentuele verandering van de belasting. Vergeet niet om je berekende vraagdaling te vergelijken met de doelstelling en een duidelijke conclusie te formuleren.

Kernbegrippen: prijselasticiteit van de vraag, belastingen, procentuele verandering, btw

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten btw mee te rekenen in de totale prijs.
- De procentuele verandering van de belasting (75%) gebruiken voor de elasticiteitsberekening in plaats van de procentuele verandering van de totale consumentenprijs.
- Vergeten de eindconclusie te trekken door de berekende vraagdaling te vergelijken met de doelstelling.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 3 – Economische groei en gasverbruik (2 punten)

Een analist van het ministerie van economische zaken benadrukt dat economische groei van invloed is op de effectiviteit van het overheidsbeleid om de vraag naar gas van gezinnen en bedrijven te verminderen. De analist doet drie uitspraken:
− Uitspraak 1: Economische groei kan enerzijds tot meer gasverbruik en anderzijds tot minder gasverbruik leiden.
− Uitspraak 2: Economische groei maakt het voor de overheid makkelijker om subsidies te financieren.
− Uitspraak 3: Subsidies op energiezuinige productietechnologieën en de verhoging van de energiebelasting op gasverbruik van gezinnen en bedrijven, hebben zelf ook weer effect op de economische groei van het land.

Leg uitspraak 1 uit.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe economische groei zowel kan leiden tot meer als tot minder gasverbruik. Je moet de twee tegengestelde effecten van economische groei op het gasverbruik van gezinnen en bedrijven kunnen verklaren.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat economische groei betekent dat het bruto binnenlands product (bbp) en de productie toenemen. Je moet weten dat een toename van het bbp ook kan leiden tot een toename van het (binnenlands) inkomen en de winsten van bedrijven. Je moet de relatie tussen inkomen/winst en de mogelijkheid tot investeringen in verduurzaming of energiebesparende maatregelen kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale keten kunnen leggen tussen economische groei en de toename van gasverbruik (hogere productie = meer gasverbruik). Je moet een causale keten kunnen leggen tussen economische groei en de afname van gasverbruik (hoger inkomen/winst = meer investeringen in verduurzaming/energiebesparing = minder gasverbruik).

Waar op letten: Let erop dat je beide kanten van de uitspraak uitlegt: zowel de toename als de afname van gasverbruik door economische groei. Zorg ervoor dat je een duidelijke link legt tussen economische groei (via bbp, productie, inkomen of winst) en de verandering in gasverbruik.

Kernbegrippen: economische groei, bbp, productie, inkomen, investeringen, verduurzaming, energieverbruik

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één kant van de uitspraak uitleggen (alleen toename of alleen afname).
- Geen duidelijke causale keten leggen tussen economische groei (hoger bbp/inkomen) en de verandering in gasverbruik.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/3

## Vraag 4 – Uitleg verband economische groei en overheidsfinanciën (1 punt)

1 p 4 Leg uitspraak 2 uit.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe economische groei de overheid meer financiële ruimte geeft om subsidies te verstrekken. Je kunt dit vanuit twee perspectieven benaderen: de inkomstenkant (belastingen) of de uitgavenkant (sociale uitkeringen).

Wat moet je kennen: Je moet weten dat economische groei betekent dat het bruto binnenlands product (bbp) en het nationaal inkomen toenemen. Je moet weten dat een hoger inkomen leidt tot hogere belastingontvangsten voor de overheid. Je moet ook weten dat een toenemende productie kan leiden tot meer werkgelegenheid en daardoor tot lagere uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen door de overheid.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering kunnen opzetten die het verband tussen economische groei en de financiële ruimte van de overheid voor subsidies verklaart. Je moet de effecten van economische groei op zowel de inkomsten- als de uitgavenkant van de overheidsbegroting kunnen benoemen.

Waar op letten: Let erop dat je specifiek bent over hoe economische groei leidt tot meer financiële ruimte voor de overheid. Verwar de effecten van economische groei niet met andere economische concepten. Zorg dat je uitleg duidelijk en concreet is.

Kernbegrippen: economische groei, bbp, overheidsfinanciën, belastingontvangsten, sociale uitkeringen, subsidies

Veelgemaakte fouten:
- Niet specifiek genoeg zijn over hoe economische groei leidt tot meer financiële ruimte voor de overheid.
- Verwarren van de effecten van economische groei met andere economische concepten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 5 – Economische groei en overheidsbeleid (2 punten)

2p 5 Leg uitspraak 3 uit. Betrek in je antwoord een positief effect en een negatief effect.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe overheidsbeleid, zoals subsidies en belastingen, zowel positieve als negatieve effecten kan hebben op de economische groei. Je moet hierbij specifiek ingaan op de invloed op het bruto binnenlands product (bbp) of de totale productie.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat economische groei is en hoe deze wordt gemeten (via het bbp of de productie). Je moet de effecten van subsidies op de productie en vraag naar bepaalde goederen kennen. Je moet de effecten van hogere belastingen (energiebelasting) op productiekosten van bedrijven en het besteedbaar inkomen van gezinnen kennen. Je moet de relatie tussen investeringen, consumptie en economische groei begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een uitspraak analyseren en de economische gevolgen ervan benoemen. Je kunt een positief en een negatief effect van overheidsbeleid op de economische groei uitleggen. Je kunt de relatie tussen overheidsbeleid, bedrijfskosten/winst, investeringen, besteedbaar inkomen, consumptie en het bbp leggen.

Waar op letten: Let erop dat je zowel een positief als een negatief effect noemt. Het is cruciaal dat je beide effecten expliciet koppelt aan de economische groei, bijvoorbeeld door het bbp of de productie te noemen. Als je dit vergeet, krijg je minder punten.

Kernbegrippen: economische groei, bbp, subsidies, belastingen, productiekosten, investeringen, besteedbaar inkomen, consumptie

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten om zowel een positief als een negatief effect te noemen.
- De effecten niet expliciet koppelen aan de economische groei (BBP of productie). Het correctievoorschrift geeft aan dat dit leidt tot puntenaftrek.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/5

## Vraag 6 – Verklaring van milieueffecten bij dalende vraag (1 punt)

1p 6 Geef een verklaring voor de conclusie van het onderzoeksbureau.

Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor een conclusie van een onderzoeksbureau, waarbij je inzicht toont in de relatie tussen vraag, aanbod, bezettingsgraad en externe effecten zoals uitstoot van broeikasgassen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de uitstoot van broeikasgassen door vliegtuigen voornamelijk afhangt van het aantal vluchten en niet van het aantal passagiers per vlucht. Je moet het begrip 'bezettingsgraad' kennen en begrijpen dat een lagere bezettingsgraad betekent dat er minder stoelen bezet zijn, terwijl het aantal vluchten gelijk kan blijven. Je moet ook het concept van externe effecten kunnen toepassen.

Wat moet je kunnen: Je moet de gegeven informatie correct interpreteren en een logische verklaring formuleren die de relatie tussen de vraagdaling, de bezettingsgraad en de uitstoot van broeikasgassen duidelijk maakt. Je moet onderscheid kunnen maken tussen een daling in de vraag (aantal passagiers) en een daling in het aanbod (aantal vluchten).

Waar op letten: Let goed op de voorwaarde dat 'alleen de bezettingsgraad' daalt. Dit betekent dat het aantal vluchten op korte termijn gelijk blijft. Verwar een daling in de vraag (minder passagiers) niet met een daling in het aanbod (minder vluchten).

Kernbegrippen: externe effecten, bezettingsgraad, vraag en aanbod

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van een daling in de vraag (aantal passagiers) met een daling in het aanbod (aantal vluchten).
- Niet goed lezen van de voorwaarde in de opgave dat 'alleen de bezettingsgraad' daalt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/6

## Vraag 7 – Berekening met prijselasticiteit van de vraag (3 punten)

3p 7 Passagiers die vanaf de Nederlandse luchthaven Schiphol naar Rome vliegen, betalen bij luchtvaartmaatschappij Linea Azzurra een prijs van € 300 voor een vliegticket. De prijselasticiteit van de vraag naar deze vliegtickets van Schiphol naar Rome is -1,4. Bereken hoeveel procent van de passagiers vanaf Schiphol naar Rome blijft vliegen indien de ticketprijs wordt verhoogd met € 7,50. Volgens een aantal politieke partijen kan het directe effect van de vliegtaks op het milieu worden vergroot door de hoogte van de vliegtaks af te laten hangen van de afstand van de vlucht. Twee politieke partijen gaan met elkaar in debat. - De Gele Partij zegt: Om eenzelfde daling van de vraag te realiseren, is voor lange vluchten een andere vliegtaks op vliegtickets nodig dan voor korte vluchten, omdat de vraag naar tickets voor lange vluchten minder prijselastisch is dan die naar tickets voor korte vluchten. - De Witte Partij zegt: Belast juist de tickets voor korte vluchten met een hogere vliegtaks. Een partijlid stelt: “Deze maatregel zal leiden tot een grotere daling van de vraag naar vliegtickets, omdat er voor kortere vluchten meer substitutiegoederen en -diensten zijn.”

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie waarin de prijs van een product verandert en de prijselasticiteit van de vraag bekend is. Je moet berekenen hoeveel procent van de consumenten het product blijft kopen na de prijsverandering.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de prijselasticiteit van de vraag (Ev) de verhouding is tussen de procentuele verandering van de gevraagde hoeveelheid (%ΔQv) en de procentuele verandering van de prijs (%ΔP). De formule is Ev = %ΔQv / %ΔP. Je moet ook weten hoe je een procentuele verandering berekent: (nieuw - oud) / oud * 100%.

Wat moet je kunnen: Je kunt de procentuele prijsverandering berekenen op basis van de oude prijs en de prijsverhoging. Je kunt de formule van de prijselasticiteit van de vraag toepassen om de procentuele verandering van de gevraagde hoeveelheid te berekenen. Je kunt vervolgens het percentage passagiers berekenen dat na de prijsverandering nog steeds vliegt.

Waar op letten: Let goed op dat je het minteken van de prijselasticiteit meeneemt in je berekening, want dit geeft aan dat de vraag daalt bij een prijsstijging. Vergeet niet dat de vraag is naar het percentage passagiers dat *blijft* vliegen, dus trek de daling af van 100%.

Kernbegrippen: prijselasticiteit van de vraag, procentuele verandering

Veelgemaakte fouten:
- Het antwoord geven als de procentuele daling van het aantal passagiers (3,5%) in plaats van het percentage dat overblijft (96,5%).
- Een rekenfout maken bij het berekenen van de procentuele prijsverandering.
- Het minteken van de elasticiteit vergeten, wat zou leiden tot een toename van de vraag.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/7

## Vraag 8 – Vliegtaks en prijselasticiteit (2 punten)

2p 8 Leg uit of de vliegtaks op tickets voor lange vluchten volgens de Gele Partij hoger of lager moet zijn dan de vliegtaks op tickets voor korte vluchten.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen of de vliegtaks op lange vluchten hoger of lager moet zijn dan op korte vluchten, vanuit het perspectief van de Gele Partij.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat prijselasticiteit van de vraag betekent. Je moet weten dat de vraag naar lange vluchten minder prijselastisch is dan de vraag naar korte vluchten. Je moet weten wat het effect is van een taks op de prijs en de gevraagde hoeveelheid.

Wat moet je kunnen: Je moet het concept prijselasticiteit van de vraag toepassen op een concrete situatie (vliegtickets). Je moet een logische redenering opbouwen om een standpunt te onderbouwen.

Waar op letten: Let op dat je duidelijk uitlegt *waarom* de taks hoger of lager moet zijn, en niet alleen de conclusie geeft. Zorg dat je het verschil in prijselasticiteit tussen korte en lange vluchten correct toepast.

Kernbegrippen: prijselasticiteit van de vraag, inelastische vraag, elastische vraag, overheidsingrijpen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen inelastische en elastische vraag en de gevolgen voor de benodigde prijsverandering om een bepaald effect te bereiken.
- Niet uitleggen *waarom* een hogere taks nodig is, maar alleen de conclusie geven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/8

## Vraag 9 – Vliegtaks en de vraag naar treintickets (2 punten)

2p 9 Leidt de vliegtaks voor korte vluchten tot een verschuiving van of een verschuiving *langs* de vraaglijn van *trein*tickets? Leg je keuze uit en benoem daarbij de richting van de verschuiving van/langs de vraaglijn. De luchtvaartmaatschappijen protesteren tegen de voorgestelde vliegtaks van € 7,50 per vliegticket, en stellen dat deze taks ten koste gaat van hun winst en alleen goed is voor de Nederlandse schatkist. Om het effect op de winst te verklaren, tonen zij een marktmodel met een vraag- en aanbodfunctie. Marktmodel met vraag- en aanbodfuncties Qv = -P + 480 Qa\_{\text{vóór invoering vliegtaks}} = 2P - 105 Qa\_{\text{na invoering vliegtaks}} = 2P - 120 Er geldt dat Qv = Qa P = gemiddelde prijs van een vliegticket in euro's Q = aantal vliegtickets vanuit Nederlandse luchthavens × 10.000 Op basis van dit marktmodel stellen de luchtvaartmaatschappijen dat ze de vliegtaks niet volledig kunnen doorberekenen in de prijs van een vliegticket.

Wat kun je verwachten: Je moet het effect van een vliegtaks op de vraag naar treintickets kunnen uitleggen. Je kiest tussen een verschuiving van of langs de vraaglijn en legt de richting van de verschuiving uit.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een verschuiving van de vraaglijn is en wat een verschuiving langs de vraaglijn is. Je moet het begrip 'substitutiegoederen' kennen en begrijpen hoe een prijsverandering van een substitutiegoed de vraag naar een ander goed beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen de prijs van een product (vliegtickets) en de vraag naar een substitutiegoed (treintickets) analyseren. Je kunt uitleggen of dit leidt tot een verschuiving van of langs de vraaglijn en de juiste richting van de verschuiving benoemen.

Waar op letten: Let goed op dat de vraag gaat over de vraag naar *trein*tickets, niet vliegtickets. Verwar een verschuiving 'van' de vraaglijn niet met een verschuiving 'langs' de vraaglijn. Een prijsverandering van een *ander* goed (zoals een substitutiegoed) veroorzaakt een verschuiving *van* de vraaglijn. Een prijsverandering van het *eigen* goed veroorzaakt een verschuiving *langs* de vraaglijn. Benoem de juiste richting van de verschuiving (naar rechts).

Kernbegrippen: verschuiving van de vraaglijn, verschuiving langs de vraaglijn, substitutiegoederen, ceteris paribus

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen een verschuiving 'van' en 'langs' de vraaglijn. Een prijsverandering van een substitutiegoed veroorzaakt een verschuiving 'van' de vraaglijn, niet 'langs'.
- De vraag verkeerd lezen en redeneren vanuit de vraag naar vliegtickets in plaats van treintickets.
- De richting van de verschuiving verkeerd benoemen (naar links in plaats van naar rechts).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/9

## Vraag 10 – Berekening afwenteling vliegtaks (3 punten)

3p 10 Bereken hoeveel procent van de vliegtaks voor rekening van de luchtvaartmaatschappijen komt. Bereken daartoe eerst de oude en de nieuwe evenwichtsprijs.

Wat kun je verwachten: Je berekent welk percentage van de vliegtaks voor rekening komt van de luchtvaartmaatschappijen. Hiervoor moet je eerst de evenwichtsprijzen vóór en na de invoering van de taks bepalen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat het marktevenwicht ontstaat waar de vraagfunctie gelijk is aan de aanbodfunctie (Qv = Qa). Je moet weten dat een indirecte belasting de aanbodfunctie beïnvloedt. Je moet weten hoe je de afwenteling van een belasting berekent, zowel het deel dat de consument betaalt als het deel dat de producent betaalt. Je moet weten hoe je een percentage berekent.

Wat moet je kunnen: Je kunt de evenwichtsprijs berekenen door vraag- en aanbodfuncties aan elkaar gelijk te stellen en de vergelijking op te lossen. Je kunt de nieuwe evenwichtsprijs berekenen na een wijziging in de aanbodfunctie door een belasting. Je kunt het verschil in evenwichtsprijs interpreteren als het deel van de belasting dat de consument betaalt. Je kunt het deel van de belasting dat de producent betaalt berekenen. Je kunt dit deel uitdrukken als een percentage van de totale belasting.

Waar op letten: Let op dat je het juiste deel van de belasting toewijst aan de luchtvaartmaatschappijen (producenten) en niet aan de consumenten. Controleer je berekeningen van de evenwichtsprijzen zorgvuldig om rekenfouten te voorkomen. Zorg ervoor dat je het percentage berekent van het deel dat de producent betaalt, ten opzichte van de totale vliegtaks.

Kernbegrippen: marktevenwicht, prijsvorming, vraag en aanbod, indirecte belastingen, afwenteling

Veelgemaakte fouten:
- Het berekenen van het afwentelingspercentage op de consument (€5 / €7,50) in plaats van op de producent.
- Een rekenfout maken bij het oplossen van de vergelijkingen voor de evenwichtsprijzen.
- De prijsstijging (€5) aanzien voor het deel dat de producent betaalt, in plaats van het deel dat de consument betaalt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 11 – Berekening van de opbrengst van de vliegtaks (2 punten)

2p 11 Bereken de opbrengst van de vliegtaks voor de Nederlandse schatkist.

Wat kun je verwachten: Je berekent de totale opbrengst van de vliegtaks voor de Nederlandse schatkist. Dit doe je door de belasting per ticket te vermenigvuldigen met het aantal verkochte tickets na invoering van de taks.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de belastingopbrengst voor de overheid wordt berekend door de belasting per eenheid te vermenigvuldigen met de verkochte hoeveelheid na belasting. Je moet de vraag- en aanbodfuncties kunnen interpreteren.

Wat moet je kunnen: Je moet de evenwichtshoeveelheid na belasting kunnen bepalen door de evenwichtsprijs (die je mogelijk in een eerdere vraag hebt berekend) in te vullen in de vraagfunctie of de aanbodfunctie na belasting. Je moet de berekende hoeveelheid vermenigvuldigen met de juiste factor (x 10.000). Je moet de belastingopbrengst berekenen door de belasting per ticket te vermenigvuldigen met deze hoeveelheid.

Waar op letten: Let op dat je de juiste evenwichtshoeveelheid gebruikt, namelijk die na invoering van de vliegtaks. Vergeet niet de berekende Q te vermenigvuldigen met 10.000. Controleer of je de evenwichtsprijs correct hebt overgenomen uit een eventuele voorgaande vraag.

Kernbegrippen: marktevenwicht, overheidsingrijpen, belastingen, belastingopbrengst

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de berekende hoeveelheid Q te vermenigvuldigen met 10.000.
- Een doorwerkfout maken met een onjuiste evenwichtsprijs uit de vorige vraag.
- De oude evenwichtshoeveelheid gebruiken in plaats van de nieuwe.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/11

## Vraag 12 – Uitleg invloed arbeidskorting op arbeidsaanbod (2 punten)

2p 12 Leg de stelling van de regering uit. Onderstaand oorzaak-gevolg schema toont de invloed van de verhoogde arbeidskorting (bij inkomens tot en met € 80.000) op de arbeidsvraag. conjunctuurzijde (b) (c) arbeidskorting stijgt (a) productie stijgt vraag naar arbeid neemt toe (d) (e) (f) structuurzijde

Wat kun je verwachten: Je moet de stelling van de regering uitleggen over de invloed van een verhoogde arbeidskorting op de arbeidsmarkt, specifiek gericht op het arbeidsaanbod.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat arbeidskorting is en hoe deze het nettoloon beïnvloedt. Je moet het verschil kennen tussen arbeidsvraag en arbeidsaanbod. Je moet het begrip 'aanzuigeffect' kennen in relatie tot de arbeidsmarkt.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen. Je moet informatie uit een bron kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Je moet de effecten van overheidsbeleid op de arbeidsmarkt kunnen analyseren.

Waar op letten: Let goed op dat je de redeneerketen volledig maakt: verhoging arbeidskorting leidt tot een hoger nettoloon, wat werken aantrekkelijker maakt en daardoor het arbeidsaanbod vergroot (aanzuigeffect). Verwar arbeidsvraag niet met arbeidsaanbod; de maatregel beïnvloedt de keuze van werkenden/werkzoekenden (aanbod), niet de vraag van werkgevers.

Kernbegrippen: arbeidskorting, heffingskorting, nettoloon, arbeidsaanbod, aanzuigeffect

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen arbeidsvraag en arbeidsaanbod. De maatregel beïnvloedt de keuze van werkenden/werkzoekenden (aanbod), niet de vraag van werkgevers.
- Niet de volledige redeneerketen geven: verhoging arbeidskorting -> hoger nettoloon -> werken wordt aantrekkelijker -> hoger arbeidsaanbod.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Invloed arbeidskorting op arbeidsvraag: conjunctuur- en structuurzijde (2 punten)

Onderstaand oorzaak-gevolg schema toont de invloed van de verhoogde arbeidskorting (bij inkomens tot en met € 80.000) op de arbeidsvraag.

conjunctuurzijde
(b) -> (c)
arbeidskorting stijgt -> (a) -> productie stijgt -> vraag naar arbeid neemt toe
(d) -> (e) -> (f)
structuurzijde

Gebruik de uitspraak van partij 1 en het schema.
Maak van het schema een economisch juiste redenering.
Doe het als volgt:
– schrijf de letters a t/m f op;
– schrijf achter iedere letter het juiste economische verschijnsel.
Kies uit:
1 looneisen worden gematigd
2 nettoloon stijgt
3 internationale concurrentiepositie verbetert
4 koopkracht neemt toe
5 binnenlandse vraag naar goederen neemt toe
6 vraag naar exportgoederen neemt toe

Wat kun je verwachten: Je krijgt een schema met open plekken (letters a t/m f) dat de invloed van een verhoogde arbeidskorting op de arbeidsvraag weergeeft. Je moet de juiste economische verschijnselen kiezen uit een lijst en deze bij de juiste letters plaatsen om een kloppende economische redenering te vormen, zowel voor de conjunctuurzijde als de structuurzijde.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat arbeidskorting is en hoe deze het nettoloon beïnvloedt. Je moet het verschil kennen tussen de conjunctuurzijde (vraagkant) en de structuurzijde (aanbod-/kostenkant) van de economie. Je moet de economische verbanden kennen tussen nettoloon, koopkracht, binnenlandse vraag, looneisen, internationale concurrentiepositie en exportvraag.

Wat moet je kunnen: Je kunt een oorzaak-gevolg schema analyseren en aanvullen met de juiste economische begrippen. Je kunt de gevolgen van een beleidsmaatregel (verhoging arbeidskorting) op zowel de conjunctuur als de structuur van de economie benoemen. Je kunt de logische keten van economische gebeurtenissen correct reconstrueren.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen de conjunctuurzijde (die zich richt op de vraagkant en koopkracht) en de structuurzijde (die zich richt op de aanbodkant, kosten en concurrentiepositie). Zorg ervoor dat de gekozen begrippen logisch op elkaar volgen in de redenering.

Kernbegrippen: conjunctuur, structuur, arbeidskorting, nettoloon, koopkracht, loonmatiging, internationale concurrentiepositie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de conjunctuurzijde (vraagkant) en de structuurzijde (aanbod-/kostenkant) van de economie.
- Onjuist leggen van de causale verbanden tussen de economische verschijnselen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – Effect van belastingwijziging op gemiddeld belastingtarief (2 punten)

2p 14 Leg uit of het gemiddelde belastingtarief van een werknemer met een inkomen van € 20.000 hoger of lager wordt na de belastingwijziging. Belastingheffing kan een nivellerend effect hebben op de inkomensverdeling. Een belastbaar inkomen van € 120.000 is zes keer zo hoog als een belastbaar inkomen van € 20.000 (zie bron 1 en bron 2). Een werknemer met een belastbaar inkomen van € 120.000 had in 2013 een netto-inkomen van € 66.744. Een werknemer met een belastbaar inkomen van € 20.000 had in 2013 een netto-inkomen van € 16.317. Daarmee was het netto-inkomen van het hogere inkomen 4,1 keer zo hoog als het netto-inkomen van het lagere inkomen. Door de belastingwijziging is er in 2014 sprake van een toegenomen nivellering voor de belastbare inkomens € 120.000 en € 20.000. Gebruik bron 1 en bron 2.

Wat kun je verwachten: Je legt uit of het gemiddelde belastingtarief van een werknemer met een inkomen van € 20.000 hoger of lager wordt na een belastingwijziging. Je gebruikt hiervoor de informatie uit de bronnen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een heffingskorting is en hoe deze de te betalen inkomstenbelasting beïnvloedt. Je moet de formule voor het gemiddelde belastingtarief kennen: gemiddeld belastingtarief = (te betalen belasting / bruto-inkomen).

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bronnen kunnen interpreteren om de impact van een belastingwijziging op de te betalen belasting te bepalen. Je moet de relatie tussen een verandering in de te betalen belasting en het gemiddelde belastingtarief kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let op dat je het verschil kent tussen een heffingskorting en belastingaftrek. Een heffingskorting is een directe korting op het belastingbedrag, niet op het belastbaar inkomen. Zorg ervoor dat je de volledige redenering geeft: van de verandering in heffingskorting naar de verandering in te betalen belasting, en vervolgens naar het effect op het gemiddelde belastingtarief.

Kernbegrippen: Heffingskorting, Gemiddeld belastingtarief, Inkomstenbelasting

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen heffingskorting en belastingaftrek. Een heffingskorting is een korting op het berekende belastingbedrag, niet op het belastbaar inkomen.
- Onvolledige redenering: alleen het effect op de te betalen belasting noemen, zonder de link naar het gemiddelde tarief te leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Nivellering door belastingwijziging (2 punten)

Belastingheffing kan een nivellerend effect hebben op de inkomensverdeling. Een belastbaar inkomen van € 120.000 is zes keer zo hoog als een belastbaar inkomen van € 20.000 (zie bron 1 en bron 2). Een werknemer met een belastbaar inkomen van € 120.000 had in 2013 een netto-inkomen van € 66.744. Een werknemer met een belastbaar inkomen van € 20.000 had in 2013 een netto-inkomen van € 16.317. Daarmee was het netto-inkomen van het hogere inkomen 4,1 keer zo hoog als het netto-inkomen van het lagere inkomen. Door de belastingwijziging is er in 2014 sprake van een toegenomen nivellering voor de belastbare inkomens € 120.000 en € 20.000.

Gebruik bron 1 en bron 2.
15 Toon met een berekening aan dat er door de belastingwijziging in 2014 sprake is van toegenomen nivellering voor de inkomens € 120.000 en € 20.000.

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat er in 2014 sprake is van toegenomen nivellering voor twee specifieke inkomens, door middel van een berekening en een vergelijking met 2013.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat nivellering is en hoe inkomstenbelasting en heffingskortingen het netto-inkomen beïnvloeden. Je moet weten dat een afname van de ratio tussen een hoog en een laag netto-inkomen duidt op nivellering.

Wat moet je kunnen: Je berekent het netto-inkomen voor twee verschillende belastbare inkomens in 2014. Je gebruikt hiervoor de gegevens over inkomstenbelasting en heffingskortingen uit de bronnen. Je berekent de verhouding tussen het hogere en het lagere netto-inkomen. Je vergelijkt deze verhouding met de gegeven verhouding uit 2013 en trekt een conclusie over nivellering.

Waar op letten: Let op dat je de verhouding correct berekent (hoog inkomen gedeeld door laag inkomen). Vergeet niet de berekende verhouding te vergelijken met de gegeven verhouding uit 2013. Zorg ervoor dat je de juiste conclusie trekt over nivellering op basis van de verandering in de ratio.

Kernbegrippen: nivellering, inkomensverdeling, heffingskorting, inkomstenbelasting, netto-inkomen, belastbaar inkomen

Veelgemaakte fouten:
- De verhouding verkeerd om berekenen (laag/hoog in plaats van hoog/laag).
- Vergeten de berekende verhouding te vergelijken met de gegeven verhouding uit 2013.
- Een onjuiste conclusie trekken uit de verandering van de verhouding (bijvoorbeeld concluderen dat een lagere ratio denivellering betekent).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – Conjunctuur en overheidsbeleid (2 punten)

Het Centraal Planbureau (CPB) voorspelde dat in 2014 en volgende jaren de Nederlandse economie zal groeien. Stel dat deze voorspelling uit is gekomen en dat in 2017 de Nederlandse economie in de fase van hoogconjunctuur verkeerde.

Gebruik bron 3.
Had de aanpassing van de beide heffingskortingen een procyclisch of anticyclisch effect op de conjuncturele ontwikkeling van Nederland in het jaar 2017? Leg je keuze uit met een berekening.

Wat kun je verwachten: Je analyseert het effect van overheidsbeleid op de conjunctuur. Je bepaalt of een beleid procyclisch of anticyclisch is en onderbouwt dit met een berekening en uitleg.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat hoogconjunctuur is. Je moet het verschil kennen tussen procyclisch en anticyclisch beleid. Je moet weten dat heffingskortingen de belastingdruk beïnvloeden en daarmee de bestedingen.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron (tabel) interpreteren en gebruiken voor een berekening. Je kunt het netto-effect van meerdere financiële wijzigingen berekenen. Je kunt de relatie leggen tussen overheidsbeleid (belastingwijzigingen), bestedingen en de conjuncturele ontwikkeling. Je kunt je keuze voor procyclisch of anticyclisch beleid uitleggen met een berekening.

Waar op letten: Let goed op de economische fase (hoogconjunctuur in 2017). Zorg ervoor dat je de berekening correct uitvoert met alle relevante getallen uit de bron. Vergeet niet uit te leggen waarom de berekende belastingwijziging leidt tot een procyclisch effect door de link te leggen met de bestedingen en de versterking van de hoogconjunctuur.

Kernbegrippen: procyclisch beleid, anticyclisch beleid, conjunctuur, hoogconjunctuur, heffingskortingen, bestedingen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen procyclisch (versterkt de cyclus) en anticyclisch (dempt de cyclus).
- Een rekenfout maken met de getallen uit de bron.
- Vergeten uit te leggen waarom het beleid procyclisch is (de link tussen belastingverlaging, hogere bestedingen en het versterken van de hoogconjunctuur).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Winstmaximalisatie bij monopolie (2 punten)

Gebruik bron 1.
Bepaal de prijs die Fluid zal vragen voor één doosje Antibio. Bepaal daartoe eerst de afzet van Antibio.

Wat kun je verwachten: Je moet de winstmaximaliserende afzet en de bijbehorende prijs bepalen voor een monopolist. Je gebruikt hiervoor de gegevens uit een bron.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een monopolist de winst maximaliseert bij de afzet waar de marginale opbrengst (MO) gelijk is aan de marginale kosten (MK). Je moet ook weten dat de prijs die de monopolist vraagt, af te lezen is op de gemiddelde opbrengstlijn (GO-lijn) bij de winstmaximaliserende afzet.

Wat moet je kunnen: Je moet uit een grafiek of tabel de MO- en MK-lijnen kunnen aflezen om het snijpunt te vinden. Je moet bij de gevonden afzet de bijbehorende prijs kunnen aflezen op de GO-lijn (prijsafzetlijn). Je moet nauwkeurig omgaan met de eenheden die in de bron worden gebruikt (bijvoorbeeld x 1.000 doosjes).

Waar op letten: Let goed op dat je de prijs niet afleest op de MO- of MK-lijn, maar altijd op de GO-lijn (prijsafzetlijn) bij de winstmaximaliserende afzet. Controleer of je de juiste eenheden gebruikt, zoals 'x 1.000 doosjes'.

Kernbegrippen: monopolie, winstmaximalisatie, marginale opbrengst, marginale kosten, prijsafzetfunctie, gemiddelde opbrengst

Veelgemaakte fouten:
- De prijs verwarren met de marginale opbrengst of marginale kosten bij de winstmaximaliserende hoeveelheid.
- De eenheid (x 1.000 doosjes) vergeten of verkeerd toepassen.
- De GO-lijn (prijsafzetlijn) verwarren met de MO-lijn bij het aflezen van de prijs.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Maximale winst berekenen bij monopolie (2 punten)

2p 18 Bereken de maximale totale winst die Fluid maakt met Antibio. Uit een krant: Medicijnfabrikant Fluid legt uit waarom ze veel winst op het medicijn Antibio moet maken. Dankzij het patent op dit medicijn verdient het bedrijf niet alleen de ontwikkelkosten terug, maar kan het ook winst maken. Met deze winst kan de ontwikkeling van weer andere, nieuwe medicijnen worden gefinancierd. Voordat een medicijnfabrikant een nieuw medicijn op de Amerikaanse markt mag brengen, moet het eerst worden goedgekeurd door de U.S Food and Drug Administration (FDA). Gebruik het bovenstaande krantenartikel.

Wat kun je verwachten: Je moet de maximale totale winst van een bedrijf berekenen. Hiervoor gebruik je gegevens uit een bron en een krantenartikel.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de totale winst (TW) berekend kan worden met de formule TW = (Gemiddelde Opbrengst (GO) - Gemiddelde Totale Kosten (GTK)) × Afzet (Q). Je moet ook weten dat de maximale winst wordt behaald op het punt waar de marginale opbrengst (MO) gelijk is aan de marginale kosten (MK).

Wat moet je kunnen: Je moet de relevante gegevens (afzet, gemiddelde opbrengst, gemiddelde totale kosten) correct aflezen uit een grafiek of tabel. Je moet de formule voor totale winst correct toepassen en de berekening nauwkeurig uitvoeren, inclusief het gebruik van duizendtallen in de afzet.

Waar op letten: Let goed op dat je de juiste afzet (Q) afleest die hoort bij de maximale winst (waar MO=MK). Zorg ervoor dat je de bijbehorende prijs (GO) en gemiddelde totale kosten (GTK) correct afleest bij die afzet. Vergeet niet de afzet in duizendtallen te gebruiken in je berekening, anders is je antwoord een factor 1.000 te klein.

Kernbegrippen: maximale winst, monopolie, totale winst, gemiddelde opbrengst, gemiddelde totale kosten, prijsafzetfunctie

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de afzet in duizendtallen te gebruiken, wat leidt tot een antwoord dat een factor 1.000 te klein is.
- Incorrect aflezen van de waarden voor GO (prijs) of GTK uit de grafiek in bron 1.
- Verwarren van totale winst met totale omzet.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Verzonken kosten bij medicijnontwikkeling (2 punten)

2p 19 Leg uit dat er bij de investeringen die door Fluid zijn gedaan voor medicijnontwikkeling sprake kan zijn van verzonken kosten. Kate Miller is voorzitter van een patiëntenvereniging en maakt bezwaar tegen de prijsverhoging van het medicijn Antibio door Fluid. De Amerikaanse patiënten krijgen dit medicijn niet vergoed door de zorgverzekeraar. Zij maakt zich zorgen over de patiënten die afhankelijk zijn van dit medicijn. Kate Miller bespreekt het effect van de prijsverandering en inkomensverandering op de vraag naar dit medicijn.

Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom investeringen in medicijnontwikkeling kunnen leiden tot verzonken kosten.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat verzonken kosten zijn: specifieke investeringen die niet op een andere manier kunnen worden terugverdiend als het oorspronkelijke doel mislukt.

Wat moet je kunnen: Je kunt de definitie van verzonken kosten toepassen op een concrete situatie, zoals de ontwikkeling van een medicijn. Je kunt uitleggen waarom de kosten niet terug te verdienen zijn als het medicijn niet verkocht kan worden.

Waar op letten: Let op het verschil tussen verzonken kosten en vaste kosten. Verzonken kosten zijn specifiek en niet alternatief aanwendbaar. Je moet duidelijk maken waarom de investeringen in medicijnontwikkeling niet terugverdiend kunnen worden als het medicijn niet op de markt komt.

Kernbegrippen: verzonken kosten, investeringen, risico, patenten

Veelgemaakte fouten:
- De term 'verzonken kosten' verwarren met 'vaste kosten'. Hoewel ontwikkelingskosten vaste kosten zijn, zijn niet alle vaste kosten verzonken. De sleutel is de specificiteit en het gebrek aan alternatieve aanwendingsmogelijkheden.
- Onvoldoende uitleggen waarom de kosten 'verzonken' zijn. Het is niet genoeg om te zeggen dat er kosten zijn gemaakt; de uitleg moet focussen op het feit dat ze niet terug te vorderen zijn bij mislukking.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Prijselasticiteit en soort goederen bij medicijnen (1 punt)

1p 20 Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. - Bij medicijnen zie je in het algemeen dat de vraag ...(1)... is. - Ook bij daling van het inkomen zal de vraag naar het medicijn nauwelijks dalen. Er is hier sprake van een ...(2)... goed. Kies uit: bij (1) prijselastisch / prijsinelastisch bij (2) noodzakelijk / inferieur Kate Miller zoekt naar opties om ervoor te zorgen dat dit medicijn betaalbaar blijft. Zij stelt de volgende maatregelen voor: A: het vaststellen van een maximumprijs door de overheid B: het sneller laten aflopen van het patent op het medicijn

Wat kun je verwachten: Je krijgt twee zinnen over medicijnen met open plekken. Je moet de juiste economische begrippen kiezen om de zinnen correct aan te vullen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat prijselastisch en prijsinelastisch betekent. Je moet weten wat een noodzakelijk goed en een inferieur goed is. Je moet begrijpen hoe de vraag naar medicijnen reageert op prijsveranderingen en inkomensveranderingen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de begrippen prijselasticiteit en soort goederen toepassen op een concrete situatie zoals medicijnen. Je kunt de juiste economische termen kiezen om een tekst economisch correct te maken.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen prijselastisch en prijsinelastisch: bij medicijnen is de vraag vaak inelastisch omdat mensen het nodig hebben. Let ook goed op het verschil tussen noodzakelijke en inferieure goederen: de vraag naar noodzakelijke goederen daalt nauwelijks bij een inkomensdaling, terwijl de vraag naar inferieure goederen juist stijgt bij een inkomensdaling.

Kernbegrippen: prijselasticiteit van de vraag, prijsinelastische vraag, inkomenselasticiteit van de vraag, noodzakelijk goed, inferieur goed

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen prijselastisch en prijsinelastisch: een hoge prijs betekent niet automatisch een elastische vraag, zeker niet bij noodzakelijke goederen.
- Verwarring tussen noodzakelijke en inferieure goederen: de vraag naar inferieure goederen stijgt als het inkomen daalt, terwijl de vraag naar noodzakelijke goederen relatief stabiel blijft.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – Prijsbeïnvloeding van medicijnen (2 punten)

2p 21 Leg voor beide maatregelen uit hoe deze een neerwaarts effect kunnen hebben op de prijs van het medicijn Antibio. Fluid is geen voorstander van beide maatregelen. De directeur van Fluid stelt dat (te) lage winsten op nieuw te ontwikkelen medicijnen in de toekomst gevolgen kunnen hebben voor de welvaart. Fluid verwijst daarbij naar de Human Development Index. De Human Development Index (HDI) is een welvaartsindex van de Verenigde Naties die voornamelijk armoede, analfabetisme, onderwijs en levensverwachting in een bepaald land meet.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe twee specifieke maatregelen de prijs van een medicijn kunnen verlagen. Je moet hierbij de economische mechanismen achter prijsdalingen begrijpen, zowel bij overheidsingrijpen als bij veranderende marktstructuren.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een maximumprijs is en wanneer deze effectief is. Je moet weten wat een patent is en hoe het de markt beïnvloedt. Je moet begrijpen hoe concurrentie de prijsvorming beïnvloedt en wat het verschil is tussen een monopolist (prijszetter) en een situatie met meerdere aanbieders (prijsnemers). Je moet ook weten wat toetredingsbarrières zijn.

Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen een maximumprijs en de marktprijs uitleggen. Je kunt het effect van het vervallen van een patent op de concurrentie en de prijs van een product analyseren. Je kunt economische concepten toepassen om prijsveranderingen op een markt te verklaren.

Waar op letten: Let erop dat je bij de maximumprijs expliciet vermeldt dat deze lager moet zijn dan de oorspronkelijke monopolieprijs om effect te hebben. Bij het aflopen van het patent moet je duidelijk maken dat de toegenomen concurrentie leidt tot een prijsdaling, bijvoorbeeld doordat de producent geen monopolist meer is of doordat andere aanbieders met lagere kosten kunnen produceren.

Kernbegrippen: maximumprijs, patent, monopolie, concurrentie, prijsvorming, marktwerking, toetredingsbarrière

Veelgemaakte fouten:
- Bij de maximumprijs vergeten te vermelden dat deze onder de marktprijs/monopolieprijs moet liggen om effectief te zijn.
- Bij het aflopen van het patent niet uitleggen waarom concurrentie de prijs verlaagt (bijvoorbeeld van prijszetter naar prijsnemer, of simpelweg prijsconcurrentie).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Onderbouwing stelling directeur over winst en welvaart (2 punten)

2p 22 Onderbouw de stelling van de directeur.

Wat kun je verwachten: Je moet de stelling van een directeur onderbouwen. Dit betekent dat je een logische redenering opbouwt die de stelling ondersteunt, gebruikmakend van economische concepten.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Human Development Index (HDI) is en welke componenten deze index bevat (levensverwachting, onderwijs en inkomen). Je moet ook het verband kennen tussen winst, investeringen in Research & Development (R&D) en innovatie, en hoe dit de volksgezondheid en daarmee de levensverwachting kan beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je moet een causale keten kunnen opstellen die de relatie tussen lagere winsten van medicijnfabrikanten en een daling van de Human Development Index (HDI) duidelijk maakt. Je moet economische begrippen correct toepassen in je redenering.

Waar op letten: Let erop dat je de causale keten volledig maakt: van lagere winst naar minder R&D, naar minder nieuwe medicijnen, naar een lagere levensverwachting en dus een lagere HDI. Vermijd algemene uitspraken en leg de specifieke link met de componenten van de HDI. Verwar welvaart in enge zin (inkomen/productie) niet met welvaart in ruime zin (zoals gemeten door de HDI).

Kernbegrippen: welvaart, Human Development Index (HDI), innovatie, winst, Research & Development (R&D)

Veelgemaakte fouten:
- De causale keten niet volledig maken: van lagere winst naar minder R&D, naar minder nieuwe medicijnen, naar een lagere levensverwachting en dus een lagere HDI.
- Een te algemeen antwoord geven over 'slecht voor de economie' zonder de specifieke link met de componenten van de HDI te leggen.
- Welvaart in enge zin (inkomen/productie) verwarren met welvaart in ruime zin (zoals gemeten door de HDI).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 23 – Gevangenendilemma en dominante strategie (2 punten)

2p 23 Toon aan de hand van bron 1 aan dat beide bedrijven in een gevangenendilemma terecht komen. Ga als volgt te werk: - Leg uit hoe de dominante strategie van beide bedrijven tot stand komt. Noem daarbij de relevante getallen uit de matrix. - Leg uit dat er sprake is van een gevangenendilemma. Stel dat ABC en XYZ een afspraak maken dat als ze beide gehackt worden, dat beide bedrijven dan zullen kiezen voor de strategie die een beter resultaat oplevert voor beide. Maar XYZ twijfelt of ABC zich wel aan de afspraak zal houden.

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat twee bedrijven in een gevangenendilemma terechtkomen. Je legt uit hoe de dominante strategie van beide bedrijven tot stand komt, waarbij je de relevante getallen uit de matrix gebruikt. Daarna leg je uit waarom er sprake is van een gevangenendilemma.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een gevangenendilemma is en hoe je een dominante strategie identificeert. Je moet de begrippen 'dominante strategie', 'Nash-evenwicht' en 'suboptimaal resultaat' kennen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een speltheoriematrix analyseren. Je kunt de dominante strategie voor elke speler bepalen door de uitkomsten (pay-offs) te vergelijken voor elke mogelijke keuze van de tegenspeler. Je kunt de getallen uit de matrix correct interpreteren en gebruiken in je onderbouwing. Je kunt uitleggen waarom een evenwichtssituatie suboptimaal is en daarmee aantonen dat er sprake is van een gevangenendilemma.

Waar op letten: Let goed op de pay-offs in de matrix; het eerste getal is voor de rijspeler (ABC), het tweede voor de kolomspeler (XYZ). Controleer de dominante strategie voor beide mogelijke keuzes van de tegenspeler. Vergeet niet uit te leggen waarom het evenwicht suboptimaal is, dit is essentieel voor het 'dilemma' aspect. Gebruik de specifieke getallen uit de matrix in je uitleg, zoals de vraag expliciet vraagt.

Kernbegrippen: gevangenendilemma, speltheorie, dominante strategie, Nash-evenwicht, suboptimaal resultaat

Veelgemaakte fouten:
- Payoffs van de spelers verwarren (het eerste getal is voor de rijspeler, het tweede voor de kolomspeler).
- Dominante strategie niet voor beide keuzes van de tegenspeler controleren.
- Vergeten uit te leggen waarom het evenwicht suboptimaal is (de 'dilemma' component). Alleen het vinden van de dominante strategieën is onvoldoende.
- De getallen uit de matrix niet gebruiken in de onderbouwing, terwijl de vraag hier expliciet om vraagt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/23

## Vraag 24 – Geloofwaardige zelfbinding bij een dilemma (1 punt)

Stel dat ABC en XYZ een afspraak maken dat als ze beide gehackt worden, dat beide bedrijven dan zullen kiezen voor de strategie die een beter resultaat oplevert voor beide. Maar XYZ twijfelt of ABC zich wel aan de afspraak zal houden.
Noem een voorbeeld van geloofwaardige zelfbinding waarmee bedrijf ABC bedrijf XYZ kan overtuigen dat het zich aan de afspraak zal houden.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd waarin twee bedrijven een afspraak maken, maar één bedrijf twijfelt aan de betrouwbaarheid van de ander. Je moet een voorbeeld geven van een actie die het twijfelende bedrijf kan overtuigen dat de ander zich aan de afspraak zal houden.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'zelfbinding' inhoudt in de context van speltheorie. Je moet begrijpen dat zelfbinding een actie is die een partij vooraf onderneemt om zijn eigen toekomstige keuzemogelijkheden te beperken of om de kosten van het breken van een afspraak te verhogen, waardoor de belofte geloofwaardig wordt. Je moet ook weten dat het doel is om de dominante strategie minder aantrekkelijk te maken.

Wat moet je kunnen: Je kunt een concreet voorbeeld bedenken van een actie die een bedrijf kan ondernemen om geloofwaardige zelfbinding te tonen. Je kunt uitleggen waarom deze actie de belofte geloofwaardig maakt door de negatieve consequentie te benoemen als het bedrijf zich niet aan de afspraak houdt.

Waar op letten: Let erop dat je voorbeeld van zelfbinding een duidelijke negatieve consequentie heeft voor het bedrijf als het zich niet aan de afspraak houdt. Een simpele belofte is niet voldoende; er moet een mechanisme zijn dat de belofte geloofwaardig maakt, bijvoorbeeld reputatieschade of financiële kosten.

Kernbegrippen: speltheorie, gevangenendilemma, zelfbinding, dominante strategie

Veelgemaakte fouten:
- Een voorbeeld geven van een belofte zonder de negatieve consequentie te noemen die het geloofwaardig maakt.
- Het concept zelfbinding verwarren met een simpele afspraak of contract zonder ingebouwde straf.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/24

## Vraag 25 – Risicomijdend gedrag bij verzekeren (3 punten)

3p 25 Toon met een berekening aan dat ABC risicomijdend gedrag vertoont door de verzekering af te sluiten. Verzekeringsmaatschappij Veiligheid voor Alles vermeldt in haar polisvoorwaarden de volgende uitsluitingen. Er vindt geen vergoeding van schade plaats indien: 1 medewerkers van het verzekerde bedrijf aantoonbaar opzettelijk schade toebrengen aan het computersysteem 2 het personeel niet getraind is in het herkennen van verdachte computermeldingen 3 het bedrijf de updates van de beveiligingssoftware niet goed heeft uitgevoerd 4 de schade het gevolg is van stroomuitval veroorzaakt door de energieleverancier

Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat een bedrijf risicomijdend gedrag vertoont door een verzekering af te sluiten. Dit doe je door de jaarpremie te vergelijken met de verwachte jaarlijkse schade en hieruit een conclusie te trekken.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat risicomijdend gedrag is: je bent bereid een premie te betalen die hoger is dan de verwachte schade om het risico af te dekken. Je moet weten hoe je een verwachte schade berekent: kans op schade x bedrag van de schade.

Wat moet je kunnen: Je kunt de totale jaarpremie berekenen op basis van een maandpremie. Je kunt de verwachte jaarlijkse schade berekenen. Je kunt de berekende premie en verwachte schade met elkaar vergelijken. Je kunt op basis van deze vergelijking een conclusie trekken over risicomijdend gedrag.

Waar op letten: Let op dat je de maandpremie omrekent naar een jaarpremie. Let op dat je het percentage van de kans op schade correct omzet naar een decimaal getal (bijvoorbeeld 0,3% is 0,003). Zorg ervoor dat je naast de berekeningen ook een duidelijke conclusie trekt die antwoord geeft op de vraag.

Kernbegrippen: risicoaversie, verzekeren, verwachte waarde, premie

Veelgemaakte fouten:
- Maandpremie niet omrekenen naar jaarpremie.
- Verkeerde omrekening van het percentage (0,3% is 0,003, niet 0.3).
- Alleen de berekeningen uitvoeren zonder de conclusie te trekken die de vraag vereist.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/25

## Vraag 26 – Moral hazard bij verzekeringen (2 punten)

Verzekeringsmaatschappij Veiligheid voor Alles vermeldt in haar polisvoorwaarden de volgende uitsluitingen.

Er vindt geen vergoeding van schade plaats indien:
1 medewerkers van het verzekerde bedrijf aantoonbaar opzettelijk schade toebrengen aan het computersysteem
2 het personeel niet getraind is in het herkennen van verdachte computermeldingen
3 het bedrijf de updates van de beveiligingssoftware niet goed heeft uitgevoerd
4 de schade het gevolg is van stroomuitval veroorzaakt door de energieleverancier

Welke twee van de genoemde uitsluitingen zijn bedoeld om het risico op moral hazard tegen te gaan? Licht je keuzes toe.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd met polisvoorwaarden van een verzekering. Je moet bepalen welke voorwaarden specifiek gericht zijn op het tegengaan van 'moral hazard' en je keuze toelichten.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie en het concept van 'moral hazard' kennen. Je moet weten dat 'moral hazard' ontstaat wanneer een verzekerde zich risicovoller of onvoorzichtiger gaat gedragen nadat een verzekering is afgesloten, omdat de financiële gevolgen van schade zijn afgedekt door de verzekeraar.

Wat moet je kunnen: Je kunt de gegeven uitsluitingen in de polisvoorwaarden analyseren. Je kunt beoordelen welke uitsluitingen direct betrekking hebben op het gedrag van de verzekerde na het afsluiten van de verzekering. Je kunt je keuze toelichten door uit te leggen hoe de gekozen uitsluitingen specifiek 'moral hazard' tegengaan door onvoorzichtig gedrag te ontmoedigen.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen 'moral hazard' (gedragsverandering na afsluiten verzekering) en andere risico's zoals opzet/fraude of externe oorzaken. Zorg ervoor dat je toelichting duidelijk maakt waarom de gekozen uitsluitingen specifiek onvoorzichtig gedrag van de verzekerde na het afsluiten van de verzekering tegengaan.

Kernbegrippen: moral hazard, asymmetrische informatie, verzekeren

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen moral hazard (gedragsverandering na afsluiten verzekering) en averechtse selectie (slechte risico's verzekeren zich eerder).
- Het kiezen van uitsluiting 1 (opzet/fraude) of 4 (externe oorzaak), die geen betrekking hebben op nalatig gedrag van de verzekerde.
- Een onvoldoende toelichting geven die niet specifiek ingaat op het onvoorzichtige gedrag dat door de verzekering wordt uitgelokt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/26

## Vraag 27 – Verklaring stelling milieuorganisaties over deelauto's (2 punten)

2p 27 Verklaar de stelling van de milieuorganisaties.

Wat kun je verwachten: Je moet de stelling van milieuorganisaties over de effecten van deelauto's op milieuvervuiling verklaren. Dit betekent dat je zowel de mogelijke positieve als negatieve effecten van deelauto's op het milieu moet kunnen benoemen en uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat deeleconomie inhoudt en hoe dit van invloed kan zijn op consumentengedrag. Je moet ook weten wat negatieve externe effecten zijn, zoals milieuvervuiling door autogebruik.

Wat moet je kunnen: Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die de stelling van de milieuorganisaties verklaart. Je moet zowel de argumenten voor een afname van milieuvervuiling als de argumenten voor een toename van milieuvervuiling door deelauto's kunnen formuleren. Je moet oorzaak-gevolgrelaties kunnen leggen tussen deelauto's, autobezit, autogebruik en milieuvervuiling.

Waar op letten: Let erop dat je beide kanten van de stelling verklaart: zowel waarom deelauto's tot minder als tot meer milieuvervuiling kunnen leiden. Zorg ervoor dat je redenering volledig is en alle stappen duidelijk uitlegt, van deelauto's tot het uiteindelijke effect op milieuvervuiling.

Kernbegrippen: deeleconomie, negatieve externe effecten, milieuvervuiling, consumentengedrag, autobezit

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één kant van de stelling verklaren (alleen de afname of alleen de toename van vervuiling).
- De redenering niet volledig maken, bijvoorbeeld wel stellen dat autobezit afneemt, maar niet uitleggen waarom dat tot minder vervuiling leidt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/27

## Vraag 28 – Toegevoegde waarde bij een online platform (1 punt)

1p 28 Leg uit dat er toegevoegde waarde ontstaat bij een transactie via Deel-Kar.nl. Econoom Charlotte Brouwer zegt over Deel-Kar.nl: "De winstgevendheid van Deel-Kar.nl wordt negatief beïnvloed door asymmetrische informatie bij zowel de verhuurder als de huurder van een deelauto.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe toegevoegde waarde ontstaat bij een online platform zoals Deel-Kar.nl. Je moet de relatie tussen omzet, inkoopkosten en toegevoegde waarde kunnen uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat toegevoegde waarde ontstaat als de omzet hoger is dan de inkoopkosten van een product of dienst. Je moet weten dat toegevoegde waarde bijdraagt aan het bruto binnenlands product (bbp).

Wat moet je kunnen: Je kunt de definitie van toegevoegde waarde toepassen op een concrete situatie van een dienstverlenend bedrijf. Je kunt het verschil tussen omzet en inkoopkosten benoemen als bron van toegevoegde waarde.

Waar op letten: Let op dat je de omzet en inkoopkosten van het platform Deel-Kar.nl zelf niet verwart met die van de autoverhuurder. De toegevoegde waarde is het verschil tussen de omzet en de inkoopwaarde, niet alleen de omzet.

Kernbegrippen: toegevoegde waarde, omzet, inkoopkosten, bbp

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de omzet van de autoverhuurder met de omzet van het platform Deel-Kar.nl.
- Vergeten dat toegevoegde waarde het verschil is tussen omzet en inkoopwaarde; het is niet simpelweg de omzet.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/28

## Vraag 29 – Uitleg asymmetrische informatie en winstgevendheid (2 punten)

Econoom Charlotte Brouwer zegt over Deel-Kar.nl: "De winstgevendheid van Deel-Kar.nl wordt negatief beïnvloed door asymmetrische informatie bij zowel de verhuurder als de huurder van een deelauto.
Leg de uitspraak van econoom Brouwer uit.

Wat kun je verwachten: Je moet de uitspraak van een econoom over asymmetrische informatie en de invloed daarvan op de winstgevendheid van een platform als Deel-Kar.nl uitleggen. Je moet hierbij zowel de kant van de verhuurder als de huurder belichten en de link leggen naar de winst.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat asymmetrische informatie is. Je moet weten dat asymmetrische informatie kan leiden tot een hogere minimale leveringsbereidheid bij de aanbieder en een lagere betalingsbereidheid bij de vrager. Je moet weten dat dit het aantal transacties kan verminderen en daarmee de winstgevendheid van een platform kan beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je kunt het begrip asymmetrische informatie toepassen op een concrete situatie (verhuur van deelauto's). Je kunt de gevolgen van asymmetrische informatie voor zowel de aanbieder (verhuurder) als de vrager (huurder) benoemen. Je kunt de relatie leggen tussen verminderde transacties en de winstgevendheid van een platform.

Waar op letten: Let erop dat je beide kanten van de asymmetrische informatie benoemt: de onzekerheid van de verhuurder over het gedrag van de huurder én de onzekerheid van de huurder over de kwaliteit van de auto. Vergeet niet de link te leggen naar de winstgevendheid van Deel-Kar.nl, zoals gevraagd in de uitspraak.

Kernbegrippen: Asymmetrische informatie, Betalingsbereidheid, Leveringsbereidheid, Platformeconomie

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één kant van de asymmetrische informatie benoemen (alleen die van de huurder of alleen die van de verhuurder). Het correctievoorschrift vereist expliciet beide kanten voor het eerste punt.
- Asymmetrische informatie verwarren met moral hazard (moreel wangedrag), wat pas in de volgende vraag aan bod komt.
- Vergeten de link te leggen naar de winstgevendheid van Deel-Kar.nl, wat een expliciet onderdeel van de uitspraak is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/29

## Vraag 30 – Verklaring van de stelling van econoom Brouwer (2 punten)

2p 30 Verklaar de stelling van econoom Brouwer. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. einde

Wat kun je verwachten: Je moet de stelling van econoom Brouwer verklaren. Dit betekent dat je uitlegt waarom de huurder zich roekeloos kan gedragen en waarom de verhuurder zich hierover geen zorgen maakt, beide in de context van verzekeringen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'moral hazard' (moreel wangedrag) inhoudt en hoe dit ontstaat in een situatie met verzekeringen. Je moet ook begrijpen dat asymmetrische informatie hierbij een rol speelt.

Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van 'moral hazard' toepassen op een concrete situatie. Je moet een verband kunnen leggen tussen het gedrag van de huurder en de zekerheid van de verhuurder, gebaseerd op de verzekering.

Waar op letten: Let erop dat je beide delen van de stelling verklaart: zowel het gedrag van de huurder (moral hazard) als de reden waarom de verhuurder zich geen zorgen maakt. Verwar 'moral hazard' niet met 'averechtse selectie'.

Kernbegrippen: moral hazard, verzekeren, asymmetrische informatie

Veelgemaakte fouten:
- Slechts één van de twee onderdelen van de stelling verklaren (ofwel het moral hazard, ofwel waarom de verhuurder zich geen zorgen maakt).
- Moral hazard (moreel wangedrag) verwarren met averechtse selectie.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-2/vraag/30

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2023
tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.
Dit examen bestaat uit 30 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-23-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Stoppen met aardgas dwingt tot keuzes

De overheid van een land heeft het klimaatakkoord van Parijs getekend.
De overheid heeft daarom het besluit genomen om de eigen gasproductie
versneld af te bouwen en gezinnen en bedrijven in het land te stimuleren
om het verbruik van gas sterk te verminderen.

Voor de overheid leidt de terugval in aardgasinkomsten tot een financiële
tegenvaller op de begroting van miljarden euro's per jaar. Zonder extra
maatregelen ontstaat hierdoor een overheidstekort.

2p 1 Leg uit dat de overheid ruilt over de tijd indien er een overheidstekort
ontstaat.

Met een verhoging van de energiebelasting op gasverbruik kan de
overheid gezinnen en bedrijven stimuleren om minder gas te verbruiken
en te kiezen voor alternatieve energiebronnen. Het effect ervan is
afhankelijk van de prijselasticiteit van de vraag naar gas. Voor een
gemiddeld gezinshouden is de prijselasticiteit van de vraag naar gas
-0,1. Het jaarlijkse gasverbruik is gemiddeld 1.466 m³ per
gezinshouden.

De overheid stelt zich ten doel het gasverbruik in kubieke meter (m³) van
een gemiddeld gezinshouden te verminderen met 5% en wil daartoe
de huidige energiebelasting op gas met 75% verhogen.

3p 2 Gebruik bron 1 en bovenstaande tekst.
Bereken of een verhoging van de huidige energiebelasting met 75%
voldoende is om de doelstelling van de overheid te halen.

HA-1022-a-23-2-o 2 / 12 lees verder

### Pagina 3

Een analist van het ministerie van economische zaken benadrukt dat
economische groei van invloed is op de effectiviteit van het
overheidsbeleid om de vraag naar gas van gezinnen en bedrijven te
      verminderen. De analist doet drie uitspraken:
— Uitspraak 1: Economische groei kan enerzijds tot meer gasverbruik en
  anderzijds tot minder gasverbruik leiden.
— Uitspraak 2: Economische groei maakt het voor de overheid
  makkelijker om subsidies te financieren.
— Uitspraak 3: Subsidies op energiezuinige productietechnologieën en
  de verhoging van de energiebelasting op gasverbruik van gezinnen en
  bedrijven, hebben zelf ook weer effect op de economische groei van
  het land.
2p 3 Leg uitspraak 1 uit.
1p 4 Leg uitspraak 2 uit.
2p 5 Leg uitspraak 3 uit. Betrek in je antwoord een positief effect en een
  negatief effect.
HA-1022-a-23-2-o 3 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Opgave 2 Vliegtaks

Uit een krant:

De Nederlandse overheid heeft het plan om een vliegtaks van € 7,50
per vliegticket in te voeren voor alle vluchten vanaf een Nederlandse
luchthaven: de vliegtaks. De luchtvaartmaatschappijen berekenen de
heffing door in de eindprijs van een vliegticket en moeten vervolgens per
verkocht ticket € 7,50 afdragen aan de belastingdienst. Het doel van de
vliegtaks is om het vliegen voor passagiers minder aantrekkelijk te maken
en zo de uitstoot van broeikasgassen te verlagen.

Een onderzoeksbureau analyseert de effecten van de vliegtaks op het
milieu en trekt de conclusie dat deze op de korte termijn verwaarloosbaar
klein zijn als bij elke vlucht alleen de bezettingsgraad van de vliegtuigen
zal dalen.

noot bezettingsgraad = het feitelijke aantal bezette stoelen afgezet tegen het beschikbare
aantal stoelen

1p 6 Geef een verklaring voor de conclusie van het onderzoeksbureau.

Passagiers die vanaf de Nederlandse luchthaven Schiphol naar Rome
vliegen, betalen bij luchtvaartmaatschappij Linea Azzurra een prijs van
€ 300 voor een vliegticket. De prijselasticiteit van de vraag naar deze
vliegtickets van Schiphol naar Rome is $-1,4$.
3p 7 Bereken hoeveel procent van de passagiers vanaf Schiphol naar Rome
blijft vliegen indien de ticketprijs wordt verhoogd met € 7,50.

Volgens een aantal politieke partijen kan het directe effect van de
vliegtaks op het milieu worden vergroot door de hoogte van de vliegtaks
af te laten hangen van de afstand van de vlucht.

Twee politieke partijen gaan met elkaar in debat.
– De Gele Partij zegt:
Om eenzelfde daling van de vraag te realiseren, is voor lange vluchten
een andere vliegtaks op vliegtickets nodig dan voor korte vluchten,
omdat de vraag naar tickets voor lange vluchten minder prijselastisch
is dan die naar tickets voor korte vluchten.
– De Witte Partij zegt:
Belast juist de tickets voor korte vluchten met een hogere vliegtaks.
Een partijlid stelt: “Deze maatregel zal leiden tot een grotere daling
van de vraag naar vliegtickets, omdat er voor kortere vluchten meer
substitutiegoederen en -diensten zijn.”

2p 8 Leg uit of de vliegtaks op tickets voor lange vluchten volgens de Gele
Partij hoger of lager moet zijn dan de vliegtaks op tickets voor korte
vluchten.

HA-1022-a-23-2-o 4 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

9 2p Leidt de vlieglaags voor korte vluchten tot een verschuiving van of een verschuiving langs de vraaglijn van treintickets? Leg je keuze uit en benoem daarbij de richting van de verschuiving van/langs de vraaglijn.

De luchtvaartmaatschappijen protesteren tegen de voorgestelde vliegtaaks van € 7,50 per vlieg ticket, en stellen dat deze taks ten koste gaat van hun winst en alleen goed is voor de Nederlandse schatkist. Om het effect op de winst te verklaren, tonen zij een marktmodel met een vraag- en aanbodfunctie.

[FIGUUR: Een grijze rechthoek met daarin de volgende informatie: marktmodel met vraag- en aanbodfuncties, de functies Qv, Qavóór invoering vliegtaaks, Qana invoering vliegtaaks, de tekst "Er geldt dat Qv = Qa", en de definities van P en Q.]

Qv = -P + 480
Qavóór invoering vliegtaaks = 2P - 105
Qana invoering vliegtaaks = 2P - 120

Er geldt dat Qv = Qa

P = gemiddelde prijs van een vliegtuig ticket in euro's
Q = aantal vliegtickets vanuit Nederlandse luchthavens x 10.000

Op basis van dit marktmodel stellen de luchtvaartmaatschappijen dat ze de vliegtaks niet volledig kunnen doorberekenen in de prijs van een vliegticket.

10 3p Bereken hoeveel procent van de vliegtaks voor rekening van de luchtvaartmaatschappijen komt. Bereken daartoe eerst de oude en de nieuwe evenwichtsprijs.

11 2p Bereken de opbrengst van de vliegtaaks voor de Nederlandse schatkist.

### Pagina 6

Opgave 3 Heffingskortingen inkomensafhankelijk
Iedereen in Nederland die inkomstenbelasting moet betalen, heeft recht
op één of meer heffingskortingen. Naast de algemene heffingskorting
hebben belastingplichtigen die betaald werk verrichten ook recht op een
arbeidskorting. Tussen 2014 en 2017 heeft de regering de hoogte van
beide heffingskortingen inkomensafhankelijk gemaakt (zie bron 1).
Dit heeft effect op de arbeidsmarkt. De regering stelt: "De aanpassing van
de arbeidskorting voor inkomens tot en met € 80.000 kan ertoe leiden dat
meer mensen zich zullen aanbieden op de arbeidsmarkt."

2p 12 Gebruik bron 1.
Leg de stelling van de regering uit.

Onderstaand oorzaak-gevolg schema toont de invloed van de verhoogde
arbeidskorting (bij inkomens tot en met € 80.000) op de arbeidsvraag.

[FIGUUR: Oorzaak-gevolg schema met de volgende elementen: Linksboven een box met 'arbeidskorting stijgt'. Daaruit een pijl naar (a). Van (a) splitsen de pijlen zich. Eén pijl gaat naar een box met '(b)', die vervolgens een pijl heeft naar een box met '(c)'. Van (c) gaat een pijl naar een box met 'productie stijgt'. De andere pijl van (a) gaat naar een box met '(d)', die een pijl heeft naar een box met '(e)', die weer een pijl heeft naar een box met '(f)'. Box (f) gaat met een pijl naar 'productie stijgt'. Boven de pijlen naar (b) en (d) staat 'conjunctuurzijde'. Onder de pijlen naar (d), (e) en (f) staat 'structuurzijde'. Van 'productie stijgt' gaat een pijl naar 'vraag naar arbeid neemt toe'.]

2p 13 Gebruik de uitspraak van partij 1 en het schema.
Maak van het schema een economisch juiste redenering.
Doe het als volgt:
– schrijf de letters a t/m f op;
– schrijf achter iedere letter het juiste economische verschijnsel.
Kies uit:
1 looneisen worden gematigd
2 netto loon stijgt
3 internationale concurrentiepositie verbetert
4 koopkracht neemt toe
5 binnenlandse vraag naar goederen neemt toe
6 vraag naar exportgoederen neemt toe

### Pagina 7

14 Gebruik bron 1.
Leg uit of het gemiddelde belastingtarief van een werknemer met een inkomen van € 20.000 hoger of lager wordt na de belastingwijziging.
Belastingheffing kan een nivellerend effect hebben op de inkomensverdeling. Een belastbaar inkomen van € 120.000 is zes keer zo hoog als een belastbaar inkomen van € 20.000 (zie bron 1 en bron 2). Een werknemer met een belastbaar inkomen van € 120.000 had in 2013 een netto-inkomen van € 66.744. Een werknemer met een belastbaar inkomen van € 20.000 had in 2013 een netto-inkomen van € 16.317. Daarmee was het netto-inkomen van het hogere inkomen 4,1 keer zo hoog als het netto-inkomen van het lagere inkomen. Door de belastingwijziging is er in 2014 sprake van een toegenomen nivellering voor de belastbare inkomens € 120.000 en € 20.000.

15 Gebruik bron 1 en bron 2.
Toon met een berekening aan dat er door de belastingwijziging in 2014 sprake is van toegenomen nivellering voor de inkomens € 120.000 en € 20.000.
Het Centraal Planbureau (CPB) voorspelde dat in 2014 en volgende jaren de Nederlandse economie zal groeien. Stel dat deze voorspelling uit is gekomen en dat in 2017 de Nederlandse economie in de fase van hoogconjunctuur verkeerde.

16 Gebruik bron 3.
Had de aanpassing van de beide heffingskortingen een procyclisch of anticyclisch effect op de conjuncturele ontwikkeling van Nederland in het jaar 2017? Leg je keuze uit met een berekening.

HA-1022-a-23-2-o 7 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Opgave 4 De prijs van medicijnen

De prijs van medicijnen op de Amerikaanse markt is onderwerp van
discussie. Zijn de prijzen zo hoog omdat medicijnfabrikanten hoge kosten
hebben of omdat ze hoge winsten willen maken?
Het Amerikaanse bedrijf Fluid heeft recent de prijs van een flesje van zijn
antibioticum Antibio sterk verhoogd. Nadat Fluid een aantal andere
bedrijven met patenten voor andere antibiotica heeft opgekocht, ontstond
een monopolie voor het medicijn Antibio. Hierdoor ontstond een nieuwe
prijsafzetfunctie voor Antibio (zie bron 1).
Fluid streeft bij het aanbod van Antibio naar maximale totale winst.

2p 17 Gebruik bron 1.
Bepaal de prijs die Fluid zal vragen voor één doosje Antibio. Bepaal
daartoe eerst de afzet van Antibio.

2p 18 Gebruik bron 1.
Bereken de maximale totale winst die Fluid maakt met Antibio.

Uit een krant:

[FIGUUR: Een tekstvak met de volgende inhoud:]
Medicijnfabrikant Fluid legt uit waarom ze veel winst op het medicijn
Antibio moet maken. Dankzij het patent op dit medicijn verdient het bedrijf
niet alleen de ontwikkelkosten terug, maar kan het ook winst maken. Met
deze winst kan de ontwikkeling van weer andere, nieuwe medicijnen
worden gefinancierd.
Voordat een medicijnfabrikant een nieuw medicijn op de Amerikaanse
markt mag brengen, moet het eerst worden goedgekeurd door de U.S
Food and Drug Administration (FDA).

2p 19 Gebruik het bovenstaande krantenartikel.
Leg uit dat er bij de investeringen die door Fluid zijn gedaan voor
medicijnontwikkeling sprake kan zijn van verzonken kosten.

Kate Miller is voorzitter van een patiëntenvereniging en maakt bezwaar
tegen de prijsverhoging van het medicijn Antibio door Fluid. De
Amerikaanse patiënten krijgen dit medicijn niet vergoed door de
zorgverzekeraar. Zij maakt zich zorgen over de patiënten die afhankelijk
zijn van dit medicijn. Kate Miller bespreekt het effect van de
prijsverandering en inkomensverandering op de vraag naar dit medicijn.

HA-1022-a-23-2-o
8 / 12
lees verder ►►►


### Pagina 9

1p 20 Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
- Bij medicijnen zie je in het algemeen dat de vraag ...(1)... is.
- Ook bij daling van het inkomen zal de vraag naar het medicijn nauwelijks dalen. Er is hier sprake van een ...(2)... goed.
Kies uit:
bij (1) prijselastisch / prijsinelastisch
bij (2) noodzakelijk / inferieur

Kate Miller zoekt naar opties om ervoor te zorgen dat dit medicijn betaalbaar blijft. Zij stelt de volgende maatregelen voor:
A: het vaststellen van een maximumprijs door de overheid
B: het sneller laten aflopen van het patent op het medicijn

2p 21 Leg voor beide maatregelen uit hoe deze een neerwaarts effect kunnen hebben op de prijs van het medicijn Antibio.

Fluid is geen voorstander van beide maatregelen. De directeur van Fluid stelt dat (te) lage winsten op nieuw te ontwikkelen medicijnen in de toekomst gevolgen kunnen hebben voor de welvaart. Fluid verwijst daarbij naar de Human Development Index.

De Human Development Index (HDI) is een welvaartsindex van de Verenigde Naties die voornamelijk armoede, analfabetisme, onderwijs en levensverwachting in een bepaald land meet.

2p 22 Onderbouw de stelling van de directeur.

HA-1022-a-23-2-0
9/12
lees verder

### Pagina 10

Opgave 5 Verzekerd van data

Een toenemend aantal bedrijven wordt getroffen door computerincidenten
die voor veel schade zorgen. Los van technische storingen kan er sprake
zijn van cybercriminaliteit als bijvoorbeeld het netwerk van een bedrijf
wordt gehackt.

Twee bedrijven, ABC en XYZ, zijn groothandels in specialistische
gereedschappen en zijn elkaars grootste concurrent.
Stel dat beide bedrijven tegelijk door cybercriminelen worden gehackt. De
hackers hebben de klantgegevens gestolen en zullen de klantgegevens
pas weer teruggeven als er losgeld is betaald. ABC en XYZ maken een
afweging. Als ze losgeld betalen hebben ze onmiddellijk weer toegang tot
de klantgegevens. Als ze geen losgeld betalen, dat moeten ze een
gespecialiseerd IT-bedrijf inhuren. Dat IT-bedrijf heeft enkele weken nodig
om de klantgegevens weer terug te halen. De bedrijven hebben de
klantgegevens voortdurend nodig, om omzet en vertrouwen van klanten te
behouden.

In bron 1 staat een matrix waarin de gevolgen voor beide bedrijven wordt
weergegeven.

Gebruik bron 1.
2p 23 Toon aan de hand van bron 1 aan dat beide bedrijven in een
gevangenendilemma terecht komen. Ga als volgt te werk:
- Leg uit hoe de dominante strategie van beide bedrijven tot stand komt.
Noem daarbij de relevante getallen uit de matrix.
- Leg uit dat er sprake is van een gevangenendilemma.

Stel dat ABC en XYZ een afspraak maken dat als ze beide gehackt
worden, dat beide bedrijven dan zullen kiezen voor de strategie die een
beter resultaat oplevert voor beide. Maar XYZ twijfelt of ABC zich wel aan
de afspraak zal houden.
1p 24 Noem een voorbeeld van geloofwaardige zelfbinding waarmee bedrijf
ABC bedrijf XYZ kan overtuigen dat het zich aan de afspraak zal houden.

HA-1022-a-23-2-o 10 / 12 lees verder

### Pagina 11

ABC sluit bij verzekeringsmaatschappij Veiligheid voor Alles een
verzekering af voor schade veroorzaakt door computerincidenten.
ABC betaalt daarvoor een premie van € 140 per maand. De kans dat ABC
schade oploopt door computerincidenten is ieder jaar 0,3%. ABC
verwacht dat het gemiddelde schadebedrag in een jaar met schade
ongeveer € 350 000 zal bedragen.
3p 25 Toon met een berekening aan dat ABC risicomijdend gedrag vertoont
door de verzekering af te sluiten.

Verzekeringsmaatschappij Veiligheid voor Alles vermeldt in haar
polisvoorwaarden de volgende uitsluitingen:

Er vindt geen vergoeding van schade plaats indien:
1 medewerkers van het verzekerde bedrijf aantoonbaar opzettelijk
schade toebrengen aan het computersysteem
2 het personeel niet getraind is in het herkennen van verdachte
computer meldingen
3 het bedrijf de updates van de beveiligingssoftware niet goed heeft
uitgevoerd
4 de schade het gevolg is van stroomuitval veroorzaakt door de
energieleverancier

2p 26 Welke twee van de genoemde uitsluitingen zijn bedoeld om het risico op
moral hazard tegen te gaan? Licht je keuzes toe.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1022-a-23-2-o 11 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Opgave 6 Door delen meer welvaart?

Van de website van Deel-Kar.nl:

Auto's zijn duur en staan veruit het grootste deel van hun leven stil. Waarom dan niet je eigen auto delen met een ander, als je hem zelf niet gebruikt? Dat leidt tot minder autobezit en dat is goed voor het milieu. Bied uw auto aan via de app, waar u uw auto kunt omschrijven en kunt aangeven welke vergoeding u vraagt aan de huurder. Natuurlijk is uw auto goed verzekerd via onze partner Deel-Zeker! Of vul uw postcode in en bekijk welke auto's u kunt huren en welke vergoeding door de autobezitter aan u wordt gevraagd. Voor elke transactie die via onze app of website tot stand komt betaalt de de autobezitter € 10 aan Deel-Kar.nl als vergoeding voor de bemiddeling.

Milieuorganisaties stellen dat dankzij het initiatief van Deel-Kar.nl:
– enerzijds de milieuvervuiling via afnemend autobezit kan afnemen, maar dat
– anderzijds de milieuvervuiling door het initiatief van Deel-Kar.nl juist ook kan toenemen.

2p 27 Verklaar de stelling van de milieuorganisaties.

1p 28 Leg uit dat er toegevoegde waarde ontstaat bij een transactie via Deel-Kar.nl.

. Econoom Charlotte Brouwer zegt over Deel-Kar.nl: “De winstgevendheid van Deel-Kar.nl wordt negatief beïnvloed door asymmetrische informatie bij zowel de verhuurder als de huurder van een deelauto.

2p 29 Leg de uitspraak van econoom Brouwer uit.

Brouwer stelt: “Sommige huurders van auto's via Deel-Kar.nl zullen moral hazard gedrag vertonen. De verhuurders hoeven zich daar echter geen zorgen over te maken.”

2p 30 Verklaar de stelling van econoom Brouwer.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.

HA-1022-a-23-2-o

12 / 12

einde