# Eindexamen Economie HAVO 2023 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Sociale versus particuliere verzekeringen en financieringsstelsels (2 punten) Gebruik het krantenbericht. Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste redenering. De verzekering tegen arbeidsongeschiktheid voor werkenden in loondienst is een …(1)… verzekering en wordt gefinancierd via het ...(2)... Zzp'ers kunnen kiezen voor een individuele aov. Door het ontbreken van ...(3)... bij het afsluiten van een individuele aov, is er bij deze verzekeringen sprake van …(4)… waardoor de premie relatief hoog is. Kies uit: bij (1) particuliere / sociale bij (2) kapitaaldekkingsstelsel / omslagstelsel bij (3) asymmetrische informatie / collectieve dwang / intertemporele ruil bij (4) averechtse selectie / meeliftgedrag / verzonken kosten Wat kun je verwachten: Je vult een redenering aan over verzekeringen, specifiek over arbeidsongeschiktheidsverzekeringen voor werknemers en zzp'ers. Je kiest de juiste economische begrippen om de zinnen kloppend te maken. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een sociale verzekering is en hoe deze zich onderscheidt van een particuliere verzekering. Je moet het verschil kennen tussen het omslagstelsel en het kapitaaldekkingsstelsel. Je moet de begrippen collectieve dwang, asymmetrische informatie en averechtse selectie begrijpen en kunnen toepassen in de context van verzekeringen. Wat moet je kunnen: Je kunt de kenmerken van verschillende verzekeringstypen en financieringsstelsels herkennen. Je kunt de gevolgen van het ontbreken van collectieve dwang en de aanwezigheid van asymmetrische informatie benoemen, zoals averechtse selectie. Je kunt een economisch juiste redenering opbouwen door de juiste begrippen te kiezen. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen sociale en particuliere verzekeringen. Begrijp dat het omslagstelsel direct de premies van nu gebruikt voor uitkeringen van nu. Onthoud dat het ontbreken van collectieve dwang kan leiden tot averechtse selectie, vaak door asymmetrische informatie. Kernbegrippen: sociale verzekering, particuliere verzekering, omslagstelsel, kapitaaldekkingsstelsel, collectieve dwang, averechtse selectie, asymmetrische informatie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen sociale en particuliere verzekeringen. - Verwarring tussen omslagstelsel en kapitaaldekkingsstelsel. - Het niet correct identificeren van collectieve dwang als het ontbrekende element voor zzp'ers. - Het verwarren van de oorzaak (asymmetrische informatie) met het gevolg (averechtse selectie) of het mechanisme dat het tegengaat (collectieve dwang). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – AOV en zzp'ers: gemiddelde berekenen (1 punt) Of zzp'ers een individuele aov afsluiten hangt sterk af van het inkomen (zie bron 1). Gebruik bron 1. Toon met een berekening aan dat meer dan 40% van de zzp'ers geen aov heeft. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over zzp'ers en hun arbeidsongeschiktheidsverzekering (aov). Je moet informatie uit een bron halen en hiermee een berekening uitvoeren om een stelling te bewijzen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een arbeidsongeschiktheidsverzekering (aov) is en wat zzp'ers zijn. Je moet weten hoe je een gemiddelde berekent. Wat moet je kunnen: Je leest percentages af uit een bron. Je berekent het ongewogen gemiddelde van meerdere percentages. Je toont met een berekening aan dat een bepaald percentage hoger is dan een gegeven waarde. Waar op letten: Let op dat je alle relevante percentages uit de bron meeneemt in je berekening. Vergeet niet om het gemiddelde te berekenen door de som van de percentages te delen door het aantal percentages. Controleer of je conclusie (meer dan 40%) duidelijk is. Kernbegrippen: Arbeidsongeschiktheidsverzekering (AOV), Zelfstandigen zonder personeel (zzp'ers), Gemiddelde berekenen Veelgemaakte fouten: - Vergeten het gemiddelde te berekenen en alleen de percentages optellen. - Reken- of intoetsfout maken. - Vergeten de conclusie te trekken dat het berekende percentage hoger is dan 40%. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Arbeidsongeschiktheid en denivellering bij zzp'ers (2 punten) Gebruik bron 1. Leg met behulp van bron 1 uit dat arbeidsongeschiktheid kan leiden tot denivellering van secundaire inkomens tussen zzp'ers. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe arbeidsongeschiktheid kan leiden tot grotere inkomensverschillen (denivellering) tussen zzp'ers, specifiek kijkend naar het verschil tussen lagere en hogere inkomensgroepen en hun verzekeringsgraad. Wat moet je kennen: Je moet weten wat denivellering is (het groter worden van inkomensverschillen). Je moet weten wat secundair inkomen is (inkomen na belastingen en sociale premies, inclusief uitkeringen). Je moet het concept van een arbeidsongeschiktheidsverzekering (aov) kennen en begrijpen dat deze een inkomen kan garanderen bij arbeidsongeschiktheid. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bron 1 kunnen interpreteren over het verband tussen inkomensgroepen van zzp'ers en het afsluiten van een aov. Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die de gevolgen van arbeidsongeschiktheid voor verschillende inkomensgroepen van zzp'ers verbindt met het concept van denivellering. Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen de inkomensgroep, het al dan niet hebben van een aov, de gevolgen van arbeidsongeschiktheid voor het inkomen, en de uiteindelijke toename van inkomensverschillen (denivellering). Verwar nivellering en denivellering niet. Kernbegrippen: denivellering, secundair inkomen, arbeidsongeschiktheidsverzekering (aov), risico Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen nivellering en denivellering. - De link tussen inkomensgroep, verzekeringsgraad en de gevolgen van arbeidsongeschiktheid niet volledig uitleggen. - De conclusie dat inkomensverschillen groter worden niet expliciet trekken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Uitleg stelling vakbondslid over inkomensverschillen bij arbeidsongeschiktheid (2 punten) 2p 4 Leg de stelling van het vakbondslid uit. Zzp'ers willen niet alleen het risico op inkomensverlies bij langdurige arbeidsongeschiktheid afdekken, maar ook het risico op inkomensverlies bij kortdurende ziekte. Zzp'ers kunnen hiervoor: een inkomensverzekering afsluiten of met een groep mensen uit hun netwerk een zogenoemd broodfonds oprichten (zie bron 2). Bij een broodfonds is er volgens de deelnemers geen sprake van asymmetrische informatie, en het risico op averechtse selectie en moral hazard is heel klein. Wat kun je verwachten: Je moet de stelling van het vakbondslid uitleggen. Dit betekent dat je de oorzaak en het gevolg van de inkomensverschillen tussen werknemers en zzp'ers bij arbeidsongeschiktheid moet benoemen, en dit moet koppelen aan het begrip denivellering. Wat moet je kennen: Je moet weten dat werknemers in loondienst verplicht verzekerd zijn tegen arbeidsongeschiktheid en een uitkering ontvangen. Je moet weten dat zzp'ers vaak niet verplicht verzekerd zijn en daardoor bij arbeidsongeschidheid een groter inkomensverlies kunnen lijden. Je moet het begrip 'denivellering' kennen als het groter worden van inkomensverschillen, en 'secundair inkomen' als inkomen na belastingen en sociale premies en inclusief uitkeringen. Wat moet je kunnen: Je moet het verschil in verzekeringsplicht tussen werknemers en zzp'ers benoemen. Je moet de gevolgen van arbeidsongeschiktheid voor het inkomen van beide groepen vergelijken. Je moet het begrip denivellering correct toepassen om de toename van inkomensverschillen te verklaren. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk het verschil in verzekeringsplicht tussen werknemers en zzp'ers benoemt als de oorzaak van de inkomensverschillen. Zorg ervoor dat je vermeldt dat werknemers een uitkering ontvangen, waardoor hun inkomensdaling beperkt is. Pas het begrip denivellering correct toe om aan te geven dat de inkomensverschillen groter worden. Kernbegrippen: denivellering, secundair inkomen, risicoaversie, verzekeren, arbeidsongeschiktheid, sociale zekerheid Veelgemaakte fouten: - Het begrip denivellering (het groter worden van inkomensverschillen) niet correct toepassen. - Niet duidelijk het verschil in verzekeringsplicht tussen werknemers en zzp'ers benoemen als oorzaak. - Vergeten te vermelden dat werknemers een uitkering ontvangen, waardoor hun inkomensdaling beperkt is in vergelijking met een onverzekerde zzp'er. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Broodfonds, asymmetrische informatie, averechtse selectie en moral hazard (3 punten) 3p 5 Gebruik bron 2. Leg uit waarom er bij het broodfonds geen sprake is van asymmetrische informatie, en dat het risico op averechtse selectie en moral hazard heel klein is. Eén van de deelnemers aan broodfonds 'Brood op de Plank' heeft zijn deelname opgezegd. De overige deelnemers hebben zzp'er Nelleke uitgenodigd om deel te nemen aan het broodfonds Brood op de Plank (zie bron 2). Ze overweegt of ze de uitnodiging aan zal nemen. Nelleke rekent erop dat de komende twee jaar gemiddeld 4% van de 50 deelnemers aan het broodfonds schenkingen krijgt van het broodfonds in verband met ziekte. Ze neemt aan dat ze na twee jaar uit het broodfonds stapt, en wil weten hoeveel zij dan per saldo heeft betaald als ze zelf gezond is gebleven. Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom er bij een broodfonds geen sprake is van asymmetrische informatie en waarom het risico op averechtse selectie en moral hazard klein is. Je gebruikt hiervoor bron 2. Wat moet je kennen: Je moet weten wat asymmetrische informatie, averechtse selectie en moral hazard betekenen. Je moet ook weten hoe een broodfonds werkt en wat de kenmerken zijn van de deelnemers. Wat moet je kunnen: Je kunt de begrippen asymmetrische informatie, averechtse selectie en moral hazard toepassen op de specifieke context van een broodfonds. Je kunt informatie uit bron 2 gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je de begrippen asymmetrische informatie, averechtse selectie en moral hazard niet door elkaar haalt. Zorg ervoor dat je uitleg specifiek is voor een broodfonds, waarbij de onderlinge kennis van de leden een belangrijke rol speelt. Kernbegrippen: asymmetrische informatie, averechtse selectie, moral hazard, verzekeren, risico Veelgemaakte fouten: - Het door elkaar halen van de begrippen asymmetrische informatie, averechtse selectie en moral hazard. - Het niet specifiek toepassen van de begrippen op de context van een broodfonds waar leden elkaar kennen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Berekening saldo deelname broodfonds (3 punten) Nelleke rekent erop dat de komende twee jaar gemiddeld 4% van de 50 deelnemers aan het broodfonds schenkingen krijgt van het broodfonds in verband met ziekte. Ze neemt aan dat ze na twee jaar uit het broodfonds stapt, en wil weten hoeveel zij dan per saldo heeft betaald als ze zelf gezond is gebleven. 3p 6 Gebruik bron 2. Bereken het bedrag dat Nelleke over een periode van twee jaar per saldo moet betalen bij deelname aan het broodfonds. Wat kun je verwachten: Je berekent het bedrag dat een deelnemer per saldo betaalt aan een broodfonds over een bepaalde periode, rekening houdend met contributie, inleg, inschrijfkosten en eventuele restitutie van de inleg. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de verschillende kostenposten zijn bij deelname aan een broodfonds (contributie, inleg, inschrijfkosten). Je moet begrijpen dat een deel van de inleg kan worden terugbetaald als het niet is gebruikt voor schenkingen. Je moet weten dat 2 jaar gelijk is aan 24 maanden. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron (bron 2) halen en deze toepassen in een berekening. Je kunt totale kosten berekenen over een periode. Je kunt een percentage toepassen op een aantal deelnemers en een bedrag. Je kunt een saldo berekenen door kosten en baten (restitutie) tegen elkaar af te wegen. Waar op letten: Let op dat je de eenmalige inschrijfkosten niet vergeet. Maak onderscheid tussen de maandelijkse contributie (kosten) en de maandelijkse inleg (die deels terugbetaald kan worden). Zorg dat je de periode van twee jaar correct omzet naar 24 maanden. Bereken nauwkeurig welk deel van de inleg wordt gebruikt voor uitkeringen en welk deel dus wordt gerestitueerd. Kernbegrippen: verzekeren, risico, solidariteit, kosten-batenanalyse Veelgemaakte fouten: - Vergeten van de eenmalige inschrijfkosten. - Verwarren van de maandelijkse contributie (kosten) en de maandelijkse inleg (spaarpot). - Foutieve berekening van de totale periode (2 jaar = 24 maanden). - Niet correct berekenen van het deel van de inleg dat wordt gebruikt voor uitkeringen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Verzonken kosten bij omscholing (2 punten) 2p 7 Leg uit dat bij de investering in omscholingstrajecten sprake is van verzonken kosten voor de sector van Aziatische restaurants. Als gevolg van het tekort aan specialiteitenkoks dreigen de loonkosten van Aziatische restaurants hoog op te lopen. Om dit te voorkomen willen de Aziatische restaurants koks uit Azië laten overkomen. Dit wordt echter bemoeilijkt door de Wet arbeid vreemdelingen (WAV). In de WAV staan strenge voorwaarden voor het laten werken van werknemers uit landen waarmee Nederland geen vrij verkeer van arbeid heeft afgesproken. Een gevolg van de WAV is dat de opwaartse druk op de lonen van specialiteitenkoks blijft bestaan. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de investering in omscholingstrajecten voor koks in de Aziatische restaurantsector als 'verzonken kosten' kan worden beschouwd, specifiek in de context van de vraag. Wat moet je kennen: Je moet de definitie van verzonken kosten kennen. Je moet weten dat dit kosten zijn die je niet meer terug kunt verdienen of op een andere manier kunt inzetten, zelfs als een project mislukt. Wat moet je kunnen: Je moet de theorie van verzonken kosten kunnen toepassen op een concrete situatie, zoals de investering in omscholingstrajecten. Je moet een verband kunnen leggen tussen een mislukte investering en het onmogelijk terugverdienen van de gemaakte kosten. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen zegt dat het geld 'weg' is, maar ook uitlegt dat het niet op een andere manier kan worden terugverdiend of ingezet. Zorg dat je de uitleg specifiek maakt voor de context van de omscholing van koks die het gewenste niveau niet bereiken. Kernbegrippen: verzonken kosten, investeren, human capital Veelgemaakte fouten: - Onvolledige definitie van verzonken kosten toepassen (alleen 'geld is weg' noemen, zonder het aspect van 'niet-terugvorderbaar'). - Verwarren van verzonken kosten met opportunity costs. - Niet specifiek ingaan op de context van de mislukte omscholing. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Gevolgen van de WAV op loonontwikkeling specialiteitenkoks (1 punt) 1p 8 Verklaar dit gevolg van de WAV op de loonontwikkeling van specialiteitenkoks. De Vereniging Chinese-Aziatische Horeca Ondernemers (VCHO) onderzoekt de arbeidsmarkt van specialiteitenkoks voor Aziatische restaurants met behulp van een model (zie bron 1) om een aantal mogelijke oplossingen te analyseren. Gebruik bron 1. Wat kun je verwachten: Je moet de invloed van de Wet arbeid vreemdelingen (WAV) op de arbeidsmarkt van specialiteitenkoks kunnen verklaren, specifiek hoe dit de loonontwikkeling beïnvloedt. Je gebruikt hiervoor de informatie uit bron 1. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de Wet arbeid vreemdelingen (WAV) inhoudt en hoe deze wet het aanbod op de arbeidsmarkt kan beïnvloeden. Je moet ook de basisprincipes van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt kennen: als het aanbod beperkt is en de vraag gelijk blijft of stijgt, ontstaat er een tekort, wat leidt tot een stijging van de prijs (in dit geval het loon). Wat moet je kunnen: Je kunt de gevolgen van overheidsbeleid (zoals de WAV) op de arbeidsmarkt analyseren. Je kunt de relatie tussen vraag, aanbod en prijsvorming (loon) op de arbeidsmarkt uitleggen. Je kunt informatie uit een bron (bron 1) gebruiken om je verklaring te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je expliciet benoemt dat de WAV het aanbod van specialiteitenkoks beperkt. Verwar vraag en aanbod niet. Zorg dat je de causale keten (WAV -> beperkt aanbod -> tekort -> loonstijging) duidelijk uitlegt. Kernbegrippen: arbeidsmarkt, vraag en aanbod, prijsvorming, marktregulering Veelgemaakte fouten: - Niet expliciet benoemen dat het aanbod wordt beperkt. - Verwarren van vraag en aanbod. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Evenwichtsloon berekenen na vraagtoename (1 punt) Gebruik bron 1. Bereken het evenwichtsloon op de markt van specialiteitenkoks voor Aziatische restaurants na de toegenomen vraag. Wat kun je verwachten: Je berekent het evenwichtsloon op een arbeidsmarkt na een verschuiving van de vraagcurve. Je gebruikt hiervoor de gegeven vraag- en aanbodfuncties uit de bron. Wat moet je kennen: Je moet weten dat het evenwicht op een markt ontstaat wanneer de gevraagde hoeveelheid gelijk is aan de aangeboden hoeveelheid (Qv = Qa). Je moet ook weten dat het evenwichtsloon de prijs (L) is waarbij dit evenwicht tot stand komt. Wat moet je kunnen: Je leest de relevante vraag- en aanbodfuncties af uit bron 1. Je stelt de vraagfunctie gelijk aan de aanbodfunctie. Je lost de vergelijking algebraïsch op om het evenwichtsloon (L) te vinden. Je vermeldt de juiste eenheid (€) bij je antwoord. Waar op letten: Let goed op dat je de juiste vraagfunctie gebruikt, namelijk die na de toegenomen vraag. Voorkom reken- of algebrafouten bij het oplossen van de vergelijking. Vergeet niet de eenheid (€) bij het loon te vermelden. Kernbegrippen: vraag en aanbod, marktevenwicht, evenwichtsloon Veelgemaakte fouten: - De verkeerde vraag- of aanbodfunctie gebruiken (indien er meerdere in de bron staan) - Reken- of algebrafouten bij het oplossen van de vergelijking - Vergeten de eenheid (€) te vermelden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Berekening quotumverhoging arbeidsmarkt specialiteitenkoks (2 punten) De Nederlandse regering en de VCHO sluiten uiteindelijk het zogenoemde Wokakkoord om het vraagoverschot naar specialiteitenkoks te verminderen. In dit Wokakkoord is bepaald dat maximaal 900 nieuwe specialiteitenkoks mogen overkomen uit Azië om in Nederlandse Aziatische restaurants te komen werken. De voorwaarden voor werkvergunningen zijn voor deze koks versoepeld. Een woordvoerder van de VCHO stelt: "We zijn blij met het overeengekomen quotum, maar het is niet voldoende om het tekort aan specialiteitenkoks volledig weg te werken." Gebruik bron 1. Bereken met hoeveel specialiteitenkoks het quotum van 900 koks moet worden verhoogd om het tekort aan koks volledig op te heffen bij een loon van € 25.000. Wat kun je verwachten: Je berekent hoeveel het quotum voor specialiteitenkoks verhoogd moet worden om een tekort op de arbeidsmarkt volledig op te heffen, gegeven een specifiek loon en de vraag- en aanbodfuncties. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een quotum is en hoe het de arbeidsmarkt beïnvloedt. Je moet begrijpen wat een vraagoverschot of tekort op de arbeidsmarkt betekent. Je moet de gegeven vraag- en aanbodfuncties kunnen interpreteren. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron raadplegen en toepassen. Je kunt een gegeven loon invullen in een vraagfunctie om de gevraagde hoeveelheid te berekenen. Je kunt het totale aanbod bepalen door het oorspronkelijke aanbod en een bestaand quotum op te tellen. Je kunt het verschil berekenen tussen de gevraagde en aangeboden hoeveelheid om het resterende tekort te vinden. Waar op letten: Let erop dat je het bestaande quotum van 900 koks meerekent in het totale aanbod. Gebruik het gegeven loon van € 25.000 en bereken niet het evenwichtsloon. Zorg dat je het tekort berekent op basis van het aanbod inclusief het bestaande quotum. Kernbegrippen: arbeidsmarkt, vraag en aanbod, quotum, vraagoverschot, tekort Veelgemaakte fouten: - Vergeten het bestaande quotum van 900 koks mee te rekenen in het totale aanbod. - Het tekort berekenen op basis van het oorspronkelijke aanbod (10.500) in plaats van het aanbod inclusief quotum (11.400). - Het evenwichtsloon berekenen in plaats van te rekenen met het gegeven loon van € 25.000. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Invloed van loonkosten op omzet (2 punten) Leg uit dat een daling van de gemiddelde loonkosten kan leiden tot een toename van de totale omzet van de restaurants. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een daling van de gemiddelde loonkosten kan leiden tot een toename van de totale omzet van restaurants. Je moet hierbij de relatie tussen kosten, prijs, afzet en omzet duidelijk maken. Wat moet je kennen: Je moet weten dat lagere kosten kunnen leiden tot lagere verkoopprijzen. Je moet weten dat de totale omzet de uitkomst is van prijs × afzet. Je moet weten dat een prijsdaling kan leiden tot een afzetstijging. Je moet weten dat de omzet alleen toeneemt als de procentuele afzetstijging groter is dan de procentuele prijsdaling (prijselastische vraag). Wat moet je kunnen: Je kunt een economische redenering opbouwen die de causale keten van loonkosten naar omzetstijging verklaart. Je kunt de begrippen prijs, afzet en omzet correct toepassen in je uitleg. Waar op letten: Let erop dat je de volledige redenering geeft: van lagere loonkosten naar lagere prijs, en vervolgens de voorwaarde voor omzetstijging (afzetstijging is relatief groter dan prijsdaling). Vergeet niet de link te leggen tussen prijsdaling en omzetstijging via de elasticiteit van de vraag. Kernbegrippen: loonkosten, prijs, afzet, omzet, prijselasticiteit van de vraag Veelgemaakte fouten: - Vergeten de link te leggen tussen prijsdaling en omzetstijging via de elasticiteit van de vraag. - Onvolledige redenering, bijvoorbeeld alleen stellen dat lagere kosten tot lagere prijzen leiden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Redeneren over de arbeidsmarkt en surplus (2 punten) Gebruik bron 1. Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste redenering. De sterke economische groei in Azië zorgt ervoor dat de vraag naar koks in Azië ...(1).... In de grafiek van bron 1 verschuift daardoor de ...(2)... naar ...(3).... Dit leidt tot een ...(4)... van het totale surplus op deze markt. Kies uit: bij (1) daalt / stijgt bij (2) aanbodlijn / vraaglijn bij (3) links / rechts bij (4) afname / toename Wat kun je verwachten: Je vult een redenering aan over de arbeidsmarkt voor koks en de gevolgen van internationale ontwikkelingen op vraag, aanbod en het totale surplus. Je kiest de juiste termen om de economische redenering kloppend te maken. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het effect is van economische groei in het buitenland op het aanbod van arbeid in Nederland. Je moet weten dat een verandering in het aanbod van arbeid leidt tot een verschuiving van de aanbodlijn. Je moet weten dat een afname van het aanbod een verschuiving naar links betekent. Je moet weten dat een afname van de verhandelde hoeveelheid op een markt leidt tot een afname van het totale surplus. Wat moet je kunnen: Je kunt een economische redenering opbouwen en aanvullen. Je kunt de effecten van externe factoren op vraag en aanbod analyseren. Je kunt de gevolgen van een verschuiving van de aanbodlijn op het totale surplus benoemen. Je kunt informatie uit een grafiek (bron 1) interpreteren, ook al wordt deze niet direct getoond in de vraagtekst. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen een verschuiving *van* de aanbodlijn en een verschuiving *langs* de aanbodlijn. Verwar de aanbodlijn niet met de vraaglijn. Bedenk goed dat een afname van het aanbod een verschuiving naar links is. Een krimpende markt (lagere evenwichtshoeveelheid) leidt tot een kleiner totaal surplus. Kernbegrippen: vraag en aanbod, arbeidsmarkt, aanbodlijn, verschuiving van de aanbodlijn, totaal surplus Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen een verschuiving *van* de aanbodlijn en een verschuiving *langs* de aanbodlijn. - Verwarring tussen de aanbodlijn en de vraaglijn; de vraag naar koks in Nederland verandert niet direct door de groei in Azië, maar het aanbod van koks wel. - Een afname van het aanbod (verschuiving naar links) verwarren met een toename (verschuiving naar rechts). - Incorrect redeneren over het effect op het totale surplus; een krimpende markt (lagere evenwichtshoeveelheid) leidt tot een kleiner totaal surplus. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Fiscale bijtelling en externe effecten (2 punten) Gebruik bron 1. Leg uit dat de nieuwe regeling van fiscale bijtelling de negatieve externe effecten van het autorijden kan terugdringen. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een nieuwe fiscale regeling, specifiek de bijtelling voor auto's, kan helpen om negatieve externe effecten van autorijden te verminderen. Je gebruikt hiervoor informatie uit een bron. Wat moet je kennen: Je moet weten wat negatieve externe effecten zijn en waarom CO₂-uitstoot een voorbeeld hiervan is. Je moet begrijpen dat maatschappelijke kosten bij negatieve externe effecten niet in de prijs zijn opgenomen. Je moet weten wat internaliseren van externe effecten betekent en hoe het prijsmechanisme hierbij een rol speelt. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bron 1 kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Je moet de relatie kunnen leggen tussen een financiële prikkel (uitstootafhankelijke bijtelling) en een gedragsverandering (keuze voor een schonere auto). Je moet kunnen uitleggen hoe dit leidt tot minder negatieve externe effecten. Waar op letten: Let erop dat je duidelijk uitlegt waarom CO₂-uitstoot een negatief extern effect is, dus dat de maatschappelijke kosten niet in de prijs zijn verwerkt. Zorg dat je de link legt tussen de hogere bijtelling voor vervuilende auto's en de stimulans voor werknemers om een auto met minder CO₂-uitstoot te kiezen. Je moet ook het begrip 'internaliseren' correct toepassen in je uitleg. Kernbegrippen: negatieve externe effecten, internaliseren van externe effecten, prijsmechanisme, maatschappelijke kosten Veelgemaakte fouten: - Niet uitleggen waarom CO2-uitstoot een negatief extern effect is (maatschappelijke kosten niet in de prijs). - De link tussen de financiële prikkel (hogere bijtelling) en de gedragsverandering (keuze voor schonere auto) niet leggen. - Het begrip 'internaliseren' niet correct toepassen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Fiscale bijtelling, innovatie en structurele groei (2 punten) 2p 14 Leg uit dat de nieuwe regeling van fiscale bijtelling een gunstig effect kan hebben op innovatie en daarmee op de structurele groei van de economie. Meryem krijgt van haar werkgever de beschikking over een auto van de zaak per 1 januari 2023. De werkgever geeft haar een lijst met auto's waaruit zij mag kiezen (zie bron 2). Zij gaat deze auto ook privé gebruiken. Meryem kiest de auto met de laagste fiscale bijtelling. Ze is benieuwd hoeveel extra belasting ze moet betalen in 2023. Meryem heeft een bruto-inkomen van € 35.000. Aftrekposten en overige fiscale bijtellingen heeft ze niet. Gebruik bron 1, 2 en 3. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een nieuwe fiscale regeling voor bijtelling van auto's van de zaak innovatie kan stimuleren en daarmee kan bijdragen aan de structurele groei van de economie. Wat moet je kennen: Je moet weten dat overheidsbeleid, zoals fiscale regelingen, invloed kan hebben op het gedrag van consumenten en producenten. Je moet weten dat innovatie leidt tot verbetering van de kwaliteit of kwantiteit van productiefactoren. Je moet weten dat een verbetering van productiefactoren leidt tot structurele economische groei. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie kunnen leggen tussen overheidsbeleid (fiscale bijtelling), consumentengedrag, producentengedrag (innovatie) en de impact hiervan op de productiefactoren en de structurele groei van de economie. Je moet informatie uit een bron kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je de volledige keten van oorzaak en gevolg uitlegt: van de fiscale prikkel via consumentenkeuze en producenteninnovatie naar de verbetering van productiefactoren en uiteindelijk structurele groei. Verwar structurele groei niet met conjuncturele groei. Kernbegrippen: Structurele groei, Innovatie, Productiefactoren, Overheidsbeleid, Prijsmechanisme Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen structurele en conjuncturele groei. - De causale keten (beleid -> prikkel -> innovatie -> betere productiefactoren -> groei) niet volledig uitleggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Berekening extra belasting door auto van de zaak (2 punten) Meryem krijgt van haar werkgever de beschikking over een auto van de zaak per 1 januari 2023. De werkgever geeft haar een lijst met auto's waaruit zij mag kiezen (zie bron 2). Zij gaat deze auto ook privé gebruiken. Meryem kiest de auto met de laagste fiscale bijtelling. Ze is benieuwd hoeveel extra belasting ze moet betalen in 2023. Meryem heeft een bruto-inkomen van € 35.000. Aftrekposten en overige fiscale bijtellingen heeft ze niet. Gebruik bron 1, 2 en 3. Bereken hoeveel belasting Meryem in 2023 extra moet betalen als gevolg van de door haar gekozen auto van de zaak. Wat kun je verwachten: Je berekent de extra belasting die Meryem moet betalen als gevolg van een auto van de zaak. Je kiest eerst de auto met de laagste fiscale bijtelling uit een lijst. Daarna bereken je de bijtelling en vervolgens de extra belasting op basis van het belastingtarief. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een auto van de zaak die privé wordt gebruikt, leidt tot een fiscale bijtelling die het belastbaar inkomen verhoogt. Je moet weten dat de hoogte van de bijtelling afhangt van de aanschafwaarde en het bijtellingspercentage van de auto. Je moet weten dat de extra belasting wordt berekend door de bijtelling te vermenigvuldigen met het van toepassing zijnde belastingtarief uit de inkomstenbelasting. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit verschillende bronnen combineren om de juiste auto te selecteren. Je kunt de fiscale bijtelling berekenen door de aanschafwaarde te vermenigvuldigen met het bijtellingspercentage. Je kunt het belastbaar inkomen bepalen en het juiste belastingtarief uit de schijven van de inkomstenbelasting toepassen om de extra te betalen belasting te berekenen. Waar op letten: Let goed op dat je de auto kiest met de laagste fiscale bijtelling, niet per se de laagste aanschafwaarde. Zorg ervoor dat je de bijtelling niet direct als belasting ziet, maar deze eerst vermenigvuldigt met het juiste belastingtarief. Controleer of het inkomen, inclusief bijtelling, nog steeds in dezelfde belastingschijf valt. Kernbegrippen: fiscale bijtelling, belastbaar inkomen, progressief belastingstelsel, schijventarief Veelgemaakte fouten: - De berekende bijtelling (€ 1.969,10) aanzien voor de te betalen belasting, in plaats van dit bedrag eerst te vermenigvuldigen met het belastingtarief. - Een verkeerde auto kiezen en daardoor met de verkeerde aanschafwaarde of bijtellingspercentage rekenen. - Een onjuist belastingtarief gebruiken, bijvoorbeeld door aan te nemen dat het inkomen door de bijtelling in een hogere schijf terechtkomt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Gevolgen van renteverlaging door de ECB (2 punten) 2p 16 Leg uit dat de renteverlaging door de ECB kan leiden tot een hogere inflatie. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een renteverlaging door de Europese Centrale Bank (ECB) kan leiden tot een hogere inflatie. Je redenering moet de stappen van renteverlaging naar bestedingen en vervolgens naar inflatie duidelijk maken. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de ECB is en wat haar rol is in het monetaire beleid. Je moet weten wat rente is en hoe een renteverlaging invloed heeft op lenen en sparen. Je moet weten wat bestedingen zijn en hoe deze de inflatie kunnen beïnvloeden. Je moet weten wat inflatie is en dat dit ontstaat als de vraag sneller stijgt dan de productiecapaciteit. Wat moet je kunnen: Je moet een economische oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen. Je moet de invloed van monetair beleid op de economie kunnen beschrijven. Je moet de relatie tussen rente, bestedingen en inflatie kunnen leggen. Waar op letten: Let erop dat je de volledige keten uitlegt: renteverlaging -> aantrekkelijker lenen/minder aantrekkelijk sparen -> toename bestedingen -> hogere inflatie (bij gelijkblijvende productiecapaciteit). Vergeet niet te vermelden dat commerciële banken de renteverlaging moeten doorgeven aan consumenten en bedrijven. Kernbegrippen: rente, inflatie, monetair beleid, ECB, bestedingen, lenen, sparen Veelgemaakte fouten: - De causale keten niet volledig uitleggen (bijvoorbeeld de stap van rente naar bestedingen overslaan). - De voorwaarde van gelijkblijvende productiecapaciteit vergeten te noemen. - De rol van commerciële banken in het doorgeven van de renteverlaging niet meenemen in de redenering. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Deflatie en economische groei (2 punten) 2p 17 Leg uit dat verwachte deflatie een negatieve invloed heeft op de economische groei. Vanuit de Verenigde Staten (VS) komt kritiek op de renteverlaging door de ECB. Een Amerikaanse politicus: "Die renteverlaging door de ECB kan zorgen voor een verslechtering van de internationale concurrentiepositie van de VS." Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe verwachte deflatie de economische groei negatief beïnvloedt. Je redenering moet de causale keten van verwachte prijsdalingen tot lagere economische groei omvatten. Wat moet je kennen: Je moet weten wat deflatie is (een algemene daling van het prijspeil). Je moet de relatie kennen tussen consumentengedrag bij verwachte prijsdalingen en de invloed hiervan op bestedingen en productie. Wat moet je kunnen: Je moet een economische redenering kunnen opbouwen die de gevolgen van een economisch fenomeen (verwachte deflatie) voor een ander fenomeen (economische groei) verklaart. Je moet de stappen van deze redenering logisch kunnen verbinden. Waar op letten: Let op dat je de volledige redeneerketen geeft: van verwachte prijsdaling naar het uitstellen van aankopen door consumenten, naar dalende bestedingen, en vervolgens naar een daling van de productie en economische groei. Verwar deflatie niet met desinflatie. Kernbegrippen: deflatie, bestedingen, economische groei, consumentengedrag Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen deflatie (prijsdaling) en desinflatie (minder sterke prijsstijging). - Niet de volledige redeneerketen geven: van verwachte prijsdaling naar uitstel van aankopen, naar lagere bestedingen, naar lagere productie/groei. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Rentebeleid ECB en internationale concurrentiepositie (2 punten) 2p 18 Leg uit dat een renteverlaging van de ECB zorgt voor een verslechtering van de internationale concurrentiepositie van de VS. De beroepsbevolking in Europa vergrijst. De groep werkenden tussen 55 jaar en de pensioengerechtigde leeftijd groeit relatief snel ten opzichte van de groep werkenden tussen het begin van hun loopbaan en 55 jaar. Hierdoor stijgt het aandeel van 55-plussers in de beroepsbevolking. Een econoom stelt: "Ook door deze vergrijzing van de beroepsbevolking in Europa is de rente relatief laag." Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een renteverlaging door de ECB de internationale concurrentiepositie van de VS beïnvloedt. Je kunt dit op twee manieren beredeneren: via productiekosten of via kapitaalstromen en wisselkoersen. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een renteverlaging de leenkosten voor bedrijven beïnvloedt. Je moet weten hoe een renteverschil tussen landen kapitaalstromen beïnvloedt. Je moet weten hoe kapitaalstromen de vraag naar een munt en daarmee de wisselkoers beïnvloeden. Je moet weten wat appreciatie van een munt betekent. Je moet weten hoe veranderingen in productiekosten of wisselkoersen de prijzen van producten en daarmee de internationale concurrentiepositie beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je moet een economische redenering opzetten die de relatie tussen rentebeleid, productiekosten en internationale concurrentiepositie uitlegt. Je moet een economische redenering opzetten die de relatie tussen rentebeleid, kapitaalstromen, wisselkoers en internationale concurrentiepositie uitlegt. Je moet de gevolgen van een renteverlaging voor de concurrentiepositie van een ander land kunnen analyseren. Waar op letten: Let erop dat je de redenering volledig maakt, dus niet stopt bij bijvoorbeeld alleen de wisselkoersverandering, maar ook het effect op de prijzen van producten en de concurrentiepositie benoemt. Verwar de concurrentiepositie van de VS niet met die van de EU. Als je via kapitaalstromen redeneert, zorg dan dat je de kapitaalstroom en de vraag naar dollars correct verwoordt. Kernbegrippen: internationale concurrentiepositie, rente, wisselkoers, appreciatie, kapitaalstromen, productiekosten Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de concurrentiepositie van de VS en de EU. - Onvolledige redenering, bijvoorbeeld stoppen bij de wisselkoersverandering zonder het effect op de prijzen van producten te noemen. - Incorrecte analyse van kapitaalstromen (bijv. kapitaal stroomt naar de EU i.p.v. eruit). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Vergrijzing en de vermogensmarkt (2 punten) 2p 19 Gebruik bron 1. Leg de stelling van de econoom uit met behulp van bron 1. Wat kun je verwachten: Je legt een economische stelling uit met behulp van een bron. Je moet de relatie leggen tussen demografische ontwikkelingen (vergrijzing), het vermogen van verschillende leeftijdsgroepen en de gevolgen hiervan voor de rente op de vermogensmarkt. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de vermogensmarkt is en hoe vraag en aanbod de rente bepalen. Je moet weten dat vergrijzing betekent dat het aandeel ouderen in de bevolking toeneemt. Je moet weten dat sparen het aanbod van vermogen vormt. Wat moet je kunnen: Je leest informatie af uit een figuur (bron 1) over het gemiddelde vermogen per leeftijdsgroep. Je identificeert dat 55-plussers gemiddeld meer vermogen hebben. Je legt een causale keten uit: meer ouderen met meer vermogen leiden tot een hoger aanbod op de vermogensmarkt, wat de rente beïnvloedt. Waar op letten: Let erop dat je de bron expliciet gebruikt om je uitleg te onderbouwen. Zorg dat je de juiste oorzaak-gevolgrelatie legt: vergrijzing en vermogen leiden tot een verandering in het aanbod van vermogen, wat de rente beïnvloedt. Verwissel dit niet met een omgekeerde relatie. Kernbegrippen: vermogensmarkt, rente, aanbod van vermogen, vergrijzing, sparen Veelgemaakte fouten: - De relatie tussen vermogen en aanbod op de vermogensmarkt niet leggen. - De bron niet gebruiken om de aanname te onderbouwen dat ouderen meer vermogen hebben. - Oorzaak en gevolg omdraaien (bijv. lage rente leidt tot meer sparen). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Oorzaak prijsdaling ruwe olie door vraagverandering (1 punt) 1p 20 Citeer de zin uit het krantenbericht waaruit blijkt dat de prijsdaling van ruwe olie mede wordt veroorzaakt door een verandering van de vraag. Wat kun je verwachten: Je krijgt een krantenbericht over de prijsdaling van ruwe olie. Je moet hieruit de zin citeren die een oorzaak van de prijsdaling beschrijft die te maken heeft met een verandering van de vraag. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de prijs van een product wordt beïnvloed door vraag en aanbod. Je moet het verschil kennen tussen factoren die de vraag beïnvloeden en factoren die het aanbod beïnvloeden. Een afname van de vraag leidt bij een gelijkblijvend aanbod tot een lagere prijs. Wat moet je kunnen: Je moet een tekst lezen en analyseren om de relevante informatie te vinden. Je moet specifieke zinnen uit een tekst kunnen citeren die een oorzaak van een vraagverandering beschrijven. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen een oorzaak die de vraag beïnvloedt en een oorzaak die het aanbod beïnvloedt. De vraag is specifiek naar een verandering van de vraag. Er kunnen meerdere oorzaken in de tekst staan, maar je moet de juiste selecteren. Kernbegrippen: vraag en aanbod, prijsvorming, vraagcurve, vraagfactoren Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van een vraagfactor met een aanbodfactor. De tekst noemt twee oorzaken: een vraag-gerelateerde (stilgelegde industrie in China) en een aanbod-gerelateerde (concurrentiestrijd tussen Rusland en Saoedi-Arabië). De vraag is specifiek naar de verandering van de vraag. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Marktvorm ruwe olie en kenmerken (2 punten) 2p 21 Gebruik het krantenbericht. Van welke marktvorm is er sprake op de markt voor ruwe olie? Verklaar je antwoord aan de hand van twee relevante kenmerken van deze marktvorm. Het gevecht om marktaandeel kan opgevat worden als een simultaan spel. Wat kun je verwachten: Je identificeert de marktvorm van ruwe olie en verklaart je antwoord met twee relevante kenmerken van deze marktvorm, gebaseerd op het krantenbericht. Wat moet je kennen: Je moet de verschillende marktvormen kennen (volkomen concurrentie, monopolistische concurrentie, oligopolie, monopolie) en de bijbehorende kenmerken, zoals het aantal aanbieders, de aard van het product, de mate van toetredingsbarrières en de aanwezigheid van marktmacht. Specifiek moet je de kenmerken van een oligopolie kennen. Wat moet je kunnen: Je leest informatie af uit het krantenbericht om de marktvorm te bepalen. Je identificeert de juiste marktvorm en je formuleert twee relevante kenmerken die deze marktvorm beschrijven en die je kunt afleiden uit de tekst of uit je algemene economische kennis. Waar op letten: Let erop dat je de marktvorm correct benoemt. Zorg ervoor dat je twee verschillende en relevante kenmerken noemt die passen bij de benoemde marktvorm en die je kunt onderbouwen met informatie uit het krantenbericht of met algemene kennis over de oliemarkt. Kernbegrippen: marktvorm, oligopolie, aantal aanbieders, toetredingsbarrières, marktmacht Veelgemaakte fouten: - Slechts één kenmerk noemen in plaats van de gevraagde twee. - Een kenmerk noemen dat niet van toepassing is op een oligopolie of niet uit de tekst blijkt. - De marktvorm verkeerd benoemen (bijv. monopolie of monopolistische concurrentie). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Gevangenendilemma in de oliehandel (2 punten) Het gevecht om marktaandeel kan opgevat worden als een simultaan spel. Gebruik bron 1. Leg uit dat beide landen zich in een gevangenendilemma bevinden. Doe het als volgt: – Leg uit of beide landen een dominante strategie hebben. – Beredeneer vervolgens dat er sprake is van een gevangenendilemma. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over speltheorie, specifiek over het gevangenendilemma. Je moet een bron (waarschijnlijk een opbrengstenmatrix) gebruiken om de dominante strategieën van twee landen te bepalen en vervolgens uit te leggen waarom er sprake is van een gevangenendilemma. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een simultaan spel is. Je moet weten wat een dominante strategie is: de strategie die voor een speler het beste is, ongeacht wat de andere speler doet. Je moet weten wat een gevangenendilemma is: een situatie waarin de dominante strategieën van beide spelers leiden tot een suboptimale uitkomst voor beide, vergeleken met een coöperatieve strategie. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (zoals een opbrengstenmatrix) kunnen aflezen en interpreteren. Je moet voor elke speler de dominante strategie kunnen bepalen door de mogelijke uitkomsten te vergelijken. Je moet kunnen beredeneren dat de uitkomst van de dominante strategieën suboptimaal is en daarmee uitleggen dat er sprake is van een gevangenendilemma. Waar op letten: Let erop dat je voor beide landen de dominante strategie bepaalt. Zorg ervoor dat je duidelijk uitlegt waarom de uitkomst van de dominante strategieën suboptimaal is voor beide landen om het gevangenendilemma aan te tonen. Vergelijk de omzetveranderingen nauwkeurig. Kernbegrippen: speltheorie, gevangenendilemma, dominante strategie, oligopolie Veelgemaakte fouten: - Vergeten om de dominante strategie voor beide spelers te bepalen. - De definitie van een gevangenendilemma verkeerd toepassen (alleen de dominante strategieën vinden is niet genoeg, je moet ook aantonen dat de uitkomst suboptimaal is). - De vergelijking van de uitkomsten (bijv. ↓ > ↓↓) verkeerd interpreteren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Prijselasticiteit en omzetverandering in een speltheoriecontext (2 punten) 2p 23 Gebruik bron 1. Verklaar de uitkomst in de cel rechtsonder in de tabel. Betrek in je antwoord de prijselasticiteit van de vraag. Wat kun je verwachten: Je moet de uitkomst van een speltheorie-tabel (payoff-matrix) kunnen verklaren. Hierbij betrek je de relatie tussen aanbodverandering, prijsverandering, omzetverandering en het concept van prijselasticiteit van de vraag. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de prijselasticiteit van de vraag is en hoe deze de omzet beïnvloedt. Je moet weten dat bij een prijsinelastische vraag een prijsstijging leidt tot een omzetstijging, en een prijsdaling tot een omzetdaling. Je moet ook weten dat een verlaging van het aanbod leidt tot een prijsstijging. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een payoff-matrix (tabel) kunnen aflezen en interpreteren. Je moet de relatie tussen aanbod, prijs, omzet en prijselasticiteit kunnen toepassen om een economische situatie te verklaren. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen een prijselastische en prijsinelastische vraag. Zorg ervoor dat je de omzetverandering in de tabel correct koppelt aan de prijsverandering en de elasticiteit. Verwar de interpretatie van de payoff-matrix niet. Kernbegrippen: prijselasticiteit van de vraag, omzet, speltheorie, oligopolie, aanbod en vraag Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen prijselastische en prijsinelastische vraag. - Niet correct interpreteren van de payoff-matrix (bron 1). - De relatie tussen prijsverandering, omzetverandering en elasticiteit niet correct uitleggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Winstgevendheid berekenen bij prijsverandering (2 punten) Gebruik bron 2. Toon met een berekening aan dat de VS bij de nieuwe prijs niet winstgevend kunnen produceren, terwijl zij dat bij de oude prijs wel konden. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de winstgevendheid van een producent. Je moet de gemiddelde totale kosten berekenen en deze vergelijken met de marktprijs, zowel bij een nieuwe als bij een oude prijs. Je moet aantonen of de productie winstgevend is in beide situaties. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een bedrijf winstgevend produceert als de marktprijs hoger is dan de gemiddelde totale kosten (GTK). Je moet weten hoe je de gemiddelde totale kosten berekent. Je moet weten hoe je een oude prijs terugrekent als je de nieuwe prijs en het percentage van de prijsverandering weet. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie aflezen uit een bron (bron 2). Je kunt de gemiddelde totale kosten berekenen door verschillende kostencomponenten op te tellen. Je kunt een oude prijs terugrekenen vanuit een nieuwe prijs en een gegeven procentuele verandering. Je kunt de berekende kosten vergelijken met de marktprijs om te bepalen of er winst of verlies wordt gemaakt. Je kunt je berekeningen duidelijk presenteren en een conclusie trekken. Waar op letten: Let erop dat je zowel de nieuwe als de oude prijssituatie analyseert. Zorg ervoor dat je de oude prijs correct terugrekent. Vergelijk de berekende gemiddelde totale kosten expliciet met de marktprijs in beide situaties om je conclusie te onderbouwen. Kernbegrippen: Gemiddelde totale kosten (GTK), Winstgevendheid, Break-evenpunt, Procentuele verandering Veelgemaakte fouten: - Vergeten de oude prijs te berekenen en alleen de nieuwe situatie te analyseren. - Een rekenfout maken bij het terugrekenen van de oude prijs (bijvoorbeeld 30 * 1,30). - De conclusie niet verbinden met de berekening, dus niet expliciet de kosten met de prijs vergelijken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/24 ## Vraag 25 – Productiebeslissing op korte termijn (2 punten) Gebruik bron 2. Zal de VS op korte termijn de olieproductie stoppen en de oliemarkt verlaten? Verklaar je antwoord. Wat kun je verwachten: Je moet bepalen of een bedrijf op korte termijn doorgaat met produceren of stopt, en dit verklaren. Je gebruikt hiervoor informatie uit een bron. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een bedrijf op korte termijn doorgaat met produceren als de prijs hoger is dan de gemiddelde variabele kosten (GVK). Je moet ook weten dat constante kosten op korte termijn doorlopen, zelfs als de productie stopt, en dat het doel is om het verlies te minimaliseren. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bron 2 kunnen interpreteren om de prijs en de gemiddelde variabele kosten te vergelijken. Je moet een conclusie kunnen trekken over de productiebeslissing op korte termijn en deze verklaren met economische argumenten. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen korte en lange termijn. Op korte termijn zijn constante kosten 'sunk costs' en kijk je naar de gemiddelde variabele kosten, niet naar de gemiddelde totale kosten. Kernbegrippen: productiebeslissing korte termijn, gemiddelde variabele kosten (GVK), constante kosten, verliesminimalisatie, productiestop Veelgemaakte fouten: - Verwarren van korte termijn en lange termijn productiebeslissing (GTK gebruiken i.p.v. GVK). - Niet begrijpen dat constante kosten op korte termijn 'sunk costs' zijn. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/25 ## Vraag 26 – Prijsvorming olietankers door dalende olieprijs (2 punten) Beredeneer op welke manier de dalende olieprijs kan leiden tot een prijsstijging van het gebruik van olietankers voor olieopslag. Wat kun je verwachten: Je moet een economische redenering opstellen over hoe een dalende olieprijs kan leiden tot een prijsstijging voor het gebruik van olietankers voor opslag. Je legt een verband tussen de olieprijs en de vraag naar opslagcapaciteit. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een lage prijs van een product (olie) kan leiden tot een verandering in de vraag naar gerelateerde diensten (opslag). Je moet het principe van vraag en aanbod kennen: een stijgende vraag bij een gelijkblijvend aanbod leidt tot een hogere prijs. Wat moet je kunnen: Je moet een economische redenering opbouwen met een oorzaak-gevolgketen. Je moet de relatie tussen de olieprijs en de vraag naar opslagcapaciteit kunnen uitleggen, zowel vanuit het perspectief van producenten als van handelaren/importeurs. Je moet de invloed van vraag en aanbod op de prijsvorming kunnen toepassen. Waar op letten: Let op dat je de markt voor olie niet verwart met de markt voor olieopslag. Focus op de vraagkant van de olietankers voor opslag en hoe deze beïnvloed wordt door de olieprijs. Zorg dat je redenering logisch en volledig is. Kernbegrippen: vraag en aanbod, prijsvorming, speculatie, opslagcapaciteit Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de markt voor olie en de markt voor olieopslag. - Onjuist redeneren over de aanbodkant van olietankers in plaats van de vraagkant. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/26 ## Vraag 27 – Gevolgen van dalende olieprijs voor duurzame energie (2 punten) De dalende olieprijs had ook gevolgen voor andere markten. Zo bleek de prijs voor het gebruik van olietankers voor olieopslag juist te zijn gestegen met meer dan 1.000%. Daarnaast verwachtten analisten dat de dalende olieprijs ertoe kan leiden dat investeerders in duurzame energieproductie een lagere winstgevendheid op hun investeringen behalen. 27 Beredeneer op welke manier de dalende olieprijs ertoe kan leiden dat investeerders in duurzame energieproductie een lagere winstgevendheid op hun investeringen behalen. Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren hoe een dalende olieprijs de winstgevendheid van investeringen in duurzame energieproductie kan beïnvloeden. Wat moet je kennen: Je moet weten wat substitutiegoederen zijn en hoe de prijs van het ene goed de vraag naar het andere goed beïnvloedt. Je moet de basisprincipes van vraag en aanbod kennen en hoe deze de prijsvorming bepalen. Je moet ook weten hoe een lagere verkoopprijs de winstgevendheid van een investering beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je kunt een economische redenering opbouwen die de relatie tussen de prijs van substitutiegoederen, vraag, prijsvorming en winstgevendheid uitlegt. Je kunt de gevolgen van een prijsverandering van het ene product voor een ander product analyseren. Waar op letten: Let erop dat je de volledige redenering uitlegt: van de dalende olieprijs, via de aantrekkelijkheid van olie als substituut, de daling van de vraag naar duurzame energie, de daling van de prijs van duurzame energie, tot de lagere winstgevendheid van investeringen in duurzame energieproductie. Kernbegrippen: substitutiegoederen, vraag en aanbod, prijsvorming, winstgevendheid Veelgemaakte fouten: - Onvolledige redenering; de link tussen de prijs van olie en de winstgevendheid van duurzame energie niet volledig uitleggen via het mechanisme van vraag en prijs van de substituut. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/27 ## Vraag 28 – Monopolie en overheidsingrijpen (1 punt) 1 p 28 Maak van de onderstaande zin een economisch juiste redenering. De overheid heeft een wettelijk monopolie ingesteld vanwege de hoge ...(1)... en vanwege de mogelijkheid invloed uit te oefenen op de ...(2).... Kies uit: bij (1) constante kosten / variabele kosten bij (2) omzet / prijs / winst Tot aan 2008 streefde de NS naar minimaal totaal verlies. Gebruik bron 1. Wat kun je verwachten: Je vult een zin aan over de redenen waarom de overheid een wettelijk monopolie instelt en waar de overheid invloed op uitoefent. Je kiest de juiste economische begrippen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een wettelijk monopolie is en waarom de overheid dit instelt. Je moet het verschil kennen tussen constante kosten en variabele kosten. Je moet weten dat hoge constante kosten een kenmerk zijn van een natuurlijk monopolie. Je moet weten dat de overheid bij een monopolie vaak invloed uitoefent op de prijs om consumenten te beschermen. Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste economische begrippen kiezen om een redenering economisch juist te maken. Je kunt de kenmerken van een monopolie toepassen op een praktijksituatie. Waar op letten: Let goed op de context van een natuurlijk monopolie: de hoge initiële investeringen leiden tot hoge constante kosten. Bedenk waarom de overheid ingrijpt bij een monopolie: om de consument te beschermen tegen te hoge prijzen, dus invloed op de prijs. Kernbegrippen: monopolie, natuurlijk monopolie, constante kosten, prijsregulering, marktvormen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen constante en variabele kosten in de context van een natuurlijk monopolie. - Niet inzien dat de overheid primair de prijs beïnvloedt om betaalbaarheid te garanderen, in plaats van omzet of winst. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/28 ## Vraag 29 – Relatie tussen Marginale Kosten en Gemiddelde Variabele Kosten (1 punt) Gebruik bron 1. Leg uit waarom de marginale kosten gelijk zijn aan de gemiddelde variabele kosten. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de marginale kosten gelijk zijn aan de gemiddelde variabele kosten, specifiek in de context van proportioneel variabele kosten. Wat moet je kennen: Je moet weten wat marginale kosten (MK) zijn: de extra kosten per extra geproduceerde eenheid. Je moet weten wat gemiddelde variabele kosten (GVK) zijn: de totale variabele kosten gedeeld door het aantal geproduceerde eenheden. Je moet weten wat proportioneel variabele kosten zijn: variabele kosten die evenredig toenemen met de productie, waardoor de kosten per eenheid constant blijven. Wat moet je kunnen: Je moet de begrippen marginale kosten en gemiddelde variabele kosten correct toepassen. Je moet de relatie tussen marginale kosten en gemiddelde variabele kosten kunnen uitleggen, specifiek in het geval van proportioneel variabele kosten. Je moet informatie uit een bron kunnen gebruiken om je uitleg te onderbouwen. Waar op letten: Let op dat je de specifieke voorwaarde van 'proportioneel variabele kosten' benoemt. Verwar de relatie tussen MK en GVK niet met situaties waarin de variabele kosten degressief of progressief zijn. Kernbegrippen: marginale kosten (MK), gemiddelde variabele kosten (GVK), proportioneel variabele kosten Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen verschillende soorten variabele kosten (proportioneel, degressief, progressief) en hun invloed op de relatie tussen MK en GVK. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/29 ## Vraag 30 – Minimaal verlies bij monopolie (2 punten) 2p 30 Leg met behulp van bron 1 uit bij welke prijs er sprake is van een minimaal totaal verlies. Vanaf 2008 heeft de overheid besloten dat ook andere vervoerders dan de NS passagiersvervoer in Nederland mogen aanbieden. Daartoe heeft de overheid Nederland in regio's ingedeeld. Per regio verkoopt de overheid één concessie (vergunning) om in die regio passagiersvervoer te verzorgen. De NS en andere vervoersmaatschappijen kunnen bieden op een concessie (vergunning) om in die regio passagiersvervoer te verzorgen. De prijs van de concessie is een vergoeding voor het gebruik van het eerder aangelegde spoorwegennet. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een monopolist die streeft naar minimaal verlies. Je moet de economische theorie toepassen om de bijbehorende prijs te bepalen met behulp van een grafiek. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een bedrijf met als doelstelling 'minimaal verlies' dezelfde productiegrootte kiest als een bedrijf met als doelstelling 'maximale winst'. Dit is de productiegrootte waarbij de marginale opbrengst (MO) gelijk is aan de marginale kosten (MK). Je moet ook weten dat de prijs (P) gelijk is aan de gemiddelde opbrengst (GO) en dat je deze afleest op de prijsafzetlijn (GO-lijn) bij de gevonden productiegrootte. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een grafiek kunnen aflezen. Je identificeert het snijpunt van de MO- en MK-curve. Vervolgens lees je de bijbehorende prijs af op de GO-curve bij die productiegrootte. Je legt uit waarom dit de prijs is bij minimaal verlies. Waar op letten: Let op dat je de voorwaarde MO=MK correct toepast voor zowel maximale winst als minimale verlies. Zorg ervoor dat je de prijs afleest op de GO-lijn en niet op het snijpunt van MO en MK. Verwar de doelstelling van minimaal verlies niet met break-even (GO=GTK) of maximale omzet (MO=0). Kernbegrippen: monopolie, winstmaximalisatie, verliesminimalisatie, marginale opbrengst, marginale kosten, prijsafzetlijn, gemiddelde opbrengst Veelgemaakte fouten: - Doelstelling verwarren met break-even (GO=GTK) of maximale omzet (MO=0). - Prijs aflezen bij het snijpunt van MO en MK in plaats van op de GO-lijn. - De voorwaarde MO=MK niet noemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/30 ## Vraag 31 – Marktvorm passagiersvervoer per trein (1 punt) 1p 31 Leg uit van welke marktvorm er sprake is op de markt van passagiersvervoer per trein vanaf 2008. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. einde Wat kun je verwachten: Je legt uit welke marktvorm er is op de markt van passagiersvervoer per trein vanaf 2008. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een monopolie is. Je moet weten dat bij een monopolie er één aanbieder is op een markt. Wat moet je kunnen: Je kunt de kenmerken van een marktvorm toepassen op een gegeven situatie. Je kunt een marktvorm benoemen en je keuze onderbouwen met een kenmerk van die marktvorm. Waar op letten: Let op dat je concurrentie om de markt (het bieden op een concessie) niet verwart met concurrentie in de markt (meerdere aanbieders per regio). Kernbegrippen: marktvorm, monopolie, concessie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van concurrentie om de markt (bieden op concessie) met concurrentie in de markt (meerdere aanbieders per regio). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2023/tijdvak-1/vraag/31 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2023 tijd vak 1 woensdag 24 mei 13.30 - 16.30 uur economie Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1022-a-23-1-o ### Pagina 2 Opgave 1 Brood op de plank Uit een krant, 2019: Werkenden in loondienst zijn verplicht verzekerd tegen inkomensverlies bij arbeidsongeschiktheid. Voor deze verzekering betalen werknemers en werkgevers een inkomensafhankelijke premie aan een verzekeringsmaatschappij. De ontvangen premies worden gebruikt om de uitkeringen te betalen die moeten worden uitgekeerd in dat jaar. Zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) daarentegen, moeten dit onvoorziene inkomensverlies zelf verzekeren via een individuele arbeidsongeschiktheidsverzekering (aov). In de praktijk is een individuele aov voor een zzp’er duurder dan een aov voor een werknemer, waardoor veel zzp’ers op zoek gaan naar betaalbare, alternatieve verzekeringsvormen. 2p 1 Gebruik het kranienbericht. Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste redenering. De verzekering tegen arbeidsongeschiktheid voor werkenden in loondienst is een ...(1)... verzekering en wordt gefinancierd via het ...(2)... Zzp’ers kunnen kiezen voor een individuele aov. Door het ontbreken van ...(3)... bij het afsluiten van een individuele aov, is er bij deze verzekeringen sprake van ...(4)... waardoor de premie relatief hoog is. Kies uit: bij (1) particuliere / sociale bij (2) kapitaaldekkingsstelsel / omslagstelsel bij (3) asymmetrische informatie / collectieve dwang / intertemporele ruil bij (4) averechtse selectie / meeliftgedrag / verzonken kosten Of zzp’ers een individuele aov afsluiten hangt sterk af van het inkomen (zie bron 1). 1p 2 Gebruik bron 1. Toon met een berekening aan dat meer dan 40% van de zzp’ers geen aov heeft. 2p 3 Gebruik bron 1. Leg met behulp van bron 1 uit dat arbeidsongeschiktheid kan leiden tot denivellering van secundaire inkomens tussen zzp’ers HA-1022-a-23-1-o 2 / 10 lees verder ### Pagina 3 2p 4 Een vakbondslid stelt: "Arbeidsongeschiktheid kan leiden tot denivellering van secundaire inkomens tussen arbeidsongeschikte zzp'ers en arbeidsongeschikte werknemers, als we bij beide groepen uitgaan van eenzelfde inkomensklasse." Leg de stelling van het vakbondslid uit. Zzp'ers willen niet alleen het risico op inkomensverlies bij langdurige arbeidsongeschiktheid afdekken, maar ook het risico op inkomensverlies bij kortdurende ziekte. Zzp'ers kunnen hiervoor: — een inkomensverzekering afsluiten of — met een groep mensen uit hun netwerk een zogenoemd broodfonds oprichten (zie bron 2). Bij een broodfonds is er volgens de deelnemers geen sprake van asymmetrische informatie, en het risico op averechtse selectie en moral hazard is heel klein. 3p 5 Gebruik bron 2. Leg uit waarom er bij het broodfonds geen sprake is van asymmetrische informatie, en dat het risico op averechtse selectie en moral hazard heel klein is. Eén van de deelnemers aan broodfonds ‘Brood op de Plank’ heeft zijn deelname opgezegd. De overige deelnemers hebben zzp’er Nelleke uitgenodigd om deel te nemen aan het broodfonds Brood op de Plank (zie bron 2). Ze overweegt of ze de uitnodiging aan zal nemen. Nelleke rekent erop dat de komende twee jaar gemiddeld 4% van de 50 deelnemers aan het broodfonds schenkingen krijgt van het broodfonds in verband met ziekte. Ze neemt aan dat ze na twee jaar uit het broodfonds stapt, en wil weten hoeveel zij dan per saldo heeft betaald als ze zelf gezond is gebleven. 3p 6 Gebruik bron 2. Bereken het bedrag dat Nelleke over een periode van twee jaar per saldo moet betalen bij deelname aan het broodfonds. HA-1022-a-23-1-o 3 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 4 Opgave 2 Wokakkoord De Aziatische restaurants in Nederland kampen met een groot tekort aan specialiteitenkoks. Dit tekort is ontstaan doordat Aziatische restaurants in korte tijd zeer populair zijn geworden. Specialiteitenkoks zijn koks die in Azië zijn opgeleid en ervaring hebben met specialistische kooktechnieken. De zeer specialistische kennis en kunde kan tot op heden niet worden aangeleerd op Nederlandse scholen. Omscholingstrajecten van Nederlandse koks hebben ook nog geen specialiteitenkoks opgeleverd die op het vereiste hoge kwaliteitsniveau werken. 2p 7 Leg uit dat bij de investering in omscholingstrajecten sprake is van verzonken kosten voor de sector van Aziatische restaurants. Als gevolg van het tekort aan specialiteitenkoks dreigen de loonkosten van Aziatische restaurants hoog op te lopen. Om dit te voorkomen willen de Aziatische restaurants koks uit Azië laten overkomen. Dit wordt echter bemoeilijkt door de Wet arbeid vreemdelingen (WAV). In de WAV staan strenge voorwaarden voor het laten werken van werknemers uit landen waarmee Nederland geen vrij verkeer van arbeid heeft afgesproken. 1p 8 Een gevolg van de WAV is dat de opwaartse druk op de lonen van specialiteitenkoks blijft bestaan. Verklaar dit gevolg van de WAV op de loonontwikkeling van specialiteitenkoks. De Vereniging Chinese-Aziatische Horeca Ondernemers (VCHO) onderzoekt de arbeidsmarkt van specialiteitenkoks voor Aziatische restaurants met behulp van een model (zie bron 1) om een aantal mogelijke oplossingen te analyseren. 1p 9 Gebruik bron 1. Bereken het evenwichtsloon op de markt van specialiteitenkoks voor Aziatische restaurants na de toegenomen vraag. HA-1022-a-23-1-o 4 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 5 De Nederlandse regering en de VCHO sluiten uiteindelijk het zogenoemde Wokakkoord om het vraagoverschot naar specialiteitenkoks te verminderen. In dit Wokakkoord is bepaald dat maximaal 900 nieuwe specialiteitenkoks mogen overkomen uit Azië om in Nederlandse Aziatische restaurants te komen werken. De voorwaarden voor werkvergunningen zijn voor deze koks versoepeld. Een woordvoerder van de VCHO stelt: “We zijn blij met het overeengekomen quotum, maar het is niet voldoende om het tekort aan specialiteitenkoks volledig weg te werken.” 2p 10 Gebruik bron 1. Bereken met hoeveel specialiteitenkoks het quotum van 900 koks moet worden verhoogd om het tekort aan koks volledig op te heffen bij een loon van € 25.000. 2p 11 De VCHO stelt dat het verhogen van een quotum kan leiden tot een daling van de gemiddelde loonkosten waardoor de totale omzet van de Aziatische restaurants kan toenemen. Leg uit dat een daling van de gemiddelde loonkosten kan leiden tot een toename van de totale omzet van de restaurants. Ook de sterke economische groei in Azië zorgt ervoor dat niet aan de totale vraag naar specialiteitenkoks in Nederland kan worden voldaan. Gebruik bron 1. 2p 12 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste redenering. De sterke economische groei in Azië zorgt ervoor dat de vraag naar koks in Azië ...(1).... In de grafiek van bron 1 verschuift daardoor de ...(2).... naar ...(3).... Dit leidt tot een ...(4).... van het totale surplus op deze markt. Kies uit: bij (1) daalt / stijgt bij (2) aanbodlijn / vraaglijn bij (3) links / rechts bij (4) afname / toename HA-1022-a-23-1-o 5 / 10 lees verder ► ► ► ### Pagina 6 Opgave 3 Auto van de zaak Uit een krant, december 2022: Als een werknemer zijn auto van de zaak ook privé gebruikt, wordt dat door de belastingdienst gezien als extra inkomen uit arbeid. Daarom moet een bepaald percentage van de aanschafwaarde van de auto jaarlijks bij het bruto jaarkomen worden opgeteld, waardoor het belastbaar inkomen stijgt: de zogenaamde fiscale bijtelling. [FIGUUR: CO2-PRESTATIELADDER® logo met tekst "Samen zorgen voor minder CO₂"] De overheid van een land houdt zich aan het klimaatakkoord. Daarom zal vanaf 1 januari 2023 deze fiscale bijtelling afhankelijk worden van de CO₂uitstoot van de auto en het type brandstof dat de auto verbruikt. Volgens de overheid heeft deze nieuwe regeling ook een gunstig effect op de technologische vooruitgang en daarmee op de structurele groei van de economie. 2p 13 Gebruik bron 1. Leg uit dat de nieuwe regeling van fiscale bijtelling de negatieve externe effecten van het autorijden kan terugdringen. 2p 14 Leg uit dat de nieuwe regeling van fiscale bijtelling een gunstig effect kan hebben op innovatie en daarmee op de structurele groei van de economie. Meryem krijgt van haar werkgever de beschikking over een auto van de zaak per 1 januari 2023. De werkgever geeft haar een lijst met auto's waaruit zij mag kiezen (zie bron 2). Zij gaat deze auto ook privé gebruiken. Meryem kiest de auto met de laagste fiscale bijtelling. Ze is benieuwd hoeveel extra belasting ze moet betalen in 2023. Meryem heeft een bruto-inkomen van € 35.000. Aftrekposten en overige fiscale bijtellingen heeft ze niet. 2p 15 Gebruik bron 1, 2 en 3. Bereken hoeveel belasting Meryem in 2023 extra moet betalen als gevolg van de door haar gekozen auto van de zaak. HA-1022-a-23-1-o 6/10 lees verder ### Pagina 7 Opgave 4 Een historisch lage rente Uit een krant, 2019: De Europese Centrale Bank (ECB) pakt flink uit met een nóg lagere rente om de bestedingen te stimuleren. De economie heeft het hard nodig, vindt de ECB. Het is de taak van een centrale bank om er alles aan te doen om de inflatie op een gewenst stabiel niveau (2%) te houden. De ECB wil de inflatie op dit moment stimuleren, om een veiligheidsmarge te hebben tegen de mogelijke risico's van deflatie. 2p 16 Leg uit dat de renteverlaging door de ECB kan leiden tot een hogere inflatie. 2p 17 Leg uit dat verwachte deflatie een negatieve invloed heeft op de economische groei. Vanuit de Verenigde Staten (VS) komt kritiek op de renteverlaging door de ECB. Een Amerikaanse politicus: “Die renteverlaging door de ECB kan zorgen voor een verslechtering van de internationale concurrentiepositie van de VS.” 2p 18 Leg uit dat een renteverlaging van de ECB zorgt voor een verslechtering van de internationale concurrentiepositie van de VS. De beroepsbevolking in Europa vergrijst. De groep werkenden tussen 55 jaar en de pensioengerechtigde leeftijd groeit relatief snel ten opzichte van de groep werkenden tussen het begin van hun loopbaan en 55 jaar. Hierdoor stijgt het aandeel van 55-plussers in de beroepsbevolking. Een econoom stelt: “Ook door deze vergrijzing van de beroepsbevolking in Europa is de rente relatief laag.” 2p 19 Gebruik bron 1. Leg de stelling van de econoom uit met behulp van bron 1. HA-1022-a-23-1-o 7 / 10 lees verder ► ► ► Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 135 ### Pagina 8 Opgave 5 Olieprijzenoorlog in het vat De oliemarkt is een wispelturige markt, dit werd goed zichtbaar kort na de uitbraak van het coronavirus in 2020. Uit een krant, maart 2020: Een gigantische klap voor de olieprijs: binnen één dag met 30% gedaald naar US$ 30 per vat ruwe olie. Voor deze historische prijsdaling zijn twee belangrijke oorzaken. Ten eerste werd in China – vanwege een uitbraak van het coronavirus - een groot deel van de industrie tijdelijk stilgelegd. China is ’s werelds grootste importeur van olie. Ten tweede is tussen Rusland en Saoedi-Arabië een concurrentiestrijd om meer marktaandeel uitgebroken. Er is sprake van een beperkt aantal aanbieders die de oliemarkt domineren, namelijk Rusland, Saoedi-Arabië en de Verenigde Staten (VS). 1p 20 Citeer de zin uit het krantenbericht waaruit blijkt dat de prijsdaling van ruwe olie mede wordt veroorzaakt door een verandering van de vraag. Gebruik het krantenbericht. 2p 21 Van welke marktvorm is er sprake op de markt voor ruwe olie? Verklaar je antwoord aan de hand van twee relevante kenmerken van deze marktvorm. Het gevecht om marktaandeel kan opgevat worden als een simultaan spel. Gebruik bron 1. 2p 22 Leg uit dat beide landen zich in een gevangenendilemma bevinden. Doe het als volgt: - Leg uit of beide landen een dominante strategie hebben. - Beredeneer vervolgens dat er sprake is van een gevangenendilemma. Gebruik bron 1. 2p 23 Verklaar de uitkomst in de cel rechtsonder in de tabel. Betrek in je antwoord de prijselasticiteit van de vraag. HA-1022-a-23-1-o 8 / 10 lees verder ►►► ### Pagina 9 De dalende olieprijzen waren aanleiding voor Saoedi-Arabië en Rusland om met elkaar in overleg te gaan. De Saoedische minister van Energie stelde: "We bevinden ons in een gevangenendilemma. Daarom stel ik voor dat we afspraken maken over de maximale hoeveelheid olie die we aanbieden om zo de prijzen te verhogen." De Russische minister van Energie reageerde op zijn Saoedische collega: "Laten we wachten met afspraken maken tot de VS hebben gereageerd op de prijsdaling. Als de VS de huidige productie handhaven, kunnen zij bij een prijsdaling van 30% naar US$ 30 per vat niet winstgevend produceren, terwijl zij dat bij de oude prijs wel konden. Ik verwacht dat de VS de oliemarkt zullen verlaten, zodat de concurrentie op lange termijn wordt beperkt." 2p 24 Gebruik bron 2. Toon met een berekening aan dat de VS bij de nieuwe prijs niet winstgevend kunnen produceren, terwijl zij dat bij de oude prijs wel konden. 2p 25 Gebruik bron 2. Zal de VS op korte termijn de olieproductie stoppen en de oliemarkt verlaten? Verklaar je antwoord. De dalende olieprijzen had ook gevolgen voor andere markten. Zo bleek de prijs voor het gebruik van olietankers voor olieopslag juist te zijn gestegen met meer dan 1.000%. Daarnaast verwachtten analisten dat de dalende olieprijs ertoe kan leiden dat investeerders in duurzame energieproductie een lagere winstgevendheid op hun investeringen behalen. 2p 26 Beredeneer op welke manier de dalende olieprijs kan leiden tot een prijsstijging van het gebruik van olietankers voor olieopslag. 2p 27 Beredeneer op welke manier de dalende olieprijs ertoe kan leiden dat investeerders in duurzame energieproductie een lagere winstgevendheid op hun investeringen behalen. Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. HA-1022-a-23-1-o 9 / 10 lees verder ► ► ► ### Pagina 10 Opgave 6 Treinmonopolie Koning Willem I (koning van 1815 tot 1840) besloot dat er passagiersvervoer per trein moest komen in Nederland in 1835. Er bleken geen particuliere investeerders te zijn en daarom richtte de overheid de Hollandsche IJzeren Spoorwegmaatschappij op (voorloper van de Nederlandse Spoorwegen). De overheid financierde daarmee de aanleg van het spoorwegennet, en zorgde ervoor dat het treinkaartje betaalbaar was. De Nederlandse Spoorwegen (NS) hebben het wettelijk monopolie op passagiersvervoer per spoor gehad tot 2008. 1p 28 Maak van de onderstaande zin een economisch juiste redenering. De overheid heeft een wettelijk monopolie ingesteld vanwege de hoge ...(1)... en vanwege de mogelijkheid invloed uit te oefenen op de ...(2).... Kies uit: bij (1) constante kosten / variabele kosten bij (2) omzet / prijs / winst Tot aan 2008 streefde de NS naar minimaal totaal verlies. Gebruik bron 1. 1p 29 Leg uit waarom de marginale kosten gelijk zijn aan de gemiddelde variabele kosten. Gebruik bron 1. 2p 30 Leg met behulp van bron 1 uit bij welke prijs er sprake is van een minimaal totaal verlies. Vanaf 2008 heeft de overheid besloten dat ook andere vervoerders dan de NS passagiersvervoer in Nederland mogen aanbieden. Daartoe heeft de overheid Nederland in regio's ingedeeld. Per regio verkoopt de overheid een concessie (vergunning) om in die regio passagiersvervoer te verzorgen. De NS en andere vervoersmaatschappijen kunnen bieden op een concessie (vergunning) om in die regio passagiersvervoer te verzorgen. De prijs van de concessie is een vergoeding voor het gebruik van het eerder aangelegde spoorwegennet. 1p 31 Leg uit van welke marktvorm er sprake is op de markt van passagiersvervoer per trein vanaf 2008. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. HA-1022-a-23-1-0 10 / 10