# Eindexamen Economie HAVO 2022 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3

## Vraag 1 – Inkomensherverdeling en belastingstelsel (3 punten)

Gebruik de tekst en bron 1.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste redenering.
- De inkomstenbelasting is een instrument om de ... (1)... inkomens te herverdelen.
- In het nieuwe stelsel ...(2)... het marginale tarief van de lage inkomens tot en met € 20.142, ...(3)... het marginale tarief van de hoge inkomens vanaf € 68.601, en ... (4)... het marginale tarief van de middengroep.
- De aanpassingen van de marginale tarieven hebben een ...(5)... effect op de inkomensverdeling.
- De maatregel om de hypotheekrenteaftrek te verlagen naar het tarief in de eerste schijf heeft een ...(6)... effect op de inkomensverdeling.
- In het nieuwe belastingstelsel ... (7)... de indirecte belastingen.
Kies uit:
bij (1) primaire / secundaire
bij (2) stijgt / daalt
bij (3) stijgt / daalt
bij (4) stijgt / daalt
bij (5) denivellerend / nivellerend
bij (6) denivellerend / nivellerend
bij (7) stijgen / dalen

Wat kun je verwachten: Je vult een aantal zinnen aan om een economisch juiste redenering te vormen over inkomensherverdeling en het belastingstelsel. Je kiest de juiste begrippen en effecten op basis van de gegeven tekst en bronnen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat primaire en secundaire inkomens zijn. Je moet het verschil kennen tussen nivellerende en denivellerende effecten op de inkomensverdeling. Je moet weten wat directe en indirecte belastingen zijn en hoe deze de inkomensverdeling beïnvloeden. Je moet het concept van het marginale belastingtarief begrijpen en de invloed van wijzigingen hierin op de inkomensverdeling. Je moet de werking en het effect van de hypotheekrenteaftrek op de inkomensverdeling kennen.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekst en bronnen interpreteren en toepassen op economische begrippen. Je kunt de effecten van belastingmaatregelen op de inkomensverdeling analyseren. Je kunt economische begrippen correct plaatsen in een redenering.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen primaire en secundaire inkomens. Verwar nivelleren (inkomensverschillen verkleinen) niet met denivelleren (inkomensverschillen vergroten). Bedenk goed welk effect de verlaging van de hypotheekrenteaftrek heeft, vooral voor hogere inkomens. Maak geen fouten tussen directe en indirecte belastingen.

Kernbegrippen: inkomensverdeling, primaire inkomens, secundaire inkomens, progressief belastingstelsel, marginale belastingdruk, nivelleren, denivellerend, directe belastingen, indirecte belastingen, hypotheekrenteaftrek, btw, nivellerend

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen primaire en secundaire inkomens.
- Verwarring tussen nivelleren (inkomensverschillen verkleinen) en denivelleren (inkomensverschillen vergroten).
- Het effect van de verlaging van de hypotheekrenteaftrek verkeerd inschatten; dit raakt hogere inkomens relatief meer, wat een nivellerend effect heeft.
- Verwarring tussen directe belastingen (op inkomen en winst) en indirecte belastingen (op goederen en diensten, zoals btw).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/1

## Vraag 2 – Berekening gemiddelde belastingdruk nieuw stelsel (2 punten)

Een medewerker van een politieke partij wil nagaan of de gemiddelde belastingdruk op arbeid bij werknemers in de middengroep inderdaad daalt onder het nieuwe inkomstenbelastingstelsel. De medewerker berekent dat bij een belastbaar inkomen uit arbeid van € 40.000 en zonder aftrekposten, de gemiddelde belastingdruk bij het oude belastingsysteem 27,9% was.
De gemiddelde belastingdruk = (te betalen belasting / belastbaar inkomen) × 100%

Gebruik bron 1 en 2.
Toon aan de hand van een berekening aan of bij een belastbaar inkomen uit arbeid van € 40.000 de gemiddelde belastingdruk onder het nieuwe belastingsysteem is gedaald.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie waarin je de gemiddelde belastingdruk moet berekenen onder een nieuw belastingstelsel en dit moet vergelijken met een gegeven oude belastingdruk. Je moet hierbij gebruikmaken van informatie uit bronnen over belastingtarieven en heffingskortingen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat inkomstenbelasting is en hoe een belastingstelsel met belastingschijven werkt. Je moet de formule voor de gemiddelde belastingdruk kennen: (te betalen belasting / belastbaar inkomen) × 100%. Je moet weten wat heffingskortingen zijn, zoals de algemene heffingskorting en de arbeidskorting, en hoe je deze toepast. Je moet het verschil kennen tussen het marginale tarief en de gemiddelde belastingdruk.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie over belastingtarieven en heffingskortingen aflezen uit de gegeven bronnen. Je kunt de te betalen belasting berekenen door eerst de bruto belasting te bepalen op basis van het belastbaar inkomen en het bijbehorende belastingtarief, en vervolgens de relevante heffingskortingen hiervan af te trekken. Je kunt de gemiddelde belastingdruk berekenen met de juiste formule. Je kunt de berekende gemiddelde belastingdruk vergelijken met een gegeven waarde en hieruit een conclusie trekken over een stijging of daling.

Waar op letten: Let goed op dat je alle heffingskortingen die van toepassing zijn, correct aftrekt van de berekende belasting. Verwar het marginale belastingtarief niet met de gemiddelde belastingdruk. Zorg ervoor dat je aan het einde van je berekening een duidelijke conclusie trekt over de vraag of de belastingdruk is gedaald. Controleer je berekeningen zorgvuldig op reken- en afrondingsfouten.

Kernbegrippen: inkomstenbelasting, belastingstelsel, belastingschijven, marginaal tarief, gemiddelde belastingdruk, heffingskortingen, arbeidskorting, algemene heffingskorting, belastbaar inkomen

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de heffingskortingen van de berekende belasting af te trekken.
- Het marginale tarief verwarren met het gemiddelde tarief.
- De eindconclusie (is de druk gedaald?) vergeten te vermelden.
- Reken- of afrondingsfouten maken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/2

## Vraag 3 – Gevolgen belastingstelsel voor de vraag naar arbeid (2 punten)

Uit de doorrekening van het nieuwe belastingstelsel door het Centraal Planbureau (CPB) blijkt dat de maatregelen zorgen voor:
– een gemiddelde stijging van het reëel arbeidsinkomen;
– een stijging van de werkgelegenheid;
– een daling van de werkloosheid.

2p 3 Leg uit dat de vraag naar arbeid kan stijgen als gevolg van de invoering van het nieuwe belastingstelsel.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een nieuw belastingstelsel, dat zorgt voor een stijging van het reëel arbeidsinkomen, kan leiden tot een toename van de vraag naar arbeid.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'reëel arbeidsinkomen' en 'besteedbaar inkomen' betekenen. Je moet de relatie kennen tussen besteedbaar inkomen en de vraag naar producten. Je moet de relatie kennen tussen de vraag naar producten en de productie. Je moet de relatie kennen tussen productie en de vraag naar arbeid. Je moet ook de relatie kennen tussen besteedbaar inkomen, looneisen, concurrentiepositie en de vraag naar arbeid.

Wat moet je kunnen: Je kunt een economische redenering opzetten die de oorzaak-gevolgrelatie tussen een stijging van het reëel arbeidsinkomen en een stijging van de vraag naar arbeid uitlegt. Je kunt de begrippen 'besteedbaar inkomen', 'vraag naar producten', 'productie' en 'vraag naar arbeid' correct in een redenering plaatsen. Je kunt ook een alternatieve redenering opzetten via 'looneisen' en 'concurrentiepositie'.

Waar op letten: Let op dat je de vraag naar arbeid niet verwart met het aanbod van arbeid. Zorg ervoor dat je redenering volledig is en de link tussen een hoger besteedbaar inkomen en een hogere vraag naar arbeid duidelijk en logisch legt.

Kernbegrippen: vraag naar arbeid, besteedbaar inkomen, bestedingen, productie, concurrentiepositie, loonkosten

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van vraag naar arbeid met aanbod van arbeid.
- Onvolledige redenering: de link tussen hoger besteedbaar inkomen en hogere vraag naar arbeid wordt niet (volledig) gelegd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/3

## Vraag 4 – Uitleg stelling econoom over arbeidsmarkt (2 punten)

2p 4 Leg de stelling van de econoom uit. Over de verhoging van het lage btw-tarief van 6 naar 9 procent ontstond direct veel discussie in de media. De koopkracht zou dalen als gevolg van toegenomen inflatie. Uit onderzoek van het CPB blijkt dat: 20% van alle consumptieve bestedingen valt onder het huidige lage tarief van 6%; 40% van alle consumptieve bestedingen valt onder het hoge tarief van 21%; 40% van alle consumptieve bestedingen valt onder het tarief van 0%.

Wat kun je verwachten: Je moet een stelling van een econoom uitleggen over de relatie tussen werkgelegenheid en werkloosheid. De vraag gaat over de effecten van een belastingverandering op de arbeidsmarkt.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de arbeidsmarkt is en hoe werkgelegenheid en werkloosheid zich tot elkaar verhouden. Je moet het begrip 'beroepsbevolking' kennen en begrijpen dat deze kan veranderen. Je moet het 'aanzuigeffect' op de arbeidsmarkt kennen en het begrip 'kwalitatieve werkloosheid' begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen een stijging van de werkgelegenheid en een daling van de werkloosheid kunnen uitleggen. Je moet de invloed van een hogere netto beloning op het aanbod van arbeid kunnen benoemen. Je moet kunnen uitleggen waarom de daling van de werkloosheid minder sterk kan zijn dan de stijging van de werkgelegenheid, door het aanzuigeffect of kwalitatieve werkloosheid.

Waar op letten: Let erop dat je niet aanneemt dat een stijging van de werkgelegenheid altijd leidt tot een even grote daling van de werkloosheid. Denk aan de dynamiek van de beroepsbevolking en het aanbod van arbeid. Overweeg ook of de kwalificaties van werklozen aansluiten bij de nieuwe banen.

Kernbegrippen: arbeidsmarkt, werkgelegenheid, werkloosheid, beroepsbevolking, aanbod van arbeid, aanzuigeffect, kwalitatieve werkloosheid

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten dat de beroepsbevolking (aanbod van arbeid) kan veranderen als de arbeidsmarkt aantrekkelijker wordt.
- De begrippen werkgelegenheid en werkloosheid door elkaar halen of aannemen dat een stijging in de een een even grote daling in de ander betekent.
- Niet denken aan de mismatch tussen vraag en aanbod (kwalitatieve werkloosheid).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/4

## Vraag 5 – Inflatieberekening door btw-verhoging (2 punten)

Over de verhoging van het lage btw-tarief van 6 naar 9 procent ontstond direct veel discussie in de media. De koopkracht zou dalen als gevolg van toegenomen inflatie. Uit onderzoek van het CPB blijkt dat:
– 20% van alle consumptieve bestedingen valt onder het huidige lage tarief van 6%;
– 40% van alle consumptieve bestedingen valt onder het hoge tarief van 21%;
– 40% van alle consumptieve bestedingen valt onder het tarief van 0%.

Bereken de inflatie die wordt veroorzaakt door de verhoging van het lage btw-tarief van 6% naar 9%. Rond je antwoord af op een decimaal.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd over een btw-verhoging en de impact daarvan op de inflatie. Je moet de inflatie berekenen die direct door deze btw-verhoging wordt veroorzaakt, rekening houdend met de weging van verschillende bestedingen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat inflatie is en hoe een verandering in btw-tarieven de prijzen van goederen beïnvloedt. Je moet ook weten hoe je de impact van een prijsverandering op de totale inflatie berekent, rekening houdend met de weging van verschillende categorieën bestedingen. Je moet de formule voor procentuele verandering kunnen toepassen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de procentuele prijsstijging van goederen berekenen als gevolg van een btw-verhoging. Je kunt de weging van verschillende bestedingscategorieën toepassen om de totale inflatie te berekenen. Je kunt je antwoord afronden op één decimaal.

Waar op letten: Let op dat je de weegfactor van 20% correct toepast op de prijsstijging van de goederen met het lage btw-tarief. Zorg ervoor dat je de procentuele prijsstijging van deze goederen correct berekent, bijvoorbeeld door de verhouding van de nieuwe prijs inclusief btw tot de oude prijs inclusief btw te gebruiken. Rond je eindantwoord af op één decimaal, zoals gevraagd.

Kernbegrippen: inflatie, consumentenprijsindex (CPI), wegingsfactoren, btw

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de weegfactor van 20% toe te passen op de prijsstijging.
- Een onjuiste berekening van de procentuele prijsstijging, bijvoorbeeld door simpelweg 9% - 6% = 3% te nemen (hoewel dit als benadering wordt goedgekeurd in het CV) in plaats van de correcte ((109/106) - 1) * 100%.
- Het antwoord niet afronden op één decimaal zoals gevraagd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/5

## Vraag 6 – Berekening financieel tekort huisvuilophaaldienst (2 punten)

2p 6 Bereken het jaarlijkse financiële tekort van de huisvuilophaaldienst in de gemeente Voordonk. De wethouder van Milieuzaken stelt in de gemeenteraad voor om de huisvuilophaaldienst meer te automatiseren. Daarvoor moet aan de gemeentelijke vuilnisvrachtwagen een technische aanpassing worden aangebracht in de vorm van een automatische grijparm, en de chauffeur moet een speciale training volgen. De wethouder verwacht de volgende veranderingen in de kosten en opbrengsten: – De constante kosten nemen toe met € 20.000 per jaar voor de technische aanpassing aan de vrachtwagen en de training. – Na deze automatisering is nog maar één werknemer nodig om de huisvuilroute te rijden in plaats van twee. – De kans op gezondheidsklachten bij het personeel neemt af. De wethouder legt aan de gemeenteraad uit dat de kostenreductie, in combinatie met de verwachte groei van het aantal huishoudens, ertoe zal leiden dat de huisvuilophaaldienst kostendekkend kan gaan werken. De wethouder gaat ervan uit dat de overige kosten en opbrengsten hetzelfde blijven.

Wat kun je verwachten: Je berekent het jaarlijkse financiële tekort van een huisvuilophaaldienst. Je krijgt informatie over constante en variabele kosten, en over opbrengsten. Je moet deze gegevens correct verwerken om het tekort te bepalen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat het financiële tekort het verschil is tussen de totale kosten en de totale opbrengsten (TK - TO). Je moet het verschil kennen tussen constante kosten (kosten die niet afhangen van de productieomvang) en variabele kosten (kosten die wel afhangen van de productieomvang). Je moet weten dat de totale kosten (TK) de som zijn van de totale variabele kosten (TVK) en de totale constante kosten (TCK). Je moet weten dat de totale opbrengst (TO) de prijs per eenheid vermenigvuldigd met het aantal eenheden is (Q x P).

Wat moet je kunnen: Je kunt de totale variabele kosten berekenen door de variabele kosten per eenheid te vermenigvuldigen met het aantal eenheden. Je kunt de totale constante kosten identificeren en optellen. Je kunt de totale opbrengsten berekenen. Je kunt het financiële tekort berekenen door de totale opbrengsten af te trekken van de totale kosten (TO - TK) en het resultaat als een positief tekort te presenteren.

Waar op letten: Let goed op de classificatie van kosten: zijn het constante of variabele kosten? Loonkosten en afschrijvingen zijn hier constant, terwijl brandstof, verwerking en administratie variabel zijn per huishouden. Zorg ervoor dat je de variabele kosten per eenheid vermenigvuldigt met het juiste aantal eenheden (huishoudens). Presenteer het tekort als een positief getal, ook al is de berekening (TO - TK) negatief.

Kernbegrippen: Totale Kosten (TK), Totale Opbrengst (TO), Constante kosten, Variabele kosten, Winst en verlies

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerd classificeren van kosten als vast of variabel. Loonkosten en afschrijving zijn hier vast (per jaar), terwijl brandstof, verwerking en administratie variabel zijn (per huishouden).
- Vergeten de variabele kosten per eenheid te vermenigvuldigen met het aantal eenheden (huishoudens).
- Het resultaat (TO - TK) verwarren met het tekort (TK - TO). Een tekort is een positief getal, terwijl het resultaat een negatief getal is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/6

## Vraag 7 – Kostendekkend werken met automatisering (3 punten)

3p 7 Met hoeveel huishoudens moet de gemeente groeien om kostendekkend te kunnen werken volgens het automatiseringsplan van de wethouder? Schrijf je berekening op. Tijdens een inspraakavond in de gemeente wordt verschillend gedacht over het plan van de wethouder. Mevrouw van Buren stelt dat de gemeente de investering uit moet stellen totdat het nieuwe systeem zich in andere gemeentes voldoende heeft bewezen, om zodoende te voorkomen dat de gemeente te maken krijgt met verzonken kosten. De heer Jastek stelt dat de afgenomen kans op gezondheidsklachten bij personeel leidt tot een daling van de negatieve externe effecten.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een gemeente die wil automatiseren. Je moet berekenen met hoeveel huishoudens de gemeente moet groeien om kostendekkend te kunnen werken na de invoering van een automatiseringsplan. Je moet je berekening opschrijven.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat constante kosten en variabele kosten zijn. Je moet de formule voor break-evenanalyse kennen: Totale Opbrengsten (TO) = Totale Kosten (TK), waarbij TK = Totale Variabele Kosten (TVK) + Totale Constante Kosten (TCK). Je moet weten dat loonkosten vaak constante kosten zijn en dat investeringskosten (afschrijvingen) ook constante kosten zijn.

Wat moet je kunnen: Je kunt de nieuwe totale constante kosten berekenen door rekening te houden met zowel verminderde loonkosten als toegenomen investeringskosten. Je kunt de break-evenafzet (het aantal huishoudens waarbij de kosten gedekt zijn) berekenen met de break-evenformule. Je kunt het verschil berekenen tussen het huidige aantal huishoudens en het berekende break-even aantal huishoudens om de benodigde groei te bepalen.

Waar op letten: Let goed op dat je de constante kosten correct aanpast: verminder de loonkosten en verhoog de investeringskosten. Zorg ervoor dat je loonkosten als constante kosten behandelt. Vergeet niet om uiteindelijk de *groei* in huishoudens te berekenen, niet alleen het break-even aantal huishoudens.

Kernbegrippen: break-evenanalyse, constante kosten, variabele kosten, totale kosten, totale opbrengsten

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de constante kosten correct aan te passen (zowel de daling van loonkosten als de stijging van investeringskosten meenemen).
- Alleen het break-even punt (2.750 huishoudens) berekenen en niet de gevraagde groei (250 huishoudens).
- Loonkosten als variabele kosten zien in plaats van constante kosten.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/7

## Vraag 8 – Uitleg verzonken kosten bij gemeentelijke investering (2 punten)

Tijdens een inspraakavond in de gemeente wordt verschillend gedacht over het plan van de wethouder.
Mevrouw van Buren stelt dat de gemeente de investering uit moet stellen totdat het nieuwe systeem zich in andere gemeentes voldoende heeft bewezen, om zodoende te voorkomen dat de gemeente te maken krijgt met verzonken kosten.
Leg de stelling van mevrouw van Buren uit.

Wat kun je verwachten: Je moet de stelling van mevrouw van Buren uitleggen. Dit betekent dat je het begrip 'verzonken kosten' moet toepassen op een concrete situatie en duidelijk moet maken waarom bepaalde kosten als verzonken worden beschouwd.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat verzonken kosten zijn. Dit zijn kosten die je al gemaakt hebt en die je niet meer kunt terugverdienen, omdat de investering heel specifiek is en geen alternatieve aanwendingsmogelijkheid heeft.

Wat moet je kunnen: Je moet een economisch begrip (verzonken kosten) kunnen uitleggen en toepassen op een specifieke situatie. Je moet de specifieke aard van een investering kunnen herkennen en uitleggen waarom dit leidt tot verzonken kosten als het project mislukt.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de kosten noemt, maar ook uitlegt *waarom* deze kosten niet terugverdiend kunnen worden. Dit komt door de specifieke aard van de investering (bijvoorbeeld specifieke scholing of technische aanpassing). Verwar verzonken kosten niet met algemene investeringskosten of afschrijvingen.

Kernbegrippen: verzonken kosten, specifieke investering, alternatieve aanwendingsmogelijkheid

Veelgemaakte fouten:
- Niet uitleggen *waarom* de kosten niet terugverdiend kunnen worden (de specificiteit van de investering).
- Verwarren van verzonken kosten met reguliere investeringskosten of afschrijvingen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/8

## Vraag 9 – Uitleg stelling over externe effecten (2 punten)

2p 9 Leg de stelling van de heer Jastek uit.

Wat kun je verwachten: Je legt uit wat de stelling van de heer Jastek betekent, specifiek gericht op de maatschappelijke gevolgen van verminderde bedrijfsongevallen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat externe effecten zijn en hoe deze zich uiten in maatschappelijke kosten die niet in de prijs van een product of dienst zijn verwerkt. Je moet begrijpen dat een vermindering van bedrijfsongevallen leidt tot minder beroep op publieke voorzieningen zoals zorg of arbeidsongeschiktheidsuitkeringen, en dat dit een vermindering van negatieve externe effecten betekent.

Wat moet je kunnen: Je kunt een economische stelling uitleggen door de relatie te leggen tussen een concrete situatie (verminderde bedrijfsongevallen) en een economisch concept (externe effecten). Je kunt de maatschappelijke kosten identificeren die niet in de marktprijs zijn verdisconteerd.

Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen de verminderde bedrijfsongevallen en de kosten die de samenleving draagt (publieke voorzieningen). Verwar dit niet met kostenbesparingen voor het bedrijf zelf. Zorg dat je uitlegt waarom deze kosten 'extern' zijn, dus niet in de prijs van de dienst zijn verwerkt.

Kernbegrippen: externe effecten, maatschappelijke kosten, publieke voorzieningen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van externe effecten met interne kostenbesparingen (zoals lagere loonkosten door ziekteverzuim voor het bedrijf zelf).
- Niet uitleggen waarom de kosten extern zijn (d.w.z. niet in de prijs verwerkt en afgewenteld op de maatschappij).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/9

## Vraag 10 – Berekening afname kredietverlening door vermogenseis (2 punten)

2p 10 Bereken met welk bedrag de kredietverlening moet afnemen om aan de vermogenseis te kunnen voldoen. Als gevolg van de strengere eisen neemt de kredietverlening aan het midden- en kleinbedrijf (mkb) door banken sterk af. Omdat het mkb minder bij banken kan lenen, worden zogenaamde kredietunies opgericht. Bij een kredietunie verleent een ondernemer aan een andere ondernemer krediet, zonder tussenkomst van een bank. Hierbij is sprake van asymmetrische informatie.

Wat kun je verwachten: Je berekent met welk bedrag de kredietverlening moet afnemen om te voldoen aan een gegeven vermogenseis. Je gebruikt hiervoor informatie uit een balans.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'eigen vermogen' en 'kredietverlening' zijn op een balans. Je moet de vermogenseis '10 eurocent eigen vermogen per euro krediet' kunnen interpreteren als een eis dat het eigen vermogen minimaal 10% (0,1) van de verleende kredieten moet zijn.

Wat moet je kunnen: Je kunt het eigen vermogen en de verleende kredieten aflezen uit een balans. Je kunt de maximale toegestane kredietverlening berekenen op basis van het eigen vermogen en de vermogenseis. Je kunt het verschil berekenen tussen de huidige kredietverlening en de maximaal toegestane kredietverlening.

Waar op letten: Let goed op de interpretatie van de vermogenseis: '10 eurocent eigen vermogen per euro krediet' betekent dat je het eigen vermogen deelt door 0,1 (of vermenigvuldigt met 10) om de maximale kredietverlening te vinden. Vergeet niet om na het berekenen van de maximale kredietverlening ook de benodigde afname te berekenen.

Kernbegrippen: balans, eigen vermogen, kredietverlening, vermogenseis, ECB

Veelgemaakte fouten:
- De vermogenseis van 10 eurocent per euro krediet verkeerd interpreteren, bijvoorbeeld door te vermenigvuldigen met 0,1 in plaats van te delen, of door te delen door 10.
- Alleen de maximaal toegestane kredietverlening berekenen en vergeten de afname (het verschil met de huidige kredietverlening) uit te rekenen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/10

## Vraag 11 – Asymmetrische informatie en kredietrisico (2 punten)

2p 11 Leg uit met behulp van een voorbeeld waarom asymmetrische informatie een probleem kan zijn voor ondernemers die geld willen uitlenen.

Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom asymmetrische informatie een probleem is voor ondernemers die geld uitlenen. Je geeft hierbij een concreet voorbeeld.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat asymmetrische informatie is. Je moet weten dat asymmetrische informatie kan leiden tot een verhoogd risico voor de partij met minder informatie, in dit geval de uitlenende ondernemer.

Wat moet je kunnen: Je kunt het begrip 'asymmetrische informatie' toepassen op een situatie van geld uitlenen. Je kunt een concreet voorbeeld geven van informatie die de uitlener mist en uitleggen waarom dit een probleem is voor de uitlener (bijvoorbeeld door een verhoogd risico op wanbetaling).

Waar op letten: Let erop dat je een concreet voorbeeld geeft van informatie die de uitlener mist. Zorg ervoor dat je duidelijk uitlegt waarom dit een probleem is voor de ondernemer die geld uitleent, en niet voor de lener. Benoem het verhoogde risico voor de uitlener.

Kernbegrippen: asymmetrische informatie, risico, kredietwaardigheid, wanbetaling

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de definitie van asymmetrische informatie geven zonder het probleem voor de uitlener te benoemen.
- Geen concreet voorbeeld noemen zoals de vraag vereist.
- Het probleem verwarren met dat van de lener in plaats van de uitlener.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/11

## Vraag 12 – Asymmetrische informatie bij geld uitlenen (1 punt)

1p 12 Geef een voorbeeld van een manier waarop ondernemers die geld willen uitlenen, de asymmetrische informatie hierbij kunnen beperken.

Wat kun je verwachten: Je moet een manier bedenken waarop een ondernemer die geld wil uitlenen, het informatieverschil met de ondernemer die wil lenen kan verkleinen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'asymmetrische informatie' betekent, vooral in de context van geld lenen en uitlenen. Je moet begrijpen dat de lener vaak meer weet over zijn eigen financiële situatie en risico's dan de uitlener.

Wat moet je kunnen: Je kunt concrete voorbeelden geven van acties die een uitlenende ondernemer kan ondernemen om meer informatie te krijgen over de kredietwaardigheid en risico's van de lenende ondernemer.

Waar op letten: Let op dat je een specifieke actie noemt die direct de informatie-asymmetrie vermindert, en niet een algemeen antwoord of een reactie op het risico. Zorg ervoor dat je de rollen van lener en uitlener niet verwisselt.

Kernbegrippen: asymmetrische informatie, informatieprobleem, kredietwaardigheid

Veelgemaakte fouten:
- Een te algemeen antwoord geven, zoals 'meer onderzoek doen', zonder te specificeren wat voor onderzoek.
- De rollen van lener en uitlener omdraaien.
- Een oplossing voorstellen die niet direct de informatie-asymmetrie vermindert, zoals 'een hoger rentepercentage vragen' (dat is een reactie op het risico, niet een oplossing voor het informatieprobleem zelf).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/12

## Vraag 13 – Moral hazard bij garantstelling (2 punten)

2p 13 Leg uit dat bij de garantstelling van de overheid aan het investeringsfonds moral hazard kan ontstaan.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe 'moral hazard' kan ontstaan in een specifieke situatie, namelijk bij een garantstelling van de overheid aan een investeringsfonds.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'moral hazard' (moreel wangedrag) betekent. Je moet begrijpen dat dit ontstaat als de ene partij (het investeringsfonds) meer risico neemt, omdat de negatieve gevolgen van dat risico worden gedragen door een andere partij (de overheid) die garant staat.

Wat moet je kunnen: Je moet het begrip 'moral hazard' toepassen op een concrete situatie. Je moet uitleggen dat door de garantstelling het investeringsfonds meer risico kan nemen dan verantwoord is, omdat de overheid de eventuele verliezen dekt.

Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de definitie van moral hazard geeft, maar deze ook echt toepast op de situatie van het investeringsfonds en de overheid. Verwar moral hazard niet met averechtse selectie. Zorg dat je uitlegt waarom het fonds meer risico neemt, namelijk omdat de overheid de verliezen dekt.

Kernbegrippen: moral hazard, moreel wangedrag, asymmetrische informatie, garantstelling

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de definitie van moral hazard geven zonder deze toe te passen op de casus.
- Moral hazard verwarren met averechtse selectie (adverse selection).
- Niet uitleggen waarom het fonds meer risico neemt (namelijk omdat de overheid de eventuele verliezen dekt).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/13

## Vraag 14 – Garantstelling overheid en overheidsfinanciën (2 punten)

2p 14 Leg uit dat de garantstelling van de overheid aan het investeringsfonds gunstig kan zijn voor zowel de inkomsten als voor de uitgaven van de overheid.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een garantstelling van de overheid voor een investeringsfonds gunstig kan zijn voor zowel de inkomsten als de uitgaven van de overheid.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat overheidsingrijpen, zoals een garantstelling, invloed kan hebben op de economie. Je moet de relatie kennen tussen economische activiteit (investeringen, omzet, inkomen) en belastinginkomsten voor de overheid. Je moet ook de relatie kennen tussen werkgelegenheid en overheidsuitgaven aan werkloosheidsuitkeringen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen. Je kunt de effecten van overheidsbeleid op de overheidsbegroting (inkomsten en uitgaven) benoemen en verklaren.

Waar op letten: Let erop dat je de effecten op de inkomsten én op de uitgaven apart benoemt. Zorg dat je redenering duidelijk is: de garantstelling leidt tot meer investeringen, wat vervolgens leidt tot meer economische activiteit en werkgelegenheid, en dit heeft dan weer gevolgen voor de belastinginkomsten en de uitgaven aan uitkeringen.

Kernbegrippen: Overheidsbegroting, Belastinginkomsten, Overheidsuitgaven, Sociale zekerheid, Werkgelegenheid, Investeringen, Overheidsingrijpen

Veelgemaakte fouten:
- De twee gevraagde effecten (op inkomsten en uitgaven) niet apart benoemen.
- Een te vage redenering geven zonder de causale keten (garantie -> investering -> activiteit -> belasting/werkgelegenheid -> uitkering) duidelijk te maken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/14

## Vraag 15 – Berekening boete Stabiliteits- en Groeipact (2 punten)

Gebruik bron 1.
Laat met behulp van een berekening zien of de uitspraak van Amira juist is.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het Stabiliteits- en Groeipact (SGP) en een uitspraak van Amira over een mogelijke boete. Je moet met behulp van een bron een berekening uitvoeren om te controleren of Amira's uitspraak juist is.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat het Stabiliteits- en Groeipact (SGP) regels stelt aan het overheidstekort van EU-landen. Je moet weten dat een land een boete kan krijgen als het overheidstekort te hoog is. Je moet weten dat de hoogte van de boete een percentage is van het bruto binnenlands product (bbp) van het voorgaande jaar.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie over het bbp van een specifiek jaar aflezen uit een bron. Je kunt een percentage van een bedrag berekenen. Je kunt de uitkomst van je berekening vergelijken met een gegeven waarde en op basis daarvan een conclusie trekken over de juistheid van een uitspraak.

Waar op letten: Let goed op het juiste percentage dat je moet gebruiken voor de boete (bijvoorbeeld 0,2% is 0,002). Zorg ervoor dat je het bbp van het juiste jaar gebruikt voor de berekening. Vergeet niet om een duidelijke conclusie te trekken over de uitspraak van Amira.

Kernbegrippen: Stabiliteits- en Groeipact (SGP), overheidstekort, bbp, procenten rekenen

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerd percentage gebruiken voor de boete (bijvoorbeeld 0,2 in plaats van 0,002).
- Vergeten een conclusie te trekken over de juistheid van Amira's uitspraak.
- De benodigde waarde voor het bbp uit 2013 moet uit de (ontbrekende) bron 1 gehaald worden.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/15

## Vraag 16 – Analyse van overheidsbeleid en conjunctuur (2 punten)

Leg uit of de uitspraak van Oscar juist is.

Wat kun je verwachten: Je moet een uitspraak over overheidsbeleid beoordelen op juistheid. Je legt uit of de maatregel procyclisch of anticyclisch werkt, rekening houdend met de conjunctuurfase.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat procyclisch en anticyclisch beleid inhouden. Je moet de kenmerken van een hoogconjunctuur kennen. Je moet weten wat overheidsbestedingen zijn en hoe deze de economie beïnvloeden. Je moet weten dat een boete voor de overheid leidt tot minder ruimte voor andere overheidsbestedingen of hogere belastingen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de conjunctuurfase identificeren op basis van een beschrijving van de economische groei. Je kunt de impact van een overheidsmaatregel (zoals een boete) op de economie analyseren. Je kunt uitleggen of een overheidsmaatregel procyclisch of anticyclisch werkt in een gegeven conjunctuurfase.

Waar op letten: Let goed op de beschrijving van de economische groei om de juiste conjunctuurfase te bepalen. Verwar procyclisch en anticyclisch beleid niet. Bedenk dat een boete de overheidsuitgaven vermindert of belastingen verhoogt, wat een remmend effect heeft op de economie.

Kernbegrippen: procyclisch beleid, anticyclisch beleid, conjunctuur, hoogconjunctuur, overheidsbestedingen, begrotingsbeleid

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen procyclisch en anticyclisch beleid.
- Het niet correct identificeren van de conjunctuurfase (hoogconjunctuur) op basis van de verstrekte tekst.
- Aannemen dat een boete de economie stimuleert in plaats van afremt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/16

## Vraag 17 – Overheidstekort en vergrijzing (2 punten)

In de klas wordt gediscussieerd over de ruimte voor nieuwe overheidsuitgaven die ontstaat als het overheidstekort onder de SGP-norm is gedaald. Veel leerlingen vinden dat er dan ruimte ontstaat voor nieuwe overheidsuitgaven. Laura is het daar beslist niet mee eens. Haar standpunt is dat het overheidstekort in verband met de vergrijzing verder moet worden verlaagd.

Leg het standpunt van Laura uit.

Wat kun je verwachten: Je moet het standpunt van Laura uitleggen. Dit standpunt gaat over de noodzaak om het overheidstekort verder te verlagen, zelfs als het onder de SGP-norm is gedaald, vanwege de vergrijzing. Je moet de relatie leggen tussen vergrijzing, overheidsfinanciën en de lasten voor toekomstige generaties.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat vergrijzing inhoudt en welke gevolgen dit heeft voor de overheidsfinanciën (hogere uitgaven voor AOW en zorg, lagere belastinginkomsten door een krimpende beroepsbevolking). Je moet het verband kennen tussen het overheidstekort en de staatsschuld. Je moet het concept van intergenerationele solidariteit begrijpen, oftewel de verdeling van lasten over verschillende generaties.

Wat moet je kunnen: Je moet een economisch standpunt kunnen uitleggen door de oorzaak-gevolgrelaties te benoemen. Je moet de gevolgen van demografische ontwikkelingen (vergrijzing) voor de overheidsbegroting kunnen analyseren. Je moet de link kunnen leggen tussen het huidige begrotingsbeleid en de financiële positie van toekomstige generaties.

Waar op letten: Let erop dat je de link legt tussen vergrijzing en zowel hogere toekomstige overheidsuitgaven (zoals AOW en zorg) als lagere toekomstige overheidsinkomsten (door een kleinere werkzame beroepsbevolking). Zorg ervoor dat je uitlegt waarom het verlagen van het overheidstekort *nu* de lasten voor *toekomstige* generaties verlicht, door de groei van de staatsschuld te beperken.

Kernbegrippen: vergrijzing, overheidstekort, staatsschuld, intergenerationele solidariteit

Veelgemaakte fouten:
- Niet de link leggen tussen vergrijzing en zowel hogere overheidsuitgaven als lagere overheidsinkomsten.
- Niet uitleggen waarom het verlagen van het tekort *nu* de lasten voor *toekomstige* generaties verlicht.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/17

## Vraag 18 – Overheidsschuld en bbp-groei volgens SGP-norm (2 punten)

Een van de voorwaarden van het SGP is erop gericht om de omvang van de overheidsschuld te beheersen. De verwachte economische groei in de jaren na de crisis helpt mee om de norm van het SGP te bereiken. Als de Nederlandse regering erin zou slagen om de overheidsschuld van Nederland niet verder te laten toenemen, dan zal uiteindelijk de norm kunnen worden gehaald.

Gebruik bron 1.
Bereken de groei van het bbp in procenten die Nederland na 2015 zou moeten realiseren om weer te voldoen aan de norm van het SGP, als de overheidsschuld in euro's gelijk zou blijven aan het niveau van 2015.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de overheidsschuld en het bruto binnenlands product (bbp) in relatie tot de normen van het Stabiliteits- en Groeipact (SGP). Je moet berekenen hoeveel het bbp moet groeien om aan een bepaalde norm te voldoen, uitgaande van een gelijkblijvende overheidsschuld.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat de norm van het Stabiliteits- en Groeipact (SGP) voor de overheidsschuld maximaal 60% van het bbp is. Je moet weten hoe je een percentage van een totaal berekent en hoe je een procentuele groei bepaalt.

Wat moet je kunnen: Je leest de overheidsschuld en het bbp af uit de gegeven bron. Je berekent welk bbp nodig is om de overheidsschuld te laten voldoen aan de SGP-norm van 60%. Je berekent de procentuele groei van het bbp die hiervoor nodig is, ten opzichte van het oorspronkelijke bbp.

Waar op letten: Let erop dat je de oorspronkelijke 100% aftrekt van het berekende indexcijfer om de procentuele groei te bepalen. Zorg ervoor dat je de breuk voor de procentuele verandering correct opstelt. Controleer je rekenstappen zorgvuldig om fouten te voorkomen.

Kernbegrippen: overheidsschuld, bbp, Stabiliteits- en Groeipact (SGP), overheidsschuldquote

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten om de oorspronkelijke 100% af te trekken van het berekende indexcijfer (124,2%) om de groei te bepalen.
- De breuk voor de procentuele verandering omdraaien (632 / 785).
- Een rekenfout maken bij het delen of vermenigvuldigen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/18

## Vraag 19 – Krimpflatie en koopkracht (1 punt)

1p 19 Geef aan op welke manier krimpflatie zorgt voor een daling van de koopkracht.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe krimpflatie de koopkracht beïnvloedt.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat krimpflatie is: je krijgt voor hetzelfde geld minder product. Je moet weten wat koopkracht is: de hoeveelheid goederen en diensten die je met een bepaald bedrag kunt kopen.

Wat moet je kunnen: Je moet het verband tussen krimpflatie en koopkracht kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let op dat je niet alleen de definitie van krimpflatie geeft, maar ook duidelijk de link legt met de daling van de koopkracht. Verwar krimpflatie niet met deflatie.

Kernbegrippen: krimpflatie, koopkracht, inflatie

Veelgemaakte fouten:
- Alleen de definitie van krimpflatie geven zonder de link te leggen naar koopkracht.
- Verwarren van krimpflatie met deflatie omdat de prijs gelijk blijft.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/19

## Vraag 20 – Krimpflatie en inflatiemeting (2 punten)

2p 20 Zorgt krimpflatie voor een overschatting of onderschatting van de door het CBS gemeten inflatie? Leg je keuze uit.

Wat kun je verwachten: Je beantwoordt of krimpflatie leidt tot een overschatting of onderschatting van de door het CBS gemeten inflatie. Je legt je keuze uit.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat inflatie is en hoe het CBS inflatie meet (Consumentenprijsindex). Je moet het begrip krimpflatie kennen en begrijpen wat het effect hiervan is op de prijs per eenheid product.

Wat moet je kunnen: Je kunt het effect van krimpflatie op de officiële inflatiemeting analyseren. Je kunt uitleggen waarom krimpflatie leidt tot een onderschatting van de inflatie.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen overschatting en onderschatting. De officiële meting mist de prijsstijging per eenheid, dus de inflatie wordt te laag ingeschat (onderschat). Zorg ervoor dat je je keuze duidelijk uitlegt en niet alleen het antwoord geeft.

Kernbegrippen: inflatie, consumentenprijsindex (CPI), krimpflatie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen overschatting en onderschatting. De officiële meting mist de prijsstijging per eenheid, dus de inflatie wordt te laag ingeschat (onderschat).
- Onvoldoende uitleggen waarom het een onderschatting is; alleen de keuze noemen is niet genoeg.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/20

## Vraag 21 – Berekening CPI bij krimpflatie (2 punten)

2p 21 Gebruik bron 1. Bereken met hoeveel procentpunt het CPI van 2017 verandert indien het CBS wel rekening zou houden met krimpflatie. Theeproducent Roy Bos wordt geconfronteerd met een stijging van de grondstofprijs van de theezakjes. Hij overweegt de inhoud van een doos te verminderen van 20 naar 19 theezakjes en de verkoopprijs te handhaven, omdat hij dan nog winst maakt.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie waarin een bedrijf de inhoud van een product vermindert, maar de prijs gelijk houdt (krimpflatie). Je moet de impact hiervan op de consumentenprijsindex (CPI) berekenen en aangeven met hoeveel procentpunt de CPI verandert.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de consumentenprijsindex (CPI) is en hoe deze wordt berekend als een gewogen gemiddelde van partiële prijsindexcijfers en wegingsfactoren. Je moet het begrip 'krimpflatie' kennen en begrijpen dat dit feitelijk een prijsstijging per eenheid product betekent. Je moet het verschil tussen een procentuele verandering en een verandering in procentpunten kennen.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron (zoals een tabel met prijsindexcijfers en wegingsfactoren) interpreteren en gebruiken. Je kunt een gewogen gemiddelde berekenen. Je kunt de verandering in procentpunten berekenen door twee indexcijfers van elkaar af te trekken.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen een procentuele verandering en een verandering in procentpunten. Zorg ervoor dat je alle wegingsfactoren en bijbehorende indexcijfers correct gebruikt bij het berekenen van het gewogen gemiddelde. Vergeet niet de oorspronkelijke CPI-waarde uit de bron te gebruiken voor de laatste stap van de berekening.

Kernbegrippen: consumentenprijsindex (CPI), inflatie, krimpflatie, wegingsfactoren, procentpunt

Veelgemaakte fouten:
- Het verschil tussen een procentuele verandering en een verandering in procentpunten verwarren.
- Een rekenfout maken bij het berekenen van het gewogen gemiddelde.
- De oude CPI-waarde (100,3) die nodig is voor de laatste stap, niet kunnen vinden in de (ontbrekende) bron.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/21

## Vraag 22 – Winststijging berekenen bij grondstofprijs- en inhoudswijziging (4 punten)

Theeproducent Roy Bos wordt geconfronteerd met een stijging van de grondstofprijs van de theezakjes. Hij overweegt de inhoud van een doos te verminderen van 20 naar 19 theezakjes en de verkoopprijs te handhaven, omdat hij dan nog winst maakt.

Gebruik bron 2.
Bereken de winststijging per jaar in euro's voor Roy Bos na de grondstofprijswijziging en de inhoudswijziging.
Doe het als volgt:
− Bereken het effect van de grondstofprijswijziging op de gemiddelde totale kosten per doos (GTK).
− Bereken het effect van de inhoudswijziging op de gemiddelde totale kosten per doos (GTK).
− Bereken de nieuwe afzet (Q) en vervolgens de verandering in de totale winst (TW).

Wat kun je verwachten: Je berekent de winststijging per jaar voor een theeproducent. Je moet rekening houden met een stijging van de grondstofprijs en een vermindering van het aantal theezakjes per doos. Je volgt hierbij specifieke stappen: eerst bereken je het effect van de grondstofprijswijziging op de gemiddelde totale kosten (GTK) per doos, daarna het effect van de inhoudswijziging op de GTK per doos, en tot slot de nieuwe afzet en de verandering in de totale winst.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat gemiddelde totale kosten (GTK) zijn en hoe je deze berekent. Je moet weten hoe je de totale winst (TW) berekent (TW = afzet x winst per eenheid of TW = totale omzet - totale kosten). Je moet begrijpen dat een vermindering van de inhoud per doos, bij een gelijkblijvende totale vraag naar het product (theezakjes), leidt tot een hogere afzet in aantal dozen.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron (bron 2) raadplegen en interpreteren om de benodigde kosten en afzetgegevens te achterhalen. Je kunt de gemiddelde totale kosten (GTK) per doos berekenen, zowel voor als na een grondstofprijswijziging en een inhoudswijziging. Je kunt de nieuwe afzet (aantal dozen) berekenen wanneer de inhoud per doos verandert, maar de totale vraag naar het product gelijk blijft. Je kunt de totale winst (TW) berekenen voor en na de wijzigingen. Je kunt de winststijging berekenen door het verschil tussen de nieuwe en oude totale winst te bepalen.

Waar op letten: Let goed op dat de afzet (het aantal verkochte dozen) verandert. De totale vraag naar theezakjes blijft gelijk, maar omdat er minder zakjes per doos zijn, worden er meer dozen verkocht. Dit is een veelvoorkomende valkuil. Pas de verhouding 19/20 correct toe op de kosten. Het is belangrijk om het onderscheid te maken tussen de verschillende GTK-waarden: de GTK van de oude doos, de GTK met de nieuwe grondstofprijs, en de GTK voor de nieuwe doosgrootte.

Kernbegrippen: gemiddelde totale kosten, totale winst, afzet, krimpflatie

Veelgemaakte fouten:
- De afzet (het aantal verkochte dozen) verandert. De totale vraag naar theezakjes blijft gelijk, maar omdat er minder zakjes per doos zijn, worden er meer dozen verkocht. Dit wordt vaak vergeten.
- Correct toepassen van de verhouding 19/20 op de kosten. Het correctievoorschrift past de factor toe op de totale GTK van de doos, wat impliceert dat alle kosten in de GTK per doos schalen met het aantal zakjes. Deze aanname moet gevolgd worden.
- Het onderscheid maken tussen de verschillende GTK-waarden: GTK oud, GTK met nieuwe grondstofprijs, en GTK voor de nieuwe doosgrootte.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/22

## Vraag 23 – Dominante strategie en gevangenendilemma (2 punten)

De enige concurrent van Roy Bos, theeproducent Celine Stevens, wordt ook geconfronteerd met een stijging van de inkoopkosten van de grondstof thee. Beide producenten staan voor de keuze om de verkoopprijs te verhogen óf de inhoud van een doos theezakjes te verminderen. De collectieve afzet van theezakjes blijft gelijk, en beide producenten streven naar maximale winst. De keuzes van beide producenten leiden tot een winststijging, zoals blijkt uit de pay-off-matrix (zie bron 3).
Celine Stevens zegt hierover: "Er is geen sprake van een gevangenendilemma, en daarom kan ik het beste de inhoud van een doos thee verlagen.”

Gebruik bron 3.
Bepaal of de uitspraak van Celine Stevens juist is.
Doe het als volgt:
– Leg uit hoe de dominante strategie van elk van de twee partijen tot stand komt.
– Beredeneer vervolgens of er sprake is van een gevangenendilemma.

Wat kun je verwachten: Je analyseert een situatie met twee theeproducenten die keuzes maken over hun verkoopprijs of productinhoud. Je moet bepalen of de uitspraak van één van de producenten over een gevangenendilemma juist is, door de dominante strategieën uit te leggen en te beredeneren of er sprake is van een gevangenendilemma.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een dominante strategie is. Je moet weten wat een gevangenendilemma is en wanneer daar sprake van is. Je moet weten dat een gevangenendilemma ontstaat als de uitkomst van de dominante strategieën suboptimaal is voor beide partijen, wat betekent dat er een andere uitkomst mogelijk is waarbij beide partijen een hogere winst behalen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de pay-off matrix (bron 3) raadplegen. Je kunt de dominante strategie van elke speler bepalen door de winststijgingen te vergelijken voor elke mogelijke keuze van de concurrent. Je kunt de voorwaarden voor een gevangenendilemma toepassen op de uitkomst van de dominante strategieën. Je kunt beredeneren of de uitspraak van Celine Stevens juist is op basis van je analyse.

Waar op letten: Let goed op de voorwaarden voor een gevangenendilemma. Een Nash-evenwicht is niet automatisch een gevangenendilemma; het moet ook suboptimaal zijn voor beide spelers. Zorg ervoor dat je de dominante strategieën correct afleidt uit de pay-off matrix in bron 3.

Kernbegrippen: speltheorie, dominante strategie, gevangenendilemma, pay-off matrix, Nash-evenwicht

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerd interpreteren van de voorwaarden voor een gevangenendilemma. Een Nash-evenwicht is niet automatisch een gevangenendilemma; het moet ook suboptimaal zijn voor beide spelers.
- Foutief afleiden van de dominante strategie uit de (niet meegeleverde) pay-off matrix.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/23

## Vraag 24 – Complementaire of substitutiegoederen (1 punt)

1p 24 Zijn printers en inktpatronen substitutiegoederen of complementaire goederen? Leg je keuze uit. Sister is wereldwijd een van de grotere fabrikanten van printers en inktpatronen met een omzet van meer dan 4 miljard euro.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de relatie tussen twee producten en je moet bepalen of het substitutiegoederen of complementaire goederen zijn. Je moet je keuze ook uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet de definities van complementaire goederen en substitutiegoederen kennen. Je moet weten dat complementaire goederen goederen zijn die je samen gebruikt (zoals printers en inktpatronen). Je moet weten dat substitutiegoederen goederen zijn die elkaar kunnen vervangen (zoals boter en margarine).

Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen twee gegeven producten analyseren. Je kunt de juiste economische term (complementair of substitutie) toepassen op de relatie. Je kunt je keuze beargumenteren met een korte, duidelijke uitleg.

Waar op letten: Let goed op de definities van complementaire en substitutiegoederen. Verwar deze niet. Denk na over hoe de twee producten in de praktijk samen of los van elkaar worden gebruikt.

Kernbegrippen: complementaire goederen, substitutiegoederen, goederenrelatie

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de definities van substitutiegoederen en complementaire goederen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/24

## Vraag 25 – Omzetberekening Sister-inktpatronen in Europa 2021 (2 punten)

2p 25 Gebruik het tijdschriftbericht en bron 1. Bereken de omzet van Sister-inktpatronen in Europa in 2021. Inktmarkt.nl is aanbieder van kloon-patronen. De marketingdirecteur legt uit waarom de kloon-patronen van Inktmarkt.nl zo populair zijn: "Wij leveren dezelfde kwaliteit inkt tegen minder dan 50% van de prijs van de originele patronen." Sister, met een jaaromzet van 65 miljoen euro op de Nederlandse markt, heeft plannen om de internetwinkel Inktmarkt.nl met een jaaromzet van 20 miljoen euro over te nemen. Inktmarkt.nl verkoopt alleen in Nederland. In bepaalde gevallen moeten overnames verplicht worden aangemeld bij de mededingingsautoriteit.

Wat kun je verwachten: Je berekent de omzet van Sister-inktpatronen in Europa voor het jaar 2021. Hiervoor moet je informatie uit twee bronnen combineren: een tijdschriftbericht en bron 1.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een procentuele groei toepast op een bedrag om een nieuwe totale omzet te berekenen. Je moet ook weten hoe je een marktaandeel (percentage) toepast op een totale omzet om de omzet van een specifiek bedrijf te vinden.

Wat moet je kunnen: Je leest de totale omzet van inktpatronen in Europa voor 2018 af uit het tijdschriftbericht. Je leest de procentuele groei van de omzet tussen 2018 en 2021 af uit het tijdschriftbericht. Je berekent de totale omzet van inktpatronen in Europa voor 2021. Je leest het marktaandeel van Sister in Europa af uit bron 1. Je berekent de omzet van Sister-inktpatronen in Europa in 2021.

Waar op letten: Let goed op dat je eerst de totale omzet van inktpatronen in Europa voor 2021 berekent, voordat je het marktaandeel van Sister toepast. Gebruik de juiste groeifactor (bijvoorbeeld 1,05 voor 5% groei) en zorg dat je de bedragen correct omzet (miljarden).

Kernbegrippen: Omzet, Marktaandeel, Procentuele verandering

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten de omzet van 2021 te berekenen en het marktaandeel toepassen op de omzet van 2018.
- Incorrecte groeifactor gebruiken (bijv. 0,05 i.p.v. 1,05).
- Foutieve omrekening van miljard naar een volledig getal.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/25

## Vraag 26 – Kostenvoordeel door overname (2 punten)

2p 26 Leg uit hoe het overnemen van Inktmarkt.nl voor Sister een mogelijk kostenvoordeel kan opleveren.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een overname kan leiden tot een kostenvoordeel voor het overnemende bedrijf. Je moet hierbij een economische redenering geven.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat schaalvoordelen zijn en hoe deze de gemiddelde totale kosten (GTK) beïnvloeden. Je moet ook kunnen bedenken hoe een overname de noodzaak tot innovatie en daarmee de kosten kan beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Je kunt een economische redenering opzetten die een verband legt tussen een bedrijfsovername en een daling van de gemiddelde totale kosten. Je kunt uitleggen hoe een grotere afzet kan leiden tot schaalvoordelen. Je kunt uitleggen hoe verminderde concurrentie kan leiden tot lagere innovatiekosten.

Waar op letten: Let op dat je je richt op kostenvoordelen en niet op omzetstijging. Zorg ervoor dat je antwoord concreet is en economische mechanismen benoemt, zoals schaalvoordelen of lagere innovatiekosten. Focus op het voordeel voor het bedrijf Sister, niet voor de consument.

Kernbegrippen: schaalvoordelen, overname, fusie, gemiddelde totale kosten, innovatie, concurrentie

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van een kostenvoordeel met een omzetstijging. De vraag gaat specifiek over kosten.
- Een te vaag antwoord geven, zoals 'het bedrijf wordt groter en efficiënter', zonder het economische mechanisme (zoals schaalvoordelen of lagere R&D-kosten) te benoemen.
- Focussen op de voordelen voor de consument, terwijl de vraag gaat over het kostenvoordeel voor het bedrijf Sister.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/26

## Vraag 27 – Meldingsplicht overname bij mededingingsautoriteit (3 punten)

3p 27 Gebruik bron 2 en overige informatie uit deze opgave. Waren de bedrijven verplicht de overname te melden bij de mededingingsautoriteit? Leg je antwoord uit aan de hand van de twee voorwaarden die in bron 2 zijn vermeld. De mededingingsautoriteit kan overnames van bedrijven verbieden, om de concurrentie te waarborgen.

Wat kun je verwachten: Je analyseert of een overname gemeld moet worden bij de mededingingsautoriteit. Je toetst de omzetgegevens van de betrokken bedrijven aan specifieke voorwaarden voor meldingsplicht en je legt uit waarom wel of niet aan de voorwaarden is voldaan.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de rol is van de mededingingsautoriteit bij overnames. Je moet de twee voorwaarden kennen die bepalen of een overname gemeld moet worden bij de mededingingsautoriteit. Je moet weten dat beide voorwaarden voldaan moeten zijn voor een meldingsplicht.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit bronnen raadplegen en interpreteren. Je kunt relevante omzetcijfers van bedrijven identificeren. Je kunt de omzetcijfers van de bedrijven vergelijken met de drempelwaarden uit de voorwaarden. Je kunt een conclusie trekken over de meldingsplicht en deze onderbouwen met de getoetste voorwaarden.

Waar op letten: Let goed op dat je beide voorwaarden voor de meldingsplicht controleert. Zorg ervoor dat je de juiste omzetcijfers (wereldwijd, Europees, Nederlands) gebruikt bij het toetsen van elke voorwaarde. Onthoud dat de overname alleen gemeld hoeft te worden als aan *beide* voorwaarden is voldaan.

Kernbegrippen: mededinging, overname, mededingingsautoriteit, marktconcentratie, omzet

Veelgemaakte fouten:
- Vergeten om beide voorwaarden te controleren en te snel concluderen nadat één voorwaarde wel of niet is voldaan.
- De verschillende omzetcijfers (wereldwijd, Europees, Nederlands) door elkaar halen bij het toetsen van de voorwaarden.
- Onjuist interpreteren van de voorwaarde dat 'allebei' de voorwaarden moeten gelden voor een meldingsplicht.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/27

## Vraag 28 – Voordelen van concurrentie voor de consument (2 punten)

2p 28 Noem twee voordelen voor de consument van meer concurrentie op de markt. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. einde ■

Wat kun je verwachten: Je moet twee voordelen van meer concurrentie op de markt voor de consument kunnen noemen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat concurrentie is en welke positieve effecten dit heeft voor jou als consument. Denk hierbij aan aspecten als prijs, kwaliteit, service, innovatie en keuze.

Wat moet je kunnen: Je kunt de effecten van concurrentie op de markt benoemen vanuit het perspectief van de consument.

Waar op letten: Let goed op dat je voordelen voor de consument noemt en niet voor de producent. Zorg er ook voor dat je twee verschillende voordelen noemt, tenzij je 'een betere prijs-kwaliteitverhouding' noemt, wat als twee voordelen telt.

Kernbegrippen: concurrentie, marktwerking, consumentenwelvaart, prijs, kwaliteit, innovatie

Veelgemaakte fouten:
- Voordelen voor de producent noemen in plaats van voor de consument.
- Slechts één voordeel noemen terwijl er twee worden gevraagd.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-3/vraag/28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2022
tijdvak 3
woensdag 6 juli
9.00 - 12.00 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-1022-a-22-3-o.docx

### Pagina 2

Opgave 1 Van drie naar twee schijven!

In 2020 is een nieuw belastingstelsel
ingevoerd in Nederland. Het belangrijkste
doel van de hervorming is om werken meer
lonend te maken. Daarom is de belasting op
arbeid verlaagd en de belasting op
consumptie verhoogd. Het nieuwe stelsel
bevat de volgende maatregelen:

1 Het aantal belastingschijven is teruggebracht van drie naar twee met
aanpassing van de marginale belastingtarieven (zie bron 1).
2 Tegelijkertijd veranderde de hoogte van de arbeids korting en de
algemene heffingskorting (zie bron 2).
3 De hypotheekrenteaftrek\") wordt verlaagd naar het tarief in de eerste
schijf.
4 Het lage btw-tarief) is verhoogd van 6 naar 9 procent. De overige btw-
tarieven blijven ongewijzigd.

noot 1 Hypotheekrenteaftrek is een aftrekpost voor de inkomstenbelasting: de betaalde
hypotheekrente voor de eigen woning mag onder voorwaarden afgetrokken worden
van het bruto-inkomen om het belastbaar inkomen te bepalen.
noot 2 Het lage btw-tarief is het tarief dat geheven wordt op de eerste levensbehoeften en op
arbeidsintensieve diensten zoals die van de kapper, schilder en fietsenmaker.

3p 1 Gebruik de tekst en bron 1.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste redenering.
- De inkomensbelasting is een instrument om ...(1)... inkomens te
herverdelen.
- In het nieuwe stelsel ...(2)... het marginale tarief van de lage
inkomens tot en met € 20.142, ...(3)... het marginale tarief van de
hoge inkomens vanaf € 68.601, en ...(4)... het marginale tarief van de
midden groep.
- De aanpassingen van de marginale tarieven hebben een ...(5)... effect
op de inkomensverdeling.
- De maatregel om de hypotheekrenteaftrek te verlagen naar het tarief
in de eerste schijf heeft een ...(6)... effect op de inkomensverdeling.
- In het nieuwe belastingstelsel ...(7)... de indirecte belastingen.

Kies uit:
bij (1) primaire / secundaire
bij (2) stijgt / daalt
bij (3) stijgt / daalt
bij (4) stijgt / daalt
bij (5) denivellerend / nivellerend
bij (6) denivellerend / nivellerend
bij (7) stijgen / dalen

[FIGUUR: Een gestileerde afbeelding van een geldbuidel die openvouwt en waaruit de kaart van Nederland tevoorschijn komt. Het lijkt te symboliseren dat geld wordt verdeeld over Nederland.]

HA-1022-a-22-3-o 2/12 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.sslileiden.nl. Pagina: 278

### Pagina 3

Een medewerker van een politieke partij wil nagaan of de gemiddelde
belastingdruk op arbeid bij werknemers in de middengroep inderdaad
daalt onder het nieuwe inkomstenbelastingsstelsel. De medewerker
berekent dat bij een belastbaar inkomen uit arbeid van € 40.000 en
zonder aftrekposten, de gemiddelde belastingdruk bij het oude
belastingsysteem 27,9% was.
De gemiddelde belastingdruk = $\frac{\text{te betalen belasting}}{\text{belastbaar inkomen}}\times 100%$

Gebruik bron 1 en 2.
2p 2 Toon aan de hand van een berekening aan of bij een belastbaar inkomen
uit arbeid van € 40.000 de gemiddelde belastingdruk onder het nieuwe
belastingsysteem is gedaald.

Uit de doorrekening van het nieuwe belastingsstelsel door het Centraal
Planbureau (CPB) blijkt dat de maatregelen zorgen voor:
– een gemiddelde stijging van het reëel arbeidsinkomen;
– een stijging van de werkgelegenheid;
– een daling van de werkloosheid.

2p 3 Leg uit dat de vraag naar arbeid kan stijgen als gevolg van de invoering
van het nieuwe belastingstelsel.

Door de toegenomen vraag naar arbeid daalt de werkloosheid. Een
econoom stelt: “De daling van de werkloosheid als gevolg van het nieuwe
belastingstelsel is minder sterk dan de stijging van de werkgelegenheid.”

2p 4 Leg de stelling van de econoom uit.

Over de verhoging van het lage btw-tarief van 6 naar maar 9 procent ontstond
direct veel discussie in de media. De koopkracht zou dalen als gevolg van
toegenomen inflatie. Uit onderzoek van het CPB blijkt dat:
– 20% van alle consumptieve bestedingen valt onder het huidige lage
tarief van 6%;
– 40% van alle consumptieve bestedingen valt onder het hoge tarief van
21%;
– 40% van alle consumptieve bestedingen valt onder het tarief van 0%.

2p 5 Bereken de inflatie die wordt veroorzaakt door de verhoging van het lage
btw-tarief van 6% naar 9%. Rond je antwoord af op een decimaal.

HA-1022-a-22-3-o 3 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opgave 2 Huisvuil ophalen kan goedkoper?

De huisvuilophaaldienst van de gemeente
Voordonk heeft een wettelijk monopolie op het
ophalen van huisvuil bij de 2.500 huishoudens in de
gemeente. De huisvuilophaaldienst slaagt er op dit
moment niet in om kostendekkend te werken.
De jaarlijkse kosten en opbrengsten van het
ophalen van huisvuil door de dienst zijn:

[FIGUUR: Een gestileerde afbeelding van een vuilniswagen met een werknemer ernaast, geplaatst in een zeshoekig kader.]

Gemeentelijke heffing voor het
ophalen van huisvuil
€ 300
per huishouden,
per jaar

Loonkosten twee werknemers
$2 \times € 40.000$
$€ 80.000$
per jaar

Afschrijving vrachtwagen
€ 50.000
per jaar

Gemiddelde kosten voor
brandstof, reiniging en onderhoud
vrachtwagen
€ 130
per huishouden,
per jaar

Gemiddelde kosten voor de
verwerking afval
€ 120
per huishouden,
per jaar

Administratieve kosten
€ 10
per huishouden,
per jaar

2p 6 Bereken het jaarlijkse financiële tekort van de huisvuilophaaldienst in de
gemeente Voordonk.

De wethouder van Milieuzaken stelt in de gemeenteraad voor om de
huisvuilophaaldienst meer te automatiseren. Daarvoor moet aan de
gemeentelijke vuilnisvrachtwagen een technische aanpassing worden
aangebracht in de vorm van een automatische grijparm, en de chauffeur
moet een speciale training volgen. De wethouder verwacht de volgende
veranderingen in de kosten en opbrengsten:
– De constante kosten nemen toe met € 20.000 per jaar voor de
technische aanpassing aan de vrachtwagen en de training.
– Na deze automatisering is nog maar één werknemer nodig om de
huisvuilroute te rijden in plaats van twee.
– De kans op gezondheidsklachten bij het personeel neemt af.
De wethouder legt aan de gemeenteraad uit dat de kostenreductie, in
combinatie met de verwachte groei van het aantal huishoudens, ertoe zal
leiden dat de huisvuilophaaldienst kostendekkend kan werken. De
wethouder gaat ervan uit dat de overige kosten en opbrengsten hetzelfde
blijven.

HA-1022-a-22-3-0
4 / 12
lees verder

### Pagina 5

3p 7 Met hoeveel huishoudens moet de gemeente groeien om kostendekkend
te kunnen werken volgens het automatiseringsplan van de wethouder?
Schrijf je berekening op.

Tijdens een inspraakavond in de gemeente wordt verschillend gedacht
over het plan van de wethouder.
Mevrouw van Buren stelt dat de gemeente de investering uit moet stellen
totdat het nieuwe systeem zich in andere gemeentes voldoende heeft
bewezen, om zodoende te voorkomen dat de gemeente te maken krijgt
met verzonken kosten.
De heer Jastek stelt dat de afgenomen kans op gezondheidsklachten bij
personeel leidt tot een daling van de negatieve externe effecten.

2p 8 Leg de stelling van mevrouw van Buren uit.
2p 9 Leg de stelling van de heer Jastek uit.
HA-1022-a-22-3-o 5 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 3 Banken buiten spel?
Een van de oorzaken van de kredietcrisis in 2008 was dat banken te veel krediet verleenden in verhouding tot hun eigen vermogen. Daardoor hadden banken te weinig reserves om verliezen bij de kredietverlening op te vangen. Na de kredietcrisis stelde de toezichthouder, de Europese Centrale Bank (ECB), strengere eisen aan banken. Een van die eisen is de vermogenseis, die stelt dat banken tegenover elke euro verleend krediet tenminste 10 eurocent eigen vermogen op de balans moeten hebben.

Een bank heeft de volgende bezittingen en schulden op de balans
(bedragen x € 1 miljoen):
[FIGUUR: Tabel met bezittingen en schulden van een bank. Bezittingen: Verleende kredieten € 2.000, Overige bezittingen € 1.000, Totaal € 3.000. Schulden: Eigen vermogen € 150, Vreemd vermogen € 2.850, Totaal € 3.000.]

2p 10 Bereken met welk bedrag de kredietverlening moet afnemen om aan de
vermogenseis te kunnen voldoen.

Als gevolg van de strengere eisen neemt de kredietverlening aan het
midden- en kleinbedrijf (mkb) door banken sterk af. Omdat het mkb
minder bij banken kan lenen, worden zogenaamde kredietunies opgericht.
Bij een kredietunie verleent een ondernemer aan een andere ondernemer
krediet, zonder tussenkomst van een bank. Hierbij is sprake van
asymmetrische informatie.

2p 11 Leg uit met behulp van een voorbeeld waarom asymmetrische informatie
een probleem kan zijn voor ondernemers die geld willen uitlenen.

1p 12 Geef een voorbeeld van een manier waarop ondernemers die geld willen
uitlenen, de asymmetrische informatie hierbij kunnen beperken.

HA-1022-a-22-3-o 6 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 7

Ondanks de opkomst van kredietunies hebben veel mkb-ondernemingen moeite om aan krediet te komen ter financiering van hun investeringen. De overheid wil stimuleren dat mkb-ondernemingen blijven investeren, en werkt daarom mee aan de oprichting van een investeringsfonds voor het mkb. Het investeringsfonds wordt gevuld door pensioenfondsen en andere verzekeringsmaatschappijen. Een ondernemer kan voor een deel van zijn investering geld lenen bij dat fonds. De overheid geeft garanties voor terugbetaling aan het investeringsfonds, als ondernemers hun verplichtingen niet kunnen nakomen.
2p 13 Leg uit dat bij de garantstelling van de overheid aan het investeringsfonds moral hazard kan ontstaan.
2p 14 Leg uit dat de garantstelling van de overheid aan het investeringsfonds gunstig kan zijn voor zowel de inkomsten als voor de uitgaven van de overheid.
HA-1022-a-22-3-o 7 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Opgave 4 Het begrotingstekort daalt eindelijk

Uit een krant, 2015:
In het voorjaar van 2013
voorspelde het Centraal
Planbureau (CPB) dat het
overheidstekort van Nederland
zou uitkomen op 3,1% van het
bruto binnenlands product (bbp)
in 2013. De voorspelling bleek
onjuist, want eind 2013 was het
overheidstekort van Nederland weer onder de 3% gekomen. Daarmee
voldeed Nederland voor het eerst sinds de economische en financiële
crisis weer aan de norm voor het overheidstekort van het Stabiliteits- en
Groei-pact (SGP) (zie kader).

[FIGUUR: Een tas met het opschrift "DERDE DINSDAG IN SEPTEMBER"]

Het Stabiliteits- en Groei-pact (SGP) en de boeteclausule
De lidstaten die deel uitmaken van de Economische en Monetaire Unie
(EMU) moeten zich vanaf 2013 opnieuw1) houden aan de volgende
afspraken:
- Het overheidstekort mag niet meer bedragen dan 3% van het bbp.
- De overheidsschuld mag niet hoger zijn dan 60% van het bbp.
Als een lidstaat de beide normen van overheidstekort en overheidsschuld
overschrijdt, dan legt de EMU aan de lidstaat een boete op van 0,2% van
het bbp van het voorafgaande jaar.
noot 1 De EMU ging tijdens de voorafgaande crisis soepeler om met de normen en legde toen
geen boete op.

Vanaf 2014 lag de economische groei in Nederland boven de trendmatige
groei.
De overheidsschuld als percentage van het bbp kwam in 2013 en 2014
nog steeds ruim boven de norm van het SGP uit (zie bron 1). Ondanks het
overschrijden van de norm van de overheidsschuld, heeft Nederland in
2013 en 2014 geen boete van de EMU gehad.

HA-1022-a-22-3-o 8 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

In een havo 5-klas bespreken leerlingen de ontwikkeling van het
overheidstekort in Nederland en de toepassing van de boeteclausule voor
ons land.
— Amira:
Had Nederland in 2013 die 3%-norm niet gehaald, dan zou Nederland
een boete hebben gekregen van ruim 1,5 miljard euro.
— Oscar:
Als we in 2014 een boete opgelegd hadden gekregen, dan zou die
boete vanaf 2014 een procyclische werking hebben op de conjunctuur
van Nederland.

Gebruik bron 1.
2p 15 Laat met behulp van een berekening zien of de uitspraak van Amira juist
is.

2p 16 Leg uit of de uitspraak van Oscar juist is.

In de klas wordt gediscussieerd over de ruimte voor nieuwe
overheidsuitgaven die ontstaat als het overheidstekort onder de SGP-
norm is gedaald. Veel leerlingen vinden dat er dan ruimte ontstaat voor
nieuwe overheidsuitgaven. Laura is het daar beslist niet mee eens. Haar
standpunt is dat het overheidstekort in verband met de vergrijzing verder
moet worden verlaagd.

2p 17 Leg het standpunt van Laura uit.

Een van de voorwaarden van het SGP is erop gericht om de omvang van
de overheidsschuld te beheersen. De verwachte economische groei in de
jaren na de crisis helpt mee om de norm van het SGP te bereiken. Als de
Nederlandse regering erin zou slagen om de overheidsschuld van
Nederland niet verder te laten toenemen, dan zal uiteindelijk de norm
kunnen worden gehaald.

Gebruik bron 1.
2p 18 Bereken de groei van het bbp in procenten die Nederland na 2015 zou
moeten realiseren om weer te voldoen aan de norm van het SGP, als de
overheidsschuld in euro's gelijk zou blijven aan het niveau van 2015.

HA-1022-a-22-3-o 9/12 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Opgave 5 Krimplatie

Uit een krant, december 2016:
'Stille' prijsopdrijvingen
Een reep chocolade die in gewicht is verlaagd van 225 naar 200 gram, maar nog steeds € 3,49 kost; toiletpapierrollen die 14% minder vellen tellen dan vroeger, maar nog steeds even duur zijn; koffiepads die 0,5 gram minder koffie bevatten, maar waarvoor de consument nog steeds evenveel betaalt. Economen hebben er een naam voor: krimplatie, een samentrekking van krimp en inflatie.
Door de omvang of het gewicht van een product te verlagen, kunnen producenten voorkomen dat zij de prijzen van hun product moeten verhogen vanwege bijvoorbeeld een stijging van de grondstofkosten. Maar, het kan ook een manier zijn om meer winst te maken.
De krimplatie werd ook dit jaar niet meegenomen in het standaardmandje van producten dat het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) gebruikt om de consumentenprijsindex (CPI) te bepalen. Woordvoerder Jaap Knopp van het CBS: "De consument is de dupe, want krimplatie zorgt voor een daling van de koopkracht."

1p 19 Geef aan op welke manier krimplatie zorgt voor een daling van de koopkracht.

2p 20 Zorgt krimplatie voor een overschatting of onderschatting van de door het CBS gemeten inflatie? Leg je keuze uit.

1p 21 Gebruik bron 1.
Bereken met hoeveel procentpunt het CPI van 2017 verandert indien het CBS wel rekening zou houden met krimplatie.

Theeproducent Roy Bos wordt geconfronteerd met een stijging van de grondstofprijs van de theezakjes. Hij overweegt de inhoud van een doos te verminderen van 20 naar 19 theezakjes en de verkoopprijs te handhaven, omdat hij dan nog winst maakt.

4p 22 Gebruik bron 2.
Bereken de winstijging per jaar in euro's voor Roy Bos na de grondstofprijsstijging en de inhoudswijziging.
Doe het als volgt:
- Bereken het effect van de grondstofprijswijziging op de gemiddelde totale kosten per doos (GTK).
- Bereken het effect van de inhoudswijziging op de gemiddelde totale kosten per doos (GTK).
- Bereken de nieuwe afzet (Q) en vervolgens de verandering in de totale winst (TW).

HA-1022-a-22-3-o 10 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 11

De enige concurrent van Roy Bos, theeproducent Celine Stevens, wordt
ook geconfronteerd met een stijging van de inkoopkosten van de
grondstof thee. Beide producenten staan voor de keuze om de
verkoopprijs te verhogen of de inhoud van een doos theezakjes te
verminderen. De collectieve afzet van theezakjes blijft gelijk, en beide
producenten streven naar maximale winst. De keuzes van beide
producenten leiden tot een winststijging, zoals blijkt uit de pay-off-matrix
(zie bron 3).
Celine Stevens zegt hierover: “Er is geen sprake van een
gevangenendilemma, en daarom kan ik het beste de inhoud van een doos
thee verlagen.”

Gebruik bron 3.
2p 23 Bepaal of de uitspraak van Celine Stevens juist is.
Doe het als volgt:
Leg uit hoe de dominante strategie van elk van de twee partijen tot
stand komt.
Beredeneer vervolgens of er sprake is van een gevangenendilemma.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
HA-1022-a-22-3-0
11 / 12
lees verder ►►►

### Pagina 12

Opgave 6 Inkt, het zwarte goud?

Uit een tijdschrift:
In 2018 werd voor € 9,3 miljard aan inktpatronen omgezet in Europa. De
omzet in 2021 is 5 procent hoger dan in 2018.
De prijzen voor inktpatronen zijn hoog. Consumenten zoeken naar een
goedkopere, maar kwalitatief gelijkwaardige vervanging van originele
inktpatronen, de zogenaamde ‘kloon-patronen’. De grote fabrikanten doen
er alles aan om de ‘namakers’ te weren. Daarom zitten op sommige
originele inktpatronen wel veertig tot vijftig patenten. Ook vervalt de
garantie op de printer als er geen origineel inktpatroon is gebruikt.

1p 24 Zijn printers en inktpatronen substitutiegoederen of complementaire
goederen? Leg je keuze uit.

Sister is wereldwijd een van de grotere fabrikanten van printers en
inktpatronen met een omzet van meer dan 4 miljard euro.

Gebruik het tijdschriftbericht en bron 1.
2p 25 Bereken de omzet van Sister-inktpatronen in Europa in 2021.

Inktmarkt.nl is aanbieder van kloon-patronen. De marketingdirecteur legt
uit waarom de kloon-patronen van Inktmarkt.nl zo populair zijn: “Wij
leveren dezelfde kwaliteit inkt tegen minder dan 50% van de prijs van de
originele patronen.”

Sister, met een jaaromzet van 65 miljoen euro op de Nederlandse markt,
heeft plannen om de internetwinkel Inktmarkt.nl met een jaaromzet van 20
miljoen euro over te nemen. Inktmarkt.nl verkoopt alleen in Nederland. In
bepaalde gevallen moeten overnames verplicht worden aangemeld bij de
mededingingsautoriteit.

2p 26 Leg uit hoe het overnemen van Inktmarkt.nl voor Sister een mogelijk
kostenvoordeel kan opleveren.

Gebruik bron 2 en overige informatie uit deze opgave.
3p 27 Wamen de bedrijven verplicht de overname te melden bij de
mededingingsautoriteit? Leg je antwoord uit aan de hand van de twee
voorwaarden die in bron 2 zijn vermeld.

De mededingingsautoriteit kan overnames van bedrijven verbieden, om de
concurrentie te waarborgen.
2p 28 Noem twee voordelen voor de consument van meer concurrentie op de
markt.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1022-a-22-3-o
12 / 12
einde