# Eindexamen Economie HAVO 2022 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2

## Vraag 1 – Complementaire of substitutiediensten (1 punt)

Zijn transport en schadeverzekeringen substitutiediensten of complementaire diensten? Licht je keuze toe.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over twee diensten en je moet bepalen of dit substitutiediensten of complementaire diensten zijn. Je moet je keuze toelichten.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat complementaire diensten zijn. Dit zijn diensten die elkaar aanvullen en vaak samen worden gebruikt. Je moet ook weten wat substitutiediensten zijn. Dit zijn diensten die elkaar kunnen vervangen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen twee diensten analyseren. Je kunt bepalen of diensten elkaar aanvullen of vervangen. Je kunt je keuze duidelijk en correct toelichten met een argumentatie.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen complementaire en substitutiediensten. Zorg ervoor dat je toelichting duidelijk maakt waarom de diensten elkaar aanvullen of vervangen.

Kernbegrippen: complementaire goederen, substitutiegoederen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen complementaire en substitutiegoederen.
- Geen of een onvoldoende toelichting geven.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/1

## Vraag 2 – Bijdrage schadeverzekeringen aan het bbp (2 punten)

Leg uit dat de markt van schadeverzekeringen een bijdrage levert aan het bruto binnenlands product.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe de markt van schadeverzekeringen bijdraagt aan het bruto binnenlands product (bbp). Dit betekent dat je een verband moet leggen tussen de activiteiten van schadeverzekeraars en de definitie van het bbp.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het bruto binnenlands product (bbp) is. Je moet de drie benaderingen van het bbp kennen: de productiebenadering (totale toegevoegde waarde), de inkomensbenadering (totaal aan beloningen voor productiefactoren) en de bestedingsbenadering (finale bestedingen). Je moet ook weten dat schadeverzekeringen diensten leveren en dat er in deze sector inkomens worden verdiend en bestedingen plaatsvinden.

Wat moet je kunnen: Je moet een van de drie benaderingen van het bbp correct kunnen toepassen op de markt van schadeverzekeringen. Je moet de relatie tussen de activiteiten van verzekeraars (dienstverlening, inkomensgeneratie, bestedingen) en de definitie van het bbp helder kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je een duidelijke koppeling maakt tussen de activiteiten van schadeverzekeraars en één van de drie manieren om het bbp te berekenen (productie, inkomen of bestedingen). Vermijd vage omschrijvingen zoals 'verzekeraars maken winst' zonder dit te verbinden aan een bbp-benadering. Zorg dat je de begrippen omzet, winst en toegevoegde waarde correct gebruikt en niet door elkaar haalt.

Kernbegrippen: bruto binnenlands product (bbp), toegevoegde waarde, productiefactoren, finale bestedingen, schadeverzekeringen

Veelgemaakte fouten:
- Een vage omschrijving geven zoals 'verzekeraars maken winst' zonder dit te koppelen aan een van de drie manieren om het bbp te berekenen (productiebenadering, inkomensbenadering, bestedingsbenadering).
- De begrippen omzet, winst en toegevoegde waarde door elkaar halen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/2

## Vraag 3 – Economisch correcte redenering over verzekeringen (2 punten)

Maak de onderstaande redenering economisch correct.
- Verzekeraars kennen de persoonlijke risico's van hun klanten minder goed dan de klanten die zelf kennen, oftewel, de verzekeraars hebben te maken met ... (1).... Een gevolg daarvan is dat de verzekeraars worden geconfronteerd met twee economische verschijnselen.
- Het eerste is ...(2)..., wat betekent dat alleen consumenten die verwachten dat het schadebedrag minimaal gelijk is aan de te betalen premie zich laten verzekeren.
- Het tweede is ... (3)... wat betekent dat verzekerde consumenten roekelozer met hun bezittingen omgaan.
- Beide verschijnselen kunnen tot gevolg hebben dat het ...(4)... schadebedrag hoger is dan het ... (5)... schadebedrag op basis waarvan de premie tot stand is gekomen. Verzekeraars dekken zich tegen deze twee economische verschijnselen in via een premieopslag.
Kies uit:
bij (1) asymmetrische informatie / eigen risico / zelfbinding
bij (2) averechtse selectie / moral hazard
bij (3) averechtse selectie / moral hazard
bij (4) verwachte / werkelijke
bij (5) verwachte / werkelijke

Wat kun je verwachten: Je vult een redenering aan met de juiste economische begrippen en termen die betrekking hebben op de verzekeringsmarkt en de problemen die daar kunnen ontstaan.

Wat moet je kennen: Je moet de volgende begrippen kennen en kunnen toepassen: asymmetrische informatie, averechtse selectie, moral hazard, en het verschil tussen verwacht en werkelijk schadebedrag in de context van verzekeringen.

Wat moet je kunnen: Je moet de definities van economische begrippen correct kunnen koppelen aan de beschreven situaties. Je moet een economische redenering logisch en correct kunnen aanvullen.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen averechtse selectie (gedrag vóór het afsluiten van de verzekering) en moral hazard (gedrag ná het afsluiten van de verzekering). Zorg dat je de juiste termen kiest voor de oorzaak (asymmetrische informatie) en de gevolgen (averechtse selectie en moral hazard).

Kernbegrippen: asymmetrische informatie, averechtse selectie, moral hazard, risico

Veelgemaakte fouten:
- Het door elkaar halen van de begrippen averechtse selectie (gedrag vóór het afsluiten van de verzekering) en moral hazard (gedrag ná het afsluiten van de verzekering).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/3

## Vraag 4 – Risicoaversie en de vraag naar schadepolissen (2 punten)

Een econoom heeft onderzoek gedaan naar de vraag naar schadepolissen en presenteert de bevindingen in een schema (zie bron 1).
Gebruik bron 1, pijl 4.
Heeft risicoaversie van consumenten een positief of een negatief effect op de vraag naar schadepolissen? Leg je keuze uit.

Wat kun je verwachten: Je analyseert het effect van risicoaversie op de vraag naar schadepolissen. Je bepaalt of dit effect positief of negatief is en legt je keuze uit met een duidelijke redenering.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat risicoaversie betekent: dat consumenten risico willen vermijden. Je moet begrijpen hoe dit concept de vraag naar verzekeringen beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron (bron 1, pijl 4) interpreteren. Je kunt het verband leggen tussen een economisch begrip (risicoaversie) en de vraag naar een product (schadepolissen). Je kunt een economische redenering opbouwen en uitleggen waarom risicoaversie een positief effect heeft op de vraag naar schadepolissen.

Waar op letten: Let erop dat je de link tussen 'risico willen vermijden' en 'meer verzekeringen willen afsluiten' expliciet maakt. Verwar risicoaversie niet met andere concepten zoals moral hazard.

Kernbegrippen: risicoaversie, vraag, verzekeren, schadepolis

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen risicoaversie en andere concepten zoals moral hazard.
- Niet expliciet de link leggen tussen het willen vermijden van risico en de toegenomen vraag naar verzekeringen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/4

## Vraag 5 – Vraagverandering bij toename kans op schade (2 punten)

2p 5 Gebruik bron 1, pijl 2 en de grafieken uit bron 2. Welke grafiek geeft de vraagverandering bij een toename van de kans op schade juist weer? Leg je keuze uit. In zijn rapport geeft de econoom de volgende redenering bij pijl 3 van bron 1. "Om winst te maximaliseren zou je verwachten dat verzekeraars de schadelast (uit te keren schade per gebeurtenis) proberen te minimaliseren. Toch kan een hogere schadelast zelfs tot hogere winst leiden, en dat komt door het zogenaamde 'schadelasteffect'. Een voorbeeld: Als consumenten weten dat autoruitschade gemiddeld 200 euro kost, dan zal de vraag naar ruitschadeverzekeringen relatief laag zijn. - Stel nu dat de reparaties zo veel duurder zijn geworden dat de schadelast 700 euro bedraagt. Door een toename van de schadelast nemen de marginale kosten van verzekeringspolissen ...(1)..., verschuift de aanbodlijn van de polis ... (2)..., en zal de verzekeraar de premie ... (3)... . - Door een verschuiving ... (4)... de vraaglijn zal het aantal afgesloten polissen ... (5).... - Maar door het verhoogde risico voor de consument (het schadelasteffect) verschuift de vraaglijn van deze verzekeringspolis ...(6).... Dit schadelasteffect draagt bij aan een ...(7)... verband tussen de schadelast en het aantal afgesloten polissen. Daardoor kan uiteindelijk de winst zelfs toenemen."

Wat kun je verwachten: Je moet de juiste grafiek kiezen die een vraagverandering weergeeft als gevolg van een toename van de kans op schade. Daarna leg je uit waarom deze grafiek de juiste weergave is.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een toename van de kans op schade leidt tot een grotere behoefte aan verzekeringen. Je moet het verschil kennen tussen een verschuiving *van* de vraaglijn (door een factor anders dan de prijs) en een verschuiving *langs* de vraaglijn (door een prijsverandering). Je moet weten dat een toename van de vraag wordt weergegeven door een verschuiving van de vraaglijn naar rechts.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bron 1 (pijl 2) interpreteren om het verband tussen de kans op schade en de vraag naar schadepolissen te begrijpen. Je moet de grafieken in bron 2 kunnen analyseren en de grafiek selecteren die een toename van de vraag correct weergeeft. Je moet je keuze kunnen uitleggen door te verwijzen naar de oorzaak van de vraagverandering (toename kans op schade) en de grafische weergave daarvan.

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen een verschuiving *van* de vraaglijn (door bijvoorbeeld een verandering in de kans op schade) en een verschuiving *langs* de vraaglijn (door een prijsverandering). Een toegenomen risico leidt tot een hogere vraag, wat een verschuiving van de vraaglijn naar rechts betekent, niet naar links.

Kernbegrippen: vraaglijn, verschuiving van de vraaglijn, verschuiving langs de vraaglijn, ceteris paribus, verzekeren

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen een verschuiving *van* de vraaglijn (door een externe factor zoals risico) en een verschuiving *langs* de vraaglijn (door een prijsverandering).
- De verkeerde richting van de verschuiving kiezen; een toegenomen risico leidt tot méér vraag, dus een verschuiving naar rechts, niet naar links.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/5

## Vraag 6 – Schadelasteffect en marktevenwicht (3 punten)

In zijn rapport geeft de econoom de volgende redenering bij pijl 3 van bron 1.
"Om winst te maximaliseren zou je verwachten dat verzekeraars de schadelast (uit te keren schade per gebeurtenis) proberen te minimaliseren. Toch kan een hogere schadelast zelfs tot hogere winst leiden, en dat komt door het zogenaamde 'schadelasteffect'. Een voorbeeld: Als consumenten weten dat autoruitschade gemiddeld 200 euro kost, dan zal de vraag naar ruitschadeverzekeringen relatief laag zijn.
- Stel nu dat de reparaties zo veel duurder zijn geworden dat de schadelast 700 euro bedraagt. Door een toename van de schadelast nemen de marginale kosten van verzekeringspolissen ...(1)..., verschuift de aanbodlijn van de polis ...(2)..., en zal de verzekeraar de premie ...(3)... .
- Door een verschuiving ...(4)... de vraaglijn zal het aantal afgesloten polissen ...(5)....
- Maar door het verhoogde risico voor de consument (het schadelasteffect) verschuift de vraaglijn van deze verzekeringspolis ...(6).... Dit schadelasteffect draagt bij aan een ...(7)... verband tussen de schadelast en het aantal afgesloten polissen. Daardoor kan uiteindelijk de winst zelfs toenemen."

Gebruik bron 1, pijl 3.
Maak van de redenering van de econoom een economisch juiste tekst.
Kies uit:
bij (1) af / toe
bij (2) naar links / naar rechts / niet
bij (3) verlagen / verhogen
bij (4) langs / van
bij (5) afnemen / toenemen
bij (6) naar links / naar rechts / niet
bij (7) negatief / positief

Wat kun je verwachten: Je vult een economische redenering aan over het effect van een hogere schadelast op de markt voor verzekeringen. Je kiest de juiste termen om de veranderingen in marginale kosten, aanbod, premie, vraag en het aantal afgesloten polissen te beschrijven, inclusief het 'schadelasteffect'.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat marginale kosten zijn en hoe deze de aanbodlijn beïnvloeden. Je moet de wet van vraag en aanbod kennen en weten hoe een verandering in prijs leidt tot een verschuiving langs de vraaglijn. Je moet ook weten hoe andere factoren dan de prijs (zoals het 'schadelasteffect' of veranderde voorkeuren) leiden tot een verschuiving van de vraaglijn. Je moet het verschil tussen een verschuiving langs en een verschuiving van een curve begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt de gevolgen van een kostenstijging voor een aanbieder analyseren. Je kunt de effecten van veranderingen in kosten en consumentengedrag op de aanbod- en vraaglijnen en het marktevenwicht voorspellen. Je kunt een economische redenering logisch en correct aanvullen.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen een verschuiving *langs* de vraaglijn (door een prijsverandering) en een verschuiving *van* de vraaglijn (door een verandering in voorkeuren of risicoperceptie, zoals het schadelasteffect).

Kernbegrippen: aanbodlijn, vraaglijn, marginale kosten, marktevenwicht, verschuiving van de curve, verschuiving langs de curve

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van een verschuiving *van* de vraaglijn met een verschuiving *langs* de vraaglijn. De prijsverhoging veroorzaakt een verschuiving langs de lijn, terwijl het veranderde consumentengedrag (het schadelasteffect) een verschuiving van de hele lijn veroorzaakt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/6

## Vraag 7 – Roodstand en procentuele berekeningen (2 punten)

Een onderzoeker beweert dat meer dan een kwart van de tien miljoen volwassenen eind december 2012 rood stond op de betaalrekening.
Toon aan met een berekening dat de bewering van de onderzoeker juist is.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een bewering over het percentage volwassenen dat rood staat op de betaalrekening. Je moet deze bewering controleren met een berekening en een conclusie trekken.

Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je een percentage berekent en hoe je met grote getallen (miljard, miljoen) omgaat. Je moet ook weten dat 'een kwart' gelijk is aan 25%.

Wat moet je kunnen: Je berekent het aantal volwassenen dat rood stond door de totale schuld te delen door de gemiddelde schuld per persoon. Vervolgens bereken je het percentage van de totale volwassen bevolking dat rood stond. Tot slot vergelijk je dit percentage met een kwart en trek je een conclusie over de juistheid van de bewering.

Waar op letten: Let goed op het correct omgaan met grote getallen zoals miljarden en miljoenen. Voorkom reken- of afrondingsfouten. Vergeet niet om na je berekening een duidelijke conclusie te trekken.

Kernbegrippen: schulden, statistische analyse, procentuele berekeningen

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerd omgaan met grote getallen (miljard, miljoen).
- Reken- of afrondingsfouten.
- Vergeten de conclusie te trekken na de berekening.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/7

## Vraag 8 – Invloed van economische factoren op besparingen (2 punten)

2p 8 Maak van onderstaande redenering een economisch juiste tekst: Het bedrag aan besparingen hangt af van meerdere factoren: de rentestand, het consumentenvertrouwen en de hoogte van de inflatie. – Bij een hoge rente zijn de besparingen ... (1)... dan bij een lage rentestand. – Bij een hoog consumentenvertrouwen zal ...(2)... worden gespaard dan bij een laag consumentenvertrouwen. – Bij een hoge inflatieverwachting zal er ... (3)... gespaard worden dan bij een lage inflatieverwachting, omdat de bestedingen worden ...(4).... Kies uit: Bij (1) hoger / lager Bij (2) meer / minder Bij (3) meer / minder Bij (4) versneld / vertraagd

Wat kun je verwachten: Je krijgt een onvolledige tekst over de factoren die besparingen beïnvloeden. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct aan te vullen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een hoge rente sparen aantrekkelijker maakt. Je moet weten dat hoog consumentenvertrouwen leidt tot minder sparen en meer consumeren. Je moet weten dat een hoge inflatieverwachting leidt tot minder sparen, omdat je bestedingen dan versnelt om te profiteren van de huidige prijzen.

Wat moet je kunnen: Je moet de invloed van rentestand, consumentenvertrouwen en inflatieverwachting op het spaargedrag van consumenten kunnen benoemen. Je moet de juiste economische termen kunnen kiezen om een redenering compleet te maken.

Waar op letten: Let op het verschil tussen de invloed van inflatie op de reële rente en de invloed van inflatieverwachting op je consumptiegedrag. Bedenk goed dat hoog consumentenvertrouwen betekent dat je minder hoeft te sparen voor onzekere tijden, en dus meer kunt consumeren.

Kernbegrippen: sparen, rente, consumentenvertrouwen, inflatie, ruilen over de tijd

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen de invloed van inflatie op de reële rente en de invloed van inflatieverwachting op consumptiegedrag.
- Het effect van consumentenvertrouwen verkeerd interpreteren: hoog vertrouwen leidt tot meer consumeren en minder sparen, niet andersom.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/8

## Vraag 9 – Uitleg ruilen over de tijd bij passief sparen (1 punt)

1p 9 Leg uit of er bij passief sparen sprake is van ruilen over de tijd.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen of passief sparen valt onder het concept 'ruilen over de tijd'.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van 'ruilen over de tijd' kennen. Je moet weten dat 'ruilen over de tijd' gaat over het verschuiven van consumptie uit inkomen. Je moet het verschil tussen actief en passief sparen kennen. Je moet weten dat passief sparen een waardevermeerdering van vermogen is, en niet het uitstellen van consumptie van huidig inkomen.

Wat moet je kunnen: Je moet het concept 'ruilen over de tijd' correct toepassen op de situatie van passief sparen. Je moet een economisch concept helder kunnen uitleggen.

Waar op letten: Let op dat je passief sparen niet verwart met actief sparen. Actief sparen is het bewust niet consumeren van inkomen, terwijl passief sparen een waardevermeerdering van je vermogen is (bijvoorbeeld door koersstijging van aandelen). Ruilen over de tijd heeft specifiek betrekking op het uitstellen van consumptie van verdiend inkomen.

Kernbegrippen: ruilen over de tijd, sparen, vermogen

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de definitie van passief sparen (waardevermeerdering) met actief sparen (niet consumeren van inkomen).
- Niet correct toepassen van het concept 'ruilen over de tijd', wat specifiek gaat over het uitstellen van consumptie van verdiend inkomen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/9

## Vraag 10 – Actief en passief sparen onderscheiden (2 punten)

2p 10 Geef voor elk van de onderstaande situaties aan of het actief sparen of passief sparen betreft. (1) bedragen overmaken naar een spaarrekening (2) koersverandering van aandelen (3) aankoop van aandelen (4) waardevermeerdering van de pensioenportefeuille Uit een onderzoek van DNB blijkt dat actief en passief sparen met elkaar samenhangen: bij iedere waardestijging van het vermogen met € 100, daalt het actief sparen met € 8. Hiermee hebben de onderzoekers de verklaring gevonden voor de Nederlandse spaarparadox. De onderzoeker zegt: “De verklaring van de Nederlandse spaarparadox zit in de sterke waardestijging van beleggingen, het spaargedrag van huishoudens in het kader van de levensloopplanning, het onderscheid tussen actief en passief sparen, en de samenhang tussen actief en passief sparen.”

Wat kun je verwachten: Je krijgt vier situaties voorgelegd en je moet voor elke situatie bepalen of het actief sparen of passief sparen betreft. Je moet de definities van actief en passief sparen correct toepassen.

Wat moet je kennen: Je moet het verschil kennen tussen actief sparen en passief sparen. Actief sparen is het bewust niet consumeren van inkomen om vermogen op te bouwen. Passief sparen is de waardevermeerdering van je vermogen zonder dat je er nieuw inkomen voor inlegt.

Wat moet je kunnen: Je kunt de begrippen 'actief sparen' en 'passief sparen' toepassen op concrete situaties. Je identificeert of een handeling een bewuste inleg van inkomen is (actief) of een waardeverandering van bestaand vermogen (passief).

Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen het *aankopen* van een bezitting (wat vaak actief sparen is) en de *waardeverandering* van die bezitting (wat passief sparen is). Verwar deze twee niet.

Kernbegrippen: sparen, actief sparen, passief sparen, vermogen

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de aankoop van een bezitting (actief sparen) met de waardeverandering van die bezitting (passief sparen).
- De gegeven definities van actief en passief sparen niet correct toepassen op de situaties.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/10

## Vraag 11 – Spaarparadox en levensloopplanning (3 punten)

3p 11 Beredeneer hoe de spaarparadox verklaard kan worden door een combinatie van factoren: – de sterke waardestijging van de beleggingen; – het spaargedrag van huishoudens in het kader van de levensloopplanning. Betrek in je redenering het onderscheid en de samenhang tussen actief en passief sparen.

Wat kun je verwachten: Je moet de spaarparadox kunnen verklaren door de waardestijging van beleggingen en het spaargedrag van huishoudens (levensloopplanning) te combineren. Je betrekt hierbij het onderscheid en de samenhang tussen actief en passief sparen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat actief sparen is (bewust geld opzij zetten) en wat passief sparen is (waardestijging van bezittingen, zoals beleggingen). Je moet de levensloopplanning kennen als motivatie voor sparen (vermogen opbouwen voor later, bijvoorbeeld pensioen). Je moet de spaarparadox kunnen uitleggen: dat de totale besparingen toenemen, zelfs als huishoudens actief minder sparen of zelfs ontsparen, doordat passief sparen (waardestijging) dit overcompenseert.

Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen levensloopplanning en actief spaargedrag uitleggen. Je kunt de samenhang tussen actief en passief sparen beschrijven, waarbij een toename van passief sparen de noodzaak tot actief sparen vermindert. Je kunt een redenering opbouwen die de spaarparadox verklaart door de combinatie van waardestijging van beleggingen en het spaargedrag vanuit levensloopplanning, inclusief het onderscheid tussen actief en passief sparen.

Waar op letten: Let erop dat je de begrippen 'actief sparen' en 'passief sparen' correct gebruikt en het onderscheid duidelijk maakt. Zorg ervoor dat je uitlegt wat de spaarparadox inhoudt: dat de totale besparingen toenemen, zelfs als huishoudens meer uitgeven dan hun inkomen (negatief actief sparen). Vergeet niet alle gevraagde elementen (waardestijging, levensloopplanning, onderscheid en samenhang actief/passief sparen) in je redenering te betrekken.

Kernbegrippen: sparen, levensloopplanning, ruilen over de tijd, vermogen, beleggen, actief sparen, passief sparen, spaarparadox

Veelgemaakte fouten:
- De begrippen 'actief sparen' en 'passief sparen' door elkaar halen.
- Niet uitleggen wat de paradox inhoudt: dat de totale besparingen toenemen terwijl huishoudens meer uitgeven dan hun inkomen (negatief actief sparen).
- Vergeten om alle gevraagde elementen (waardestijging, levensloopplanning, onderscheid en samenhang actief/passief sparen) in de redenering te betrekken.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/11

## Vraag 12 – Kostenstructuur van online versus fysieke reisbureaus (1 punt)

1p 12 Leg uit waarom de online reisbureaus lagere gemiddelde totale kosten (GTK) hebben dan reisbureaus met een fysieke winkel.

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom online reisbureaus lagere gemiddelde totale kosten (GTK) hebben dan reisbureaus met een fysieke winkel. Je moet hierbij de relatie leggen tussen de bedrijfsvoering en de kostenstructuur.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat gemiddelde totale kosten (GTK) zijn. Je moet het verschil kennen tussen vaste (constante) kosten en variabele kosten. Je moet voorbeelden van vaste kosten kunnen noemen, zoals huisvestingskosten (huur) en personeelskosten voor winkelpersoneel.

Wat moet je kunnen: Je moet de kostenstructuur van verschillende bedrijfsmodellen (online versus fysiek) kunnen vergelijken. Je moet een verband kunnen leggen tussen het ontbreken van fysieke winkels en lagere vaste kosten. Je moet kunnen uitleggen hoe lagere vaste kosten leiden tot lagere gemiddelde totale kosten (GTK).

Waar op letten: Let erop dat je specifiek benoemt welke kosten lager zijn (vaste/constante kosten) en waarom (bijvoorbeeld minder huisvestingskosten). Vermijd algemene uitspraken zoals 'kosten zijn lager' zonder verdere specificatie.

Kernbegrippen: gemiddelde totale kosten (GTK), vaste kosten, constante kosten, bedrijfsmodel, kostenstructuur

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen vaste en variabele kosten.
- Geen specifieke kostenpost noemen (bijv. huur, personeel in de winkel).
- Alleen stellen 'kosten zijn lager' zonder te specificeren welke kosten en waarom.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/12

## Vraag 13 – Marktevenwicht en winstdaling door toetreding (2 punten)

2p 13 Leg met behulp van het marktevenwicht uit waarom de gemiddelde winst voor alle reisbureaus is gedaald door de opkomst van online reisbureaus. In voorgaande jaren zijn steeds meer online reisbureaus toegetreden tot de markt, doordat ze aantrekkelijke winsten konden behalen.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe de toetreding van online reisbureaus tot de markt de gemiddelde winst van alle reisbureaus heeft beïnvloed. Je gebruikt hierbij het concept van marktevenwicht.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het marktevenwicht is en hoe dit tot stand komt. Je moet weten dat toetreding van nieuwe aanbieders leidt tot een toename van het aanbod. Je moet weten dat een toename van het aanbod, bij een gelijkblijvende vraag, leidt tot een lagere evenwichtsprijs. Je moet weten dat een lagere verkoopprijs, bij gelijkblijvende kosten, leidt tot een lagere winst.

Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen het aantal aanbieders en het marktaanbod uitleggen. Je kunt de invloed van een veranderd aanbod op de evenwichtsprijs beschrijven. Je kunt de relatie tussen de evenwichtsprijs en de gemiddelde winst van aanbieders uitleggen.

Waar op letten: Let erop dat je duidelijk de link legt tussen de toename van het aantal reisbureaus, de verschuiving van het aanbod, de daling van de evenwichtsprijs en de uiteindelijke daling van de gemiddelde winst. Verwar een verschuiving van de aanbodcurve niet met een beweging langs de aanbodcurve.

Kernbegrippen: marktevenwicht, vraag en aanbod, prijsvorming, winst, toetreding tot de markt

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van een verschuiving van de aanbodcurve met een verschuiving langs de aanbodcurve.
- Niet expliciet de link leggen tussen de lagere evenwichtsprijs en de lagere winst.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/13

## Vraag 14 – Gevolgen van toetreding op de reisbureausmarkt (3 punten)

3p 14 Leg uit hoe de toetreding van online reisbureaus via lagere gemiddelde totale kosten (GTK) uiteindelijk kon leiden tot lagere gemiddelde winst voor alle reisbureaus. Van Min vervolgt in het krantenbericht: "Zelfs een bekend reisbureau als IFLAS redt het dus niet. Er lijkt alleen nog toekomst te zijn voor online reisbureaus die reizen verkopen met een lage gemiddelde winst in combinatie met een grote afzet." Van Min bestudeert de prijselasticiteiten voor binnenlandse en buitenlandse reizen (zie bron 1), en leidt daaruit af: 1 dat van buitenlandse reizen meer afzetgroei te verwachten is dan van binnenlandse reizen bij dezelfde procentuele prijsverlaging 2 en dat reisbureaus die zich toeleggen op buitenlandse reizen hun omzet zullen zien stijgen ondanks de lagere prijzen, terwijl reisbureaus die zich toeleggen op binnenlandse reizen hun omzet zullen zien dalen als gevolg van de lagere prijzen.

Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe de toetreding van online reisbureaus, door lagere gemiddelde totale kosten, uiteindelijk kan leiden tot lagere gemiddelde winst voor alle reisbureaus. Je moet een logische economische redenering opbouwen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat gemiddelde winst (GW) gelijk is aan gemiddelde omzet (GO) min gemiddelde totale kosten (GTK). Je moet weten dat lagere kosten bij een gegeven omzet leiden tot hogere winst. Je moet weten dat hoge winsten nieuwe toetreders aantrekken. Je moet weten dat toetreding van nieuwe aanbieders het aanbod vergroot, waardoor de aanbodlijn naar rechts verschuift. Je moet weten dat een toename van het aanbod, bij een gelijkblijvende vraag, leidt tot een daling van de marktprijs en daarmee de gemiddelde omzet.

Wat moet je kunnen: Je kunt een economische ketenredenering opbouwen die begint bij lagere kosten, via hogere winst en toetreding, leidt tot een verschuiving van de aanbodlijn en een daling van de marktprijs, en eindigt met een daling van de gemiddelde winst voor alle aanbieders. Je kunt de relatie tussen gemiddelde winst, gemiddelde omzet en gemiddelde totale kosten correct toepassen.

Waar op letten: Let erop dat je de redenering compleet maakt: van lagere GTK naar hogere initiële winst, dan naar toetreding, vervolgens naar een verschuiving van de aanbodlijn en een daling van de marktprijs, en tot slot naar de daling van de gemiddelde winst voor alle reisbureaus. Zorg dat je de formule GW = GO - GTK gebruikt om je argumenten te onderbouwen.

Kernbegrippen: marktvormen, toetreding, aanbodlijn, gemiddelde totale kosten (GTK), gemiddelde omzet (GO), gemiddelde winst (GW), marktevenwicht

Veelgemaakte fouten:
- De redenering niet compleet maken: wel de toetreding noemen, maar niet het effect daarvan op de marktprijs (via de verschuiving van de aanbodlijn).
- Vergeten de formule GW = GO - GTK te gebruiken om de relatie tussen kosten, omzet en winst te onderbouwen.
- De link tussen lagere GTK en de initiële hogere winst die toetreding veroorzaakt, niet leggen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/14

## Vraag 15 – Prijselasticiteit en omzetverandering bij reizen (3 punten)

Van Min vervolgt in het krantenbericht: "Zelfs een bekend reisbureau als IFLAS redt het dus niet. Er lijkt alleen nog toekomst te zijn voor online reisbureaus die reizen verkopen met een lage gemiddelde winst in combinatie met een grote afzet."
Van Min bestudeert de prijselasticiteiten voor binnenlandse en buitenlandse reizen (zie bron 1), en leidt daaruit af:
1 dat van buitenlandse reizen meer afzetgroei te verwachten is dan van binnenlandse reizen bij dezelfde procentuele prijsverlaging
2 en dat reisbureaus die zich toeleggen op buitenlandse reizen hun omzet zullen zien stijgen ondanks de lagere prijzen, terwijl reisbureaus die zich toeleggen op binnenlandse reizen hun omzet zullen zien dalen als gevolg van de lagere prijzen.

Gebruik bron 1.
Leg voor elk van de uitspraken 1 en 2 uit of ze juist of onjuist zijn. Betrek de prijselasticiteiten in je uitleg.

Wat kun je verwachten: Je analyseert twee uitspraken over de prijselasticiteit van de vraag naar binnenlandse en buitenlandse reizen. Je legt uit of deze uitspraken juist of onjuist zijn, waarbij je de gegeven prijselasticiteiten gebruikt om je antwoord te onderbouwen.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat de prijselasticiteit van de vraag betekent en hoe je deze interpreteert. Je moet het verschil kennen tussen een prijselastische en een prijsinelastische vraag. Je moet weten hoe een prijsverandering de omzet beïnvloedt bij zowel een elastische als een inelastische vraag. Je moet weten dat omzet = prijs x afzet (hoeveelheid).

Wat moet je kunnen: Je kunt de prijselasticiteit van de vraag aflezen uit een tabel. Je kunt de absolute waarde van prijselasticiteiten vergelijken om te bepalen welke vraag sterker reageert op een prijsverandering. Je kunt op basis van de prijselasticiteit bepalen of de vraag elastisch of inelastisch is. Je kunt de relatie tussen prijselasticiteit, prijsverandering en omzetverandering correct toepassen en uitleggen. Je kunt je uitleg onderbouwen met concrete getallen uit de bron.

Waar op letten: Let goed op de absolute waarde van de prijselasticiteit bij het vergelijken van de reactie van de afzet. Een grotere absolute waarde betekent een sterkere reactie. Verwar de absolute waarde niet met de numerieke waarde (bijvoorbeeld -4,4 is numeriek kleiner dan -0,56, maar de absolute waarde 4,4 is groter dan 0,56). Let er ook op dat je voor beide uitspraken een volledige uitleg geeft en de prijselasticiteiten erbij betrekt.

Kernbegrippen: prijselasticiteit van de vraag, elastische vraag, inelastische vraag, omzet

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van de absolute waarde van de elasticiteit met de numerieke waarde (bijv. denken dat -0,56 groter is dan -4,4 in termen van elasticiteit).
- Het niet correct toepassen van de regel voor omzetverandering bij elastische en inelastische vraag: bij elastische vraag leidt een prijsdaling tot een omzetstijging, bij inelastische vraag leidt een prijsdaling tot een omzetdaling.
- Onvolledig antwoord door slechts één van de twee uitspraken te behandelen.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/15

## Vraag 16 – Kenmerken monopolistische concurrentie op de markt van studentenkamers (1 punt)

1p 16 Noem een kenmerk van monopolistische concurrentie en laat met een voorbeeld zien dat dit kenmerk van toepassing is op de markt van studentenkamers in Amsterdam. De gemeente Amsterdam vindt de hoge huren ongewenst. De gemeente vraagt een adviesbureau te onderzoeken welke maatregelen hiertegen genomen kunnen worden. Het adviesbureau constateert dat de huren op de meest gewilde locaties weliswaar hoog zijn, maar dat vraag en aanbod op de markt in evenwicht zijn. Er zijn geen toetredingsbarrières geconstateerd en de aanbieders hebben een verwaarloosbaar kleine invloed op de prijs. Daarom gaan ze er in de analyse van uit dat de markt voor studentenkamers zich min of meer gedraagt als een markt van volkomen concurrentie. Het bureau stelt in een rapport de volgende drie opties voor om de hoge huren tegen te gaan: 1 De gemeente gaat zelf studentenkamers bouwen en verhuren. 2 De gemeente grijpt in op deze markt middels prijsregulering 3 De gemeente grijpt niet in omdat studenten steeds langer bij hun ouders willen blijven wonen en de huurprijzen van studentenkamers daardoor vanzelf zullen dalen.

Wat kun je verwachten: Je moet een kenmerk van monopolistische concurrentie kunnen noemen en met een concreet voorbeeld uit de casus kunnen laten zien dat dit kenmerk van toepassing is op de markt van studentenkamers in Amsterdam.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van de marktvorm monopolistische concurrentie kennen, zoals: veel aanbieders, een heterogeen product, beperkte transparantie en vrije toetreding.

Wat moet je kunnen: Je moet een kenmerk van monopolistische concurrentie kunnen identificeren en dit kenmerk met een passend voorbeeld uit de context van de vraag kunnen illustreren.

Waar op letten: Let erop dat je een kenmerk van monopolistische concurrentie noemt en niet van een andere marktvorm. Zorg ervoor dat je voorbeeld specifiek is voor de markt van studentenkamers in Amsterdam en niet te algemeen is. Je moet het kenmerk en het voorbeeld duidelijk aan elkaar koppelen.

Kernbegrippen: marktvormen, monopolistische concurrentie, productdifferentiatie, heterogeen product, transparantie van de markt, toetredingsdrempels

Veelgemaakte fouten:
- Een kenmerk noemen zonder een passend voorbeeld uit de casus.
- Kenmerken van een andere marktvorm noemen (bijv. homogeen product van volkomen concurrentie, of één aanbieder van een monopolie).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/16

## Vraag 17 – Collectieve goederen en studentenkamers (2 punten)

2p 17 Leg uit dat studentenkamers die door de gemeente worden gebouwd geen collectieve goederen zijn. Betrek de twee kenmerken van collectieve goederen in je antwoord. Gebruik bron 1

Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom studentenkamers, ook al worden ze door de gemeente gebouwd, geen collectieve goederen zijn. Je moet hierbij de twee kenmerken van collectieve goederen gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de definitie van collectieve goederen kennen. Je moet weten dat collectieve goederen twee kenmerken hebben: ze zijn niet-uitsluitbaar en niet-rivaliserend. Je moet weten wat uitsluitbaarheid en rivaliteit betekenen in de context van goederen.

Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van collectieve goederen kunnen toepassen op een concreet voorbeeld (studentenkamers). Je moet een logische redenering kunnen opbouwen om je uitleg te onderbouwen.

Waar op letten: Let erop dat je beide kenmerken van collectieve goederen (uitsluitbaarheid en rivaliteit) in je antwoord betrekt. Verwar deze kenmerken niet. Onthoud dat een goed dat door de overheid wordt aangeboden niet automatisch een collectief goed is.

Kernbegrippen: collectieve goederen, uitsluitbaarheid, rivaliteit

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van de kenmerken rivaliteit en uitsluitbaarheid.
- Slechts één van de twee gevraagde kenmerken noemen.
- Denken dat een goed dat door de overheid wordt aangeboden per definitie een collectief goed is.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/17

## Vraag 18 – Consumentensurplus bij verschuiving aanbodcurve (2 punten)

Gebruik bron 1
Kies uit bron 1 de figuur die optie 1 uit het rapport van het onderzoeksbureau weergeeft. Neem de figuur over op je antwoordblad en arceer het nieuwe consumentensurplus.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over een economische situatie die invloed heeft op de markt van studentenkamers. Je moet een figuur kiezen uit een bron die deze situatie correct weergeeft in een vraag- en aanbodmodel. Vervolgens moet je deze figuur overnemen en het nieuwe consumentensurplus correct arceren.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat het consumentensurplus is en hoe je dit herkent in een vraag- en aanbodgrafiek. Je moet begrijpen hoe een toename van het aanbod wordt weergegeven in een vraag- en aanbodmodel, namelijk door een verschuiving van de aanbodcurve naar rechts. Je moet weten dat een toename van het aanbod leidt tot een lagere evenwichtsprijs en een hogere evenwichtshoeveelheid, en hoe dit het consumentensurplus beïnvloedt.

Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste figuur selecteren uit een reeks grafieken op basis van een beschreven economische situatie. Je kunt een vraag- en aanbodgrafiek overnemen en de assen, vraaglijn en aanbodlijnen correct positioneren. Je kunt het consumentensurplus in een vraag- en aanbodgrafiek identificeren en correct arceren, zowel voor als na een verandering in het marktevenwicht.

Waar op letten: Let goed op dat je de juiste figuur kiest die een verschuiving van de aanbodcurve naar rechts weergeeft, en niet een verschuiving van de vraagcurve of een ander type overheidsingrijpen. Zorg ervoor dat je het nieuwe consumentensurplus arceert, dus het gebied onder de vraaglijn en boven de nieuwe, lagere evenwichtsprijs. Controleer of je niet per ongeluk het producentensurplus of het oude consumentensurplus arceert.

Kernbegrippen: vraag en aanbod, consumentensurplus, marktevenwicht, overheidsingrijpen, aanbodcurve

Veelgemaakte fouten:
- Verkeerde figuur kiezen (bijv. een die een vraagverschuiving of prijsregulering toont).
- Het oude consumentensurplus arceren in plaats van het nieuwe.
- Het producentensurplus arceren in plaats van het consumentensurplus.
- De aanbodcurve naar links verschuiven in plaats van naar rechts.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/18

## Vraag 19 – Prijsregulering: Maximumprijs tegen hoge huren (1 punt)

1p 19 Leg uit welke vorm van prijsregulering (optie 2) de gemeente moet inzetten om de hoge huren tegen te gaan.

Wat kun je verwachten: Je legt uit welke vorm van prijsregulering de gemeente moet inzetten om hoge huren tegen te gaan.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat prijsregulering is. Je moet het verschil kennen tussen een maximumprijs en een minimumprijs. Je moet weten dat een maximumprijs alleen effect heeft als deze lager is dan de evenwichtsprijs.

Wat moet je kunnen: Je kunt de juiste vorm van prijsregulering identificeren voor een gegeven probleem (hoge prijzen). Je kunt uitleggen hoe een maximumprijs werkt en onder welke voorwaarde deze effectief is.

Waar op letten: Let op dat je een maximumprijs kiest en geen minimumprijs, want een minimumprijs zou de huren juist verhogen. Zorg ervoor dat je vermeldt dat de maximumprijs lager moet zijn dan de huidige hoge huren of de evenwichtsprijs om effectief te zijn.

Kernbegrippen: prijsregulering, maximumprijs, marktevenwicht, overheidsingrijpen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen een maximumprijs (price ceiling) en een minimumprijs (price floor). Een minimumprijs zou de huren juist verhogen.
- Vergeten te vermelden dat de maximumprijs lager moet zijn dan de evenwichtsprijs om effectief te zijn. Een maximumprijs boven de evenwichtsprijs heeft geen effect.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/19

## Vraag 20 – Prijsregulering en marktevenwicht (2 punten)

2p 20 Beredeneer dat prijsregulering (optie 2) kan leiden tot een verschil tussen de gevraagde en de aangeboden hoeveelheid kamers.

Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren hoe prijsregulering, specifiek een maximumprijs, kan leiden tot een verschil tussen de gevraagde en aangeboden hoeveelheid op een markt.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat prijsregulering, zoals een maximumprijs, een ingreep is in de vrije prijsvorming. Je moet weten dat een maximumprijs onder de evenwichtsprijs wordt ingesteld. Je moet de wet van de vraag kennen: bij een lagere prijs neemt de gevraagde hoeveelheid toe. Je moet de wet van het aanbod kennen: bij een lagere prijs neemt de aangeboden hoeveelheid af. Je moet weten wat een vraagoverschot is.

Wat moet je kunnen: Je moet de effecten van een maximumprijs op de gevraagde hoeveelheid en de aangeboden hoeveelheid kunnen benoemen. Je moet kunnen uitleggen dat een lagere prijs leidt tot een verschuiving langs de vraaglijn en een verschuiving langs de aanbodlijn. Je moet de gecombineerde effecten van deze verschuivingen kunnen analyseren om tot een conclusie te komen over een verschil tussen vraag en aanbod.

Waar op letten: Let erop dat je zowel het effect op de gevraagde hoeveelheid als op de aangeboden hoeveelheid benoemt. Zorg ervoor dat je uitlegt dat het gaat om een verschuiving *langs* de vraag- en aanbodlijn, niet een verschuiving *van* de lijnen. Verbind de lagere prijs expliciet met de toename van de vraag en de afname van het aanbod.

Kernbegrippen: prijsregulering, maximumprijs, vraag en aanbod, vraagoverschot, marktevenwicht

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van een verschuiving VAN de vraag/aanbodlijn met een verschuiving LANGS de vraag/aanbodlijn.
- Alleen het effect op de vraag of alleen het effect op het aanbod benoemen, in plaats van beide.
- Niet expliciet de link leggen tussen de lagere prijs en de reactie van vragers (meer vraag) en aanbieders (minder aanbod).

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/20

## Vraag 21 – Analyse van huurprijsdaling door vraagverschuiving (3 punten)

3p 21 Beredeneer of de veronderstelde daling van huurprijzen bij optie 3 een gevolg is van een verschuiving van de vraaglijn, van een verschuiving langs de vraaglijn, of van allebei.

Wat kun je verwachten: Je moet beredeneren of een daling van huurprijzen het gevolg is van een verschuiving van de vraaglijn, een verschuiving langs de vraaglijn, of beide. Je moet de volgorde van deze verschuivingen correct uitleggen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een verandering in voorkeuren van consumenten (zoals langer thuis wonen) leidt tot een verschuiving van de vraaglijn. Je moet weten dat een daling van de prijs leidt tot een verschuiving langs de vraaglijn. Je moet het verband tussen een aanbodoverschot en een prijsdaling kennen. Je moet weten dat een verschuiving van de vraaglijn (naar links) eerst plaatsvindt, gevolgd door een verschuiving langs de nieuwe vraaglijn om een nieuw evenwicht te bereiken.

Wat moet je kunnen: Je kunt de oorzaak van een verschuiving van de vraaglijn identificeren. Je kunt het verschil uitleggen tussen een verschuiving van de vraaglijn en een verschuiving langs de vraaglijn. Je kunt de gevolgen van een veranderde vraag op de evenwichtsprijs beredeneren. Je kunt de stappen van een marktaanpassing na een vraagverandering logisch uitleggen.

Waar op letten: Let op het onderscheid tussen een verschuiving 'van' de vraaglijn (door externe factoren zoals voorkeuren) en een verschuiving 'langs' de vraaglijn (door een prijsverandering). Zorg ervoor dat je de juiste volgorde van deze gebeurtenissen beschrijft: eerst de verschuiving van de lijn, dan de verschuiving langs de lijn naar het nieuwe evenwicht.

Kernbegrippen: vraaglijn, verschuiving van de vraaglijn, verschuiving langs de vraaglijn, marktevenwicht, aanbodoverschot, voorkeuren van consumenten

Veelgemaakte fouten:
- Het verwarren van een verschuiving 'van' de vraaglijn met een verschuiving 'langs' de vraaglijn.
- Niet onderkennen dat beide fenomenen na elkaar plaatsvinden: eerst de verschuiving van de lijn door een veranderde voorkeur, daarna de verschuiving langs de nieuwe lijn naar een nieuw evenwichtspunt door de prijsdaling.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/21

## Vraag 22 – Wisselkoersberekening en procentuele stijging (2 punten)

2p 22 Gebruik bron 1 Bereken de procentuele stijging van de koers van de ISK in euro's tussen 2015 en 2016. De export van IJsland naar Nederland betreft vooral vis. De Nederlandse vishandelaar Dirk Diekstra importeert gerookte zalm uit IJsland. Hij kijkt terug naar de periode tussen 2007 en 2009 waarin de koers van de ISK in euro's sterk daalde. Hij zegt tegen zijn compagnon: “De koersdaling tussen 2007 en 2009 heeft onze handel beïnvloed. De gemiddelde inkoopprijs in 2007 van omgerekend € 20,00 per kilo gerookte zalm is in 2009 veranderd."

Wat kun je verwachten: Je berekent de procentuele stijging van een wisselkoers tussen twee jaren. Je moet hiervoor mogelijk eerst de wisselkoers omrekenen naar de juiste notering.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een wisselkoers is en hoe je deze kunt omrekenen van de ene notering naar de andere (bijvoorbeeld van euro's per ISK naar ISK per euro). Je moet de formule voor procentuele verandering kennen: (nieuwe waarde - oude waarde) / oude waarde × 100%.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie over wisselkoersen aflezen uit een bron. Je kunt een wisselkoers omrekenen naar een andere notering. Je kunt de procentuele verandering van een wisselkoers berekenen.

Waar op letten: Let goed op de notering van de wisselkoers in de bron (bijvoorbeeld hoeveel ISK je krijgt voor 1 euro). Zorg ervoor dat je de juiste wisselkoers (ISK in euro's) gebruikt voor de berekening van de procentuele stijging. Deel altijd door de *oude* waarde bij het berekenen van de procentuele verandering.

Kernbegrippen: wisselkoers, procentuele verandering, appreciatie

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen directe en indirecte notering van de wisselkoers (ISK per EUR vs EUR per ISK).
- Foutieve toepassing van de formule voor procentuele verandering, bijvoorbeeld delen door de nieuwe waarde.
- Het berekenen van de procentuele verandering van de euro in ISK in plaats van de ISK in euro.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/22

## Vraag 23 – Wisselkoers en inkoopvoordeel/nadeel (2 punten)

2p 23 Gebruik bron 1 Laat met behulp van een berekening zien of de Nederlandse importeur van vis een inkoopvoordeel of een inkoopnadeel heeft van de veranderde wisselkoers tussen 2007 en 2009. Ga ervan uit dat de prijs van een kilo gerookte zalm in IJslandse kronen gelijk is gebleven tussen 2007 en 2009. Vervolg van het krantenbericht: Na 2009 groeide de IJslandse economie weer. Nu wil de IJslandse minister van Financiën de export bevorderen door het systeem van flexibele wisselkoersen te veranderen naar een systeem van vaste wisselkoersen: er komt dan een vaste koersverhouding tussen de IJslandse kroon en de euro.

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de invloed van een veranderende wisselkoers op de inkoopprijs van een product uit het buitenland. Je moet een berekening uitvoeren en op basis daarvan een conclusie trekken over een inkoopvoordeel of -nadeel.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat een wisselkoers is en hoe deze de prijs van importproducten beïnvloedt. Je moet weten dat een depreciatie van de buitenlandse munt (de munt van het exportland) ten opzichte van de eigen munt (de munt van het importland) leidt tot een inkoopvoordeel voor de importeur, omdat je met minder euro's hetzelfde bedrag in buitenlandse valuta kunt kopen. Je moet de formule voor het omrekenen van valuta kennen: bedrag in valuta A * wisselkoers (valuta B per valuta A) = bedrag in valuta B, of bedrag in valuta A / wisselkoers (valuta A per valuta B) = bedrag in valuta B.

Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron (bron 1) raadplegen om de relevante wisselkoersen te vinden. Je kunt de wisselkoers correct toepassen om een bedrag van de ene valuta naar de andere om te rekenen. Je kunt de inkoopprijs in euro's voor en na de wisselkoersverandering berekenen. Je kunt de berekende prijzen vergelijken en op basis daarvan bepalen of er sprake is van een inkoopvoordeel of een inkoopnadeel. Je kunt je berekening duidelijk presenteren en een heldere conclusie formuleren.

Waar op letten: Let goed op de juiste wisselkoersnotatie (bijvoorbeeld hoeveel ISK je krijgt voor 1 euro) en zorg ervoor dat je correct vermenigvuldigt of deelt. Vergeet niet om na je berekening duidelijk aan te geven of het een inkoopvoordeel of een inkoopnadeel betreft.

Kernbegrippen: wisselkoers, import, depreciatie, inkoopprijs

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen directe en indirecte wisselkoersnotatie (bijvoorbeeld ISK per EUR vs. EUR per ISK).
- Incorrect omrekenen van valuta (delen in plaats van vermenigvuldigen of andersom).
- Vergeten de conclusie (inkoopvoordeel of -nadeel) te trekken na de berekening.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/23

## Vraag 24 – Gevolgen van vaste wisselkoers voor conjunctuurbeleid (2 punten)

Onmiddellijk na de bekendmaking van het voornemen van de IJslandse minister om de ISK te koppelen aan de euro verschenen er zowel positieve als negatieve twitterberichten. Een bericht dat verscheen:
Twitterbericht
"Weet onze minister wel welk gevaar wij lopen? Realiseert men zich daar in de hoofdstad Reykjavik wel dat het aanhouden van een vaste wisselkoers effectief conjunctuurbeleid door de overheid onmogelijk maakt?"

Een IJslandse econoom bevestigt dat de overheid inderdaad geen effectief conjunctuurbeleid kan voeren door de koppeling met de euro. De econoom begint zijn redenering als volgt:
"Stel dat de overheid de bestedingen (O) zou stimuleren, dan ... (1)... het Nationaal Inkomen (Y). Hierdoor ...(2)... de bestedingen (C) en neemt de ...(3)... toe. Hierdoor stijgt ... (4)... de munt ISK. Hierdoor dreigt de wisselkoers van de munt ISK in euro's te dalen, maar dat mag niet omdat juist gekozen was voor een vaste wisselkoers."
Maak van de redenering van de econoom een economisch juiste tekst.
Kies uit:
(1) stijgt / daalt
(2) stijgen / dalen
(3) import (M) / export (E)
(4) de vraag naar / het aanbod van

Wat kun je verwachten: Je krijgt een onvolledige economische redenering over de gevolgen van een vaste wisselkoers voor het conjunctuurbeleid. Je moet de juiste economische termen kiezen om de redenering kloppend te maken.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat overheidsbestedingen (O) het Nationaal Inkomen (Y) beïnvloeden. Je moet weten dat een stijging van het Nationaal Inkomen (Y) leidt tot een stijging van de consumptieve bestedingen (C). Je moet weten dat een stijging van de consumptieve bestedingen (C) ook leidt tot een stijging van de import (M). Je moet weten dat een stijging van de import (M) leidt tot een toename van het aanbod van de eigen munt op de valutamarkt.

Wat moet je kunnen: Je kunt een macro-economische redenering aanvullen met de juiste termen. Je kunt de effecten van overheidsbeleid op het Nationaal Inkomen, consumptie, import en de valutamarkt analyseren.

Waar op letten: Let goed op de keten van oorzaak en gevolg. Een stijging van het Nationaal Inkomen leidt tot meer import, en om die import te betalen, bied je de eigen munt aan op de valutamarkt. Verwar het effect op import niet met export, en verwar het aanbod van de munt niet met de vraag ernaar.

Kernbegrippen: conjunctuurbeleid, vaste wisselkoersen, fiscale stimulus, multiplier-effect, import, valutamarkt, aanbod van valuta

Veelgemaakte fouten:
- Verwarren van het effect van een hoger nationaal inkomen op de import versus de export.
- Verwarren van het effect van toegenomen import op de vraag naar of het aanbod van de eigen munt. Toegenomen import leidt tot een groter aanbod van de eigen munt op de valutamarkt.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/24

## Vraag 25 – Vaste wisselkoers en monetair beleid (2 punten)

De IJslandse econoom vervolgt de redenering:
"De Centrale Bank zal de daling van de koers van de munt ISK in euro's tegengaan om de vaste wisselkoers te handhaven. Om te voorkomen dat de koers daalt, ...(1)... de Centrale Bank de rente zodat de kapitaalinvoer stijgt. Hierdoor stijgt ...(2)... de ISK. Als gevolg van de renteaanpassing door de Centrale Bank ...(3)... de bestedingen van consumenten en ...(4)... de besparingen. Dit betekent dat het conjunctuurbeleid van de overheid teniet wordt gedaan.”
Maak van de voorgaande redenering van de econoom een economisch juiste tekst.
Kies uit:
(1) verhoogt / verlaagt
(2) de vraag naar / het aanbod van
(3) stijgen / dalen
(4) stijgen / dalen

Wat kun je verwachten: Je krijgt een economische redenering met open plekken. Je moet de juiste economische termen kiezen om de redenering kloppend te maken. Het gaat over het verband tussen rentebeleid, wisselkoers, kapitaalstromen en binnenlandse bestedingen.

Wat moet je kennen: Je moet weten dat een centrale bank de rente kan gebruiken om de wisselkoers van een munt te beïnvloeden. Je moet weten dat een hogere rente kapitaalinvoer stimuleert en de vraag naar de eigen munt vergroot. Je moet weten dat een hogere rente lenen duurder maakt en sparen aantrekkelijker, wat leidt tot een daling van de bestedingen en een stijging van de besparingen. Je moet de relatie tussen monetair beleid en conjunctuurbeleid begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je kunt een economische redenering aanvullen met de juiste begrippen. Je kunt de effecten van renteaanpassingen op kapitaalstromen, wisselkoers, bestedingen en besparingen benoemen. Je kunt oorzaak-gevolgrelaties in een economische context herkennen en toepassen.

Waar op letten: Let goed op de richting van de effecten: een hogere rente trekt kapitaal aan, verhoogt de vraag naar de munt, verlaagt de bestedingen en verhoogt de besparingen. Verwar de effecten van renteverhoging en renteverlaging niet. Zorg dat je de logische keten van oorzaak en gevolg correct volgt.

Kernbegrippen: vaste wisselkoers, monetair beleid, rentebeleid, kapitaalstromen, conjunctuurbeleid, bestedingen

Veelgemaakte fouten:
- Verwarring tussen rente verhogen/verlagen en het effect op kapitaalstromen.
- Verwarring over het effect van rente op sparen en lenen (bestedingen).
- Oorzaak en gevolg in de redenering omdraaien.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/25

## Vraag 26 – Loonstarheid en conjunctuurgevoeligheid van inkomens (2 punten)

2p 26 Leg met behulp van het begrip loonstarheid uit waarom het inkomen van zelfstandigen gevoeliger is voor conjunctuurschommelingen dan het inkomen van werknemers.

Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom het inkomen van zelfstandigen gevoeliger is voor conjunctuurschommelingen dan het inkomen van werknemers, waarbij je het begrip loonstarheid gebruikt.

Wat moet je kennen: Je moet weten wat loonstarheid is en hoe dit ontstaat (door bijvoorbeeld cao-afspraken). Je moet begrijpen dat het inkomen van zelfstandigen direct afhankelijk is van het marktmechanisme (vraag en aanbod) en daardoor sneller reageert op conjunctuurschommelingen. Je moet weten dat het nominale inkomen van werknemers door loonstarheid minder snel daalt bij een neergaande conjunctuur dan het inkomen van zelfstandigen.

Wat moet je kunnen: Je kunt het begrip loonstarheid toepassen om een verschil in inkomensgevoeligheid voor conjunctuurschommelingen te verklaren. Je kunt de invloed van het marktmechanisme op het inkomen van zelfstandigen uitleggen in relatie tot conjunctuur. Je kunt het verschil tussen de inkomensgevoeligheid van zelfstandigen en werknemers helder formuleren.

Waar op letten: Let erop dat je zowel de situatie van zelfstandigen als die van werknemers uitlegt en daarbij het begrip loonstarheid correct gebruikt. Zorg ervoor dat je de rol van het marktmechanisme voor zelfstandigen benoemt en de rol van cao-afspraken voor werknemers. Definieer loonstarheid niet alleen, maar pas het toe in je uitleg.

Kernbegrippen: loonstarheid, conjunctuur, inkomen van zelfstandigen, inkomen van werknemers, marktmechanisme, cao

Veelgemaakte fouten:
- Alleen het begrip loonstarheid definiëren zonder het toe te passen op de vergelijking tussen werknemers en zelfstandigen.
- Het verschil tussen het marktmechanisme voor zelfstandigen en contractuele afspraken voor werknemers niet benoemen.
- Verwarring tussen nominale en reële inkomens, hoewel de vraag zich richt op de nominale inkomensgevoeligheid.

Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-2/vraag/26

## Vragen in dit examen

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2022
tijdvak 2
tijdsduur: 3 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Achter dit examen is een erratum opgenomen.
Dit examen bestaat uit 31 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 61 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-22-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Zonder risico geen verzekering

Schadeverzekeringen hebben hun oorsprong in de scheepvaart. De Romeinen dreven handel met verre gebieden, waardoor er extra risico was van schade, bijvoorbeeld door zeerovers. Daarom werd de transportprijs verhoogd met een risico- opslag. Tegenwoordig is er een aparte verzekeringsmarkt waar schaderisico's worden ondergebracht bij schadeverzekeraars.

[FIGUUR: Een schip met een zeil, getekend in een oude stijl, met golven eromheen.]

1p 1 Zijn transport en schadeverzekeringen substitutiediensten of complementaire diensten? Licht je keuze toe.

2p 2 Leg uit dat de markt van schadeverzekeringen een bijdrage levert aan het bruto binnenlands product.

2p 3 Maak de onderstaande redenering economisch correct.
– Verzekeraars kennen de persoonlijke risico's van hun klanten minder goed dan de klanten die zelf kennen, oftewel, de verzekeraars hebben te maken met (1). Een gevolg daarvan is dat de verzekeraars worden geconfronteerd met twee economische verschijnselen.
– Het eerste is ...(2)..., wat betekent dat alleen consumenten die verwachten dat het schadebedrag minimaal gelijk is aan de te betalen premie zich laten verzekeren.
– Het tweede is ...(3)..., wat betekent dat verzekerde consumenten roekelozer met hun bezittingen omgaan.
– Beide verschijnselen kunnen tot gevolg hebben dat het ...(4)... schadebedrag hoger is dan het ...(5)... schadebedrag op basis waarvan de premie tot stand is gekomen. Verzekeraars dekken zich tegen deze twee economische verschijnselen in via een premieopslag.
Kies uit:
bij (1) asymmetrische informatie / eigen risico / zelfbinding
bij (2) averechtse selectie / moral hazard
bij (3) averechtse selectie / moral hazard
bij (4) verwachte / werkelijke
bij (5) verwachte / werkelijke

HA-1022-a-22-2-o 2 / 11 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 242

### Pagina 3

Een econoom heeft onderzoek gedaan naar de vraag naar schade-
polissen en presenteert de bevindingen in een schema (zie bron 1).

2p 4 Gebruik bron 1, pijl 4.
Heeft risicoaversie van consumenten een positief of een negatief effect op
de vraag naar schadepolissen? Leg je keuze uit.

2p 5 Gebruik bron 1, pijl 2 en de grafieken uit bron 2.
Welke grafiek geeft de vraagverandering bij een toename van de kans op
schade juist weer? Leg je keuze uit.

In zijn rapport geeft de econoom de volgende redenering bij pijl 3 van
bron 1.
"Om winst te maximaliseren zou je verwachten dat verzekeraars de
schadelast (uit te keren schade per gebeurtenis) proberen te
minimaliseren. Toch kan een hogere schadelast zelfs tot hogere winst
leiden, en dat komt door het zogenaamde ‘schadelasteffect’. Een
voorbeeld: Als consumenten weten dat autoruitschade gemiddeld 200
euro kost, dan zal de vraag naar ruitschadeverzekeringen relatief laag
zijn.
— Stel nu dat de reparaties zo veel duurder zijn geworden dat de
schadelast 700 euro bedraagt. Door een toename van de schadelast
nemen de marginale kosten van verzekeringspolissen ...(1)...,
verschuift de aanbodlijn van de polis ...(2)..., en zal de verzekeraar de
premie ...(3)... .
— Door een verschuiving ...(4)... de vraaglijn zal het aantal afgesloten
polissen ...(5).
— Maar door het verhoogde risico voor de consument (het
schadelasteffect) verschuift de vraaglijn van deze verzekeringspolis
...(6)... . Dit schadelasteffect draagt bij aan een ...(7)... verband
tussen de schadelast en het aantal afgesloten polissen. Daardoor kan
uiteindelijk de winst zelfs toenemen."

3p 6 Gebruik bron 1, pijl 3.
Maak van de redenering van de econoom een economisch juiste tekst.
Kies uit:
bij (1) af / toe
bij (2) naar links / naar rechts / niet
bij (3) verlagen / verhogen
bij (4) langs / van
bij (5) afnemen / toenemen
bij (6) naar links / naar rechts / niet
bij (7) negatief / positief

HA-1022-a-22-2-o 3 / 11 lees verder

### Pagina 4

Opgave 2 Sparen in Nederland: een paradox

Het spaargedrag van Nederlandse huishoudens liet tot circa 2013 twee tegengestelde ontwikkelingen zien. Aan de ene kant liepen de spaartegoeden flink op omdat de huishoudens hun koopkracht in de toekomst veilig willen stellen. Aan de andere kant maakten Nederlanders meer gebruik van consumptief krediet zoals roodstaan op de betaalrekening en kopen op afbetaling.
Bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) zijn cijfers beschikbaar over schuld in de roodstand onder volwassenen, dat wil zeggen onder volwassenen met een negatief saldo op de betaalrekening aan het eind van een maand. Uit deze cijfers blijkt dat de gemiddelde schuld in de roodstand eind december 2012 de hoogte had bereikt van 3.800 euro. De roodstand was daarmee hoger dan het modale netto-inkomen per maand. De totale schuld in de roodstand was gestegen van 7,8 miljard euro eind december 2007 naar 10,1 miljard euro eind december 2012. In de jaren na 2012 is de schuld in de roodstand geleidelijk weer gezakt.

Een onderzoeker beweert dat meer dan een kwart van de tien miljoen volwassenen eind december 2012 rood stond op de betaalrekening.

2p 7 Toon aan met een berekening dat de bewering van de onderzoeker juist is.

2p 8 Maak van onderstaande redenering een economisch juiste tekst:
Het bedrag aan besparingen hangt af van meerdere factoren: de rentestand, het consumentenvertrouwen en de hoogte van de inflatie.
– Bij een hoge rente zijn de besparingen ...(1)... dan bij een lage rentestand.
– Bij een hoog consumentenvertrouwen zal ...(2)... worden gespaard dan bij een laag consumentenvertrouwen.
– Bij een hoge inflatieverwachting zal er ...(3)... gespaard worden dan bij een lage inflatieverwachting, omdat de bestedingen worden ...(4)....

Kies uit:
Bij (1) hoger / lager
Bij (2) meer / minder
Bij (3) meer / minder
Bij (4) versneld / vertraagd

HA-1022-a-22-2-o 4 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

In Nederland was sprake van een ‘spaarpareadox’: Nederlanders vulden hun spaarpot zonder te ‘sparen’. Oftewel: Nederlanders gaven meer geld uit dan ze aan inkomen ontvingen, maar toch namen de spaartegoeden elk jaar toe.

Om dit te kunnen verklaren moeten we kijken naar de manier waarop de Nederlanders sparen. De Nederlandse Bank (DNB) stelt dat Nederlandse huishoudens op twee verschillende manieren sparen.
- Actief sparen: huishoudens consumeren hun inkomen niet volledig en bewaren een deel van hun inkomen voor later.
- Passief sparen: het vermogen neemt toe door waardevermeerdering van beleggingen in financiële producten, exclusief bijschrijven van rente en dividend.

1p 9 Leg uit of er bij passief sparen sprake is van ruilen over de tijd.

2p 10 Geef voor elk van de onderstaande situaties aan of het actief sparen of passief sparen betreft.
(1) bedragen overmaken naar een spaarrekening
(2) koersverandering van aandelen
(3) aankoop van aandelen
(4) waardevermeerdering van de pensioenportefeuille

Uit een onderzoek van DNB blijkt dat actief en passief sparen met elkaar samenhangen: bij iedere waardestijging van het vermogen met € 100, daalt het actief sparen met € 8. Hiermee hebben de onderzoekers de verklaring gevonden voor de Nederlandse spaarparadox. De onderzoeker zegt: “De verklaring van de Nederlandse spaarparadox zit in de sterke waardestijging van beleggingen, het spaargedrag van huishoudens in het kader van de levensloopplanning, het onderscheid tussen actief en passief sparen, en de samenhang tussen actief en passief sparen.”

3p 11 Beredeneer hoe de spaarparadox verklaard kan worden door een combinatie van factoren:
- de sterke waardestijging van de beleggingen;
- het spaargedrag van huishoudens in het kader van de levensloopplanning.
Betrek in je redenering het onderscheid en de samenhang tussen actief en passief sparen.

HA-1022-a-22-2-o 5 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 3 De reisbranche in zwaar weer

Uit een krant, 2019:
IFLAS, een reisbureau met reiswinkels in een aantal Nederlandse steden,
is failliet verklaard. Econoom Jessica van Min legt uit dat de gemiddelde
winst van reisbureaus met een fysieke winkel is gedaald als gevolg van
de toegenomen concurrentie met de online reisbureaus: op een all-
inclusive reis naar Turkije wordt hooguit een tientje verdiend. Hierdoor zijn
reisbureaus met een fysieke winkel kwetsbaar in hun voortbestaan.

1p 12 Leg uit waarom de online reisbureaus lagere gemiddelde totale kosten
(GTK) hebben dan reisbureaus met een fysieke winkel.

2p 13 Leg met behulp van het marksevenwicht uit waarom de gemiddelde winst
voor alle reisbureaus is gedaald door de opkomst van online reisbureaus.

In voorgaande jaren zijn steeds meer online reisbureaus toegetreden tot
de markt, doordat ze aantrekkelijke winsten konden behalen.
3p 14 Leg uit hoe de toetreding van online reisbureaus via lagere gemiddelde
totale kosten (GTK) uiteindelijk kon leiden tot lagere gemiddelde winst
voor alle reisbureaus.

Van Min vervolgt in het krantenbericht: “Zelfs een bekend reisbureau als
IFLAS redt het dus niet. Er lijkt alleen nog toekomst te zijn voor online
reisbureaus die reizen verkopen met een lage gemiddelde winst in
combinatie met een grote afzet.”
Van Min bestudeert de prijselasticiteiten voor binnenlandse en
buitenlandse reizen (zie bron 1), en leidt daaruit af:
1 dat van buitenlandse reizen meer afzetgroei te verwachten is dan van
binnenlandse reizen bij dezelfde procentuele prijsverlaging
2 en dat reisbureaus die zich toeleggen op buitenlandse reizen hun
omzet zullen zien stijgen ondanks de lagere prijzen, terwijl reisbureaus
die zich toeleggen op binnenlandse reizen hun omzet zullen zien
dalen als gevolg van de lagere prijzen.

Gebruik bron 1.
3p 15 Leg voor elk van de uitspraken 1 en 2 uit of ze juist of onjuist zijn. Betrek
de prijselasticiteiten in je uitleg.

HA-1022-a-22-2-o
6 / 11

### Pagina 7

Opgave 4 Kamertje verhuren

Uit onderzoek blijkt dat studentenkamers in Amsterdam het duurst van Nederland zijn. Kamers in Amsterdam zijn zo gewild, dat huisbazen studenten zelfs tegen elkaar op laten bieden. Degene die het hoogste biedt krijgt de kamer.

1p 16 Noem een kenmerk van monopolistische concurrentie en laat met een voorbeeld zien dat dit kenmerk van toepassing is op de markt van studentenkamers in Amsterdam.

De gemeente Amsterdam vindt de hoge huren ongewenst. De gemeente vraagt een adviesbureau te onderzoeken welke maatregelen hiertegen genomen kunnen worden. Het adviesbureau constateert dat de huren op de meest gewilde locaties weliswaar hoog zijn, maar dat vraag en aanbod op de markt in evenwicht zijn. Er zijn geen toetredingsbarrières geconstateerd en de aanbieders hebben een verwaarloosbaar kleine invloed op de prijs. Daarom gaan ze er in de analyse van uit dat de markt voor studentenkamers zich min of meer gedraagt als een markt van volkomen concurrentie.

Het bureau stelt in een rapport de volgende drie opties voor om de hoge huren tegen te gaan:
1 De gemeente gaat zelf studentenkamers bouwen en verhuren.
2 De gemeente grijpt in op deze markt middels prijsregulering.
3 De gemeente grijpt niet in omdat studenten steeds langer bij hun ouders willen blijven wonen en de huurprijzen van studentenkamers daardoor vanzelf zullen dalen.

2p 17 Leg uit dat studentenkamers die door de gemeente worden gebouwd geen collectieve goederen zijn. Betrek de twee kenmerken van collectieve goederen in je antwoord.

2p 18 Kies uit bron 1 de figuur die optie 1 uit het rapport van het onderzoeksbureau weergeeft. Neem de figuur over op je antwoordblad en arc­eer het nieuwe consumentensurplus.

1p 19 Leg uit welke vorm van prijsregulering (optie 2) de gemeente moet inzetten om de hoge huren tegen te gaan.

2p 20 Beredeneer dat prijsregulering (optie 2) kan leiden tot een verschil tussen de gevraagde en de aangeboden hoeveelheid kamers.

3p 21 Beredeneer of de veronderstelde daling van huurprijzen bij optie 3 een gevolg is van een verschuiving van de vraaglijn, van een verschuiving langs de vraaglijn, of van allebei.

HA-1022-a-22-2-o 7 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Opgave 5 IJsland lonkt naar euro

Uit een krant van januari
2017:
IJsland is vanaf 2007 hard
geraakt door de
economische crisis. In het
begin van de crisis daalde de
koers van de nationale munt,
de IJslandse kroon (ISK), ten
opzichte van de euro. Vanaf
2009 steeg de koers van de
ISK in euro's (zie bron 1).

[FIGUUR: Een afbeelding van IJsland met de IJslandse vlag eroverheen.]

2p 22 Gebruik bron 1
Bereken de procentuele stijging van de koers van de ISK in euro's tussen
2015 en 2016.

De export van IJsland naar Nederland betreft vooral vis. De Nederlandse
vishandelaar Dirk Dijkstra importeert gerookte zalm uit IJsland. Hij kijkt
terug naar de periode tussen 2007 en 2009 waarin de koers van de ISK in
euro's sterk daalde. Hij zegt tegen zijn compagnon: “De koersdaling
tussen 2007 en 2009 heeft onze handel beïnvloed. De gemiddelde
inkoopprijs in 2007 van omgerekend € 20,00 per kilo gerookte zalm is in
2009 veranderd.”

2p 23 Gebruik bron 1
Laat met behulp van een berekening zien of de Nederlandse importeur
van vis een inkoopvoordeel of een inkoopnadeel heeft van de veranderde
wisselkoers tussen 2007 en 2009. Ga ervan uit dat de prijs van een kilo
gerookte zalm in IJslandse kronen gelijk is gebleven tussen 2007 en
2009.

Vervolg van het krantenbericht:
Na 2009 groeide de IJslandse economie weer. Nu wil de IJslandse
minister van Financiën de export bevorderen door het systeem van
flexibele wisselkoersen te veranderen naar een systeem van vaste
wisselkoersen: er komt dan een vaste koersverhouding tussen de
IJslandse kroon en de euro.

HA-1022-a-22-2-o 8 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Onmiddellijk na de bekendmaking van het voornemen van de IJslandse minister om de ISK te koppelen aan de euro verschenen er zowel positieve als negatieve twitterberichten. Een bericht dat verscheen:

[FIGUUR: Twitter logo]

Twitterbericht
"Weet onze minister wel welk gevaar wij lopen?
Realiseert men zich daar in de hoofdstad Reykjavik wel dat het aanhouden van een vaste wisselkoers effectief conjunctuurbeleid door de overheid onmogelijk maakt?"

Een IJslandse econoom bevestigt dat de overheid inderdaad geen effectief conjunctuurbeleid kan voeren door de koppeling met de euro. De econoom begint zijn redenering als volgt:
"Stel dat de overheid de bestedingen (O) zou stimuleren, dan ...(1)... het Nationaal Inkomen (Y). Hierdoor ...(2)... de bestedingen (C) en neemt de ...(3)... toe. Hierdoor stijgt ...(4)... de munt ISK. Hierdoor dreigt de wisselkoers van de munt ISK in euro's te dalen, maar dat mag niet omdat juist gekozen was voor een vaste wisselkoers."

2p 24 Maak van de redenering van de econoom een economisch juiste tekst.
Kies uit:
(1) stijgt / daalt
(2) stijgen / dalen
(3) import (M) / export (E)
(4) de vraag naar / het aanbod van

De IJslandse econoom vervolgt de redenering:
"De Centrale Bank zal de daling van de koers van de munt ISK in euro's tegengaan om de vaste wisselkoers te handhaven. Om te voorkomen dat de koers daalt ...(1)... de Centrale Bank de rente zodat de kapitaalinvoer stijgt. Hierdoor stijgt ...(2)... de ISK. Als gevolg van de renteaanpassing door de Centrale Bank ...(3)... de bestedingen van consumenten en ...(4)... de besparingen. Dit betekent dat het conjunctuurbeleid van de overheid teniet wordt gedaan."

2p 25 Maak van de voorgaande redenering van de econoom een economisch juiste tekst.
Kies uit:
(1) verhoogt / verlaagt
(2) de vraag naar / het aanbod van
(3) stijgen / dalen
(4) stijgen / dalen

HA-1022-a-22-2-o
9 / 11
lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 10

Opave 6 Crisis en inkomen
Uit een bericht van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS): De economische crisis van 2008 – 2012 heeft geleid tot een
inkomensdaling voor huishoudens. Deze inkomensdaling was niet gelijk
verdeeld over de verschillende inkomensgroepen. Het nominale inkomen
van werknemers veranderde bijna niet, terwijl het nominale inkomen van
zelfstandigen wel sterk afhankelijk bleek van de conjunctuur. De
nominale uitkeringen zijn gekoppeld aan de cao-lonen.
noot 1 Een zelfstandige is een persoon die arbeid verricht voor eigen rekening of risico in een
eigen bedrijf.
2p 26 Leg met behulp van het begrip loonstarheid uit waarom het inkomen van
zelfstandigen gevoeliger is voor conjunctuurschommelingen dan het
inkomen van werknemers.
Gebruik het bericht van het CBS
Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
In de geschetste situatie van een neergaande conjuncturele
ontwikkeling zijn de nominale uitkeringen ...(1).... Het algemeen
prijspeil is gestegen, en de reële uitkeringen, zijn ...(2)....
De uitkeringen zijn ...(3)... welvaarts vast en ...(4)... waardevast.
Kies uit:
bij (1) gelijk gebleven / gestegen / gedaald
bij (2) gelijk gebleven / gestegen / gedaald
bij (3) wel / niet
bij (4) wel / niet
De inkomensverschillen in Nederland zijn kleiner geworden tijdens de
economische crisis van 2008 - 2012. In bron 1 staan de Lorenzcurven
voor secundaire inkomens van vóór en van ná de crisis.
Volgens het CBS verdiende de 20 procent van de personen met de
hoogste netto-inkomens in 2008 (aan het begin van de economische
crisis) 2,8 keer zo veel als de groep van de 20 procent van de personen
met de laagste netto-inkomens. In 2012 (aan het eind van de
economische crisis) was dit 2,5 keer zo veel.
Gebruik de grafiek van bron 1
Toon met een berekening aan dat de 20 procent van de personen met de
hoogste netto-inkomens in 2008 (aan het begin van de economische
crisis) 2,8 keer zo veel verdienden als de groep van 20 procent met de
laagste netto-inkomens.
HA-1022-a-22-2-0
10/11
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl.nl.

### Pagina 11

Het CBS heeft geconstateerd dat de groep met de 20 procent hoogste
inkomens relatief veel zelfstandigen bevat.

Gebruik het bericht van CBS
29 (2p) Beredeneer dat het relatief grote aantal zelfstandigen in de groep met de
20 procent hoogste inkomens heeft bijgedragen aan de nivellering van
inkomens tijdens de crisisperiode.
Nederland kent een progressief belastingsysteem.
30 (2p) Leg uit hoe het progressieve belastingsysteem ertoe bijdraagt dat de
secundaire inkomens gelijker verdeeld zijn dan de primaire inkomens.
De overheid kan belastinginkomsten gebruiken om de welvaart in ruime
zin te verhogen.
31 (1p) Laat met een voorbeeld zien hoe belastingen kunnen leiden tot een
hogere welvaart in ruime zin.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1022-a-22-2-o 11 / 11 einde

### Pagina 12

errratumblad
economie havo
Centraal examen havo
Tijd vak 2
Opgaven

Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor havo,

Bij het centraal examen economie havo op maandag 20 juni, aanvang 13.30 uur,
moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij
het begin van de zitting worden voorgelezen en/of aan de kandidaten worden uitgereikt.

Op pagina 6, bij vraag 13, moet de zin

Leg met behulp van het marktevenwicht uit waarom de gemiddelde winst voor alle
reisbureaus is gedaald door de opkomst van online reisbureaus.

vervangen worden door:

Leg met behulp van het marktevenwicht uit waarom de gemiddelde winst voor alle
reisbureaus is gedaald door de toename van het aantal reisbureaus.

Namens het College voor Toetsen en Examens,

drs. P.J.J. Hendrikse,
voorzitter

HA-1022-a-22-2-o-E