# Eindexamen Economie HAVO 2022 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Economische groei door studeren (2 punten) 2p 1 Leg uit dat het de economische groei in Nederland bevordert als jongeren studeren. Politieke partijen hebben een verschillende kijk op stelsels voor studiefinanciering. Twee politieke partijen doen een voorstel. – Partij 1 wil naar een stelsel met twee vaste beurzen: een beurs voor thuiswonende studenten en een beurs voor uitwonende studenten. Studenten ontvangen deze beurs maximaal 4 jaar. Studenten hoeven de bedragen niet terug te betalen. – Partij 2 wil een stelsel met een studielening met vaste rente en inkomensafhankelijke terugbetalingsvoorwaarden. Studenten ontvangen de lening maximaal 4 jaar. De terugbetaling is in maandelijkse termijnen en is afhankelijk van het inkomen. De terugbetalingstermijn is maximaal 20 jaar, ongeacht of het gehele bedrag dan volledig is afbetaald. Een econoom, Eelke Sanders, bespreekt de voorstellen van de twee partijen. Eelke Sanders vindt dat de overheid bij het studiestelsel van partij 2 een financieel risico loopt als gevolg van asymmetrische informatie. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe studeren bijdraagt aan de economische groei van Nederland. Je legt de relatie tussen studeren, arbeidsproductiviteit en het bruto binnenlands product (bbp). Wat moet je kennen: Je moet weten dat studeren het opleidingsniveau en het menselijk kapitaal verhoogt. Je moet weten dat een hoger opleidingsniveau de arbeidsproductiviteit vergroot. Je moet weten dat een hogere arbeidsproductiviteit leidt tot een hoger bruto binnenlands product (bbp), wat een indicator is van economische groei. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen studeren, arbeidsproductiviteit en economische groei (bbp) uitleggen. Je kunt een macro-economisch effect van individuele keuzes benoemen. Waar op letten: Let op dat je niet alleen het individuele voordeel van studeren (zoals een hoger inkomen) noemt, maar specifiek het macro-economische effect op de productie en het bbp. Zorg ervoor dat je het mechanisme via arbeidsproductiviteit duidelijk benoemt en niet een vage omschrijving geeft zoals 'het is goed voor de economie'. Kernbegrippen: arbeidsproductiviteit, economische groei, bbp, menselijk kapitaal Veelgemaakte fouten: - Alleen het individuele voordeel (hoger inkomen) noemen en niet het macro-economische effect (hogere productie/bbp). - Een vage omschrijving geven zoals 'het is goed voor de economie' zonder het mechanisme via arbeidsproductiviteit te benoemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Asymmetrische informatie en financieel risico studiestelsel (2 punten) 2p 2 Leg uit hoe asymmetrische informatie bij het studiestelsel van partij 2 kan leiden tot een financieel risico voor de overheid. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe asymmetrische informatie in een studiestelsel kan leiden tot een financieel risico voor de overheid. Je moet de relatie tussen de informatieachterstand van de overheid en de financiële gevolgen kunnen uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat asymmetrische informatie is: de ene partij heeft meer informatie dan de andere. Je moet begrijpen hoe dit kan leiden tot averechtse selectie. Je moet weten dat een financieel risico ontstaat als de verwachte inkomsten lager uitvallen dan gepland door ongunstige selectie. Wat moet je kunnen: Je kunt het begrip asymmetrische informatie toepassen op een concrete situatie zoals een studiestelsel. Je kunt een oorzaak-gevolgrelatie uitleggen tussen asymmetrische informatie en een financieel risico voor de overheid, specifiek in de context van inkomensafhankelijke terugbetaling van studieleningen. Waar op letten: Let op dat je asymmetrische informatie niet verwart met moral hazard. Zorg ervoor dat je de link legt tussen de informatieachterstand van de overheid en het *financiële risico* dat hieruit voortvloeit. Je moet specifiek ingaan op het studiestelsel van partij 2, waarbij de inkomensafhankelijke terugbetaling cruciaal is voor het risico. Kernbegrippen: asymmetrische informatie, averechtse selectie, financieel risico Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van asymmetrische informatie (informatie-achterstand vooraf) met moral hazard (gedragsverandering achteraf). - Alleen het begrip asymmetrische informatie uitleggen zonder de link te leggen naar het financiële risico voor de overheid in deze specifieke casus. - Niet specifiek ingaan op het stelsel van partij 2, waar de terugbetaling inkomensafhankelijk is, wat de kern is van het risico. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 3 – Moral hazard en studiefinanciering (2 punten) 2p 3 Leg uit dat de kans op moral hazard bij het stelsel van partij 1 het grootst is. Betrek beide stelsels in je antwoord. Mensen met een afgeronde studie zullen naar verwachting meer verdienen en dus meer inkomstenbelasting betalen dan mensen zonder afgeronde studie. Partij 1 wil aantonen dat het stelsel zichzelf op termijn terugbetaalt, en laat onderzoeken hoe groot het verschil in belastingopbrengsten is tussen mensen met en zonder afgeronde studie. Een onderzoeksbureau levert gegevens aan met betrekking tot de gemiddelde inkomens en de inkomensheffing bij die inkomens: Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom de kans op moral hazard bij het ene stelsel van studiefinanciering groter is dan bij het andere. Je moet beide stelsels in je antwoord betrekken en de link leggen met het gedrag van studenten. Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'moral hazard' betekent: het risico dat mensen zich anders gaan gedragen nadat een overeenkomst is gesloten, omdat de financiële gevolgen van hun gedrag niet (volledig) bij henzelf liggen. Je moet de kenmerken van de twee stelsels van studiefinanciering kennen: het stelsel van Partij 1 (geld krijgen/beurs) en het stelsel van Partij 2 (lenen). Wat moet je kunnen: Je moet het concept moral hazard kunnen toepassen op concrete situaties. Je moet de verschillen tussen de twee stelsels kunnen analyseren en de invloed hiervan op het gedrag van studenten kunnen uitleggen. Je moet een vergelijking kunnen maken tussen de twee stelsels met betrekking tot moral hazard. Waar op letten: Let erop dat je beide stelsels van studiefinanciering in je uitleg betrekt. Zorg ervoor dat je moral hazard niet verwart met adverse selectie. Geef niet alleen een definitie, maar pas het concept toe op de specifieke kenmerken van de stelsels en het gedrag van studenten. Kernbegrippen: moral hazard, asymmetrische informatie, prikkels, studiefinanciering Veelgemaakte fouten: - Vergeten om beide stelsels in het antwoord te betrekken, zoals expliciet gevraagd. - Moral hazard (gedragsverandering na het aangaan van een overeenkomst) verwarren met adverse selectie (verkeerde selectie vóór het aangaan van de overeenkomst). - Alleen een algemene definitie van moral hazard geven zonder deze toe te passen op de specifieke kenmerken van de twee voorgestelde stelsels. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/3 ## Vraag 4 – Berekening extra belastingopbrengsten over werkzaam leven (3 punten) 3p 4 De belastingopbrengsten worden geschat op basis van gemiddelde belastingtarieven en heffingskortingen zoals die in de tabel bij beide inkomens worden vermeld. De verwachting is dat iemand met een afgeronde studie gemiddeld 40 jaar werkt, en dat iemand zonder afgeronde studie gemiddeld 45 jaar werkt. Bereken de extra belastingopbrengsten over het gehele werkzame leven voor een persoon met een afgeronde studie ten opzichte van een persoon zonder afgeronde studie. Wat kun je verwachten: Je berekent de extra belastingopbrengsten over het gehele werkzame leven voor een persoon met een afgeronde studie ten opzichte van een persoon zonder afgeronde studie. Dit doe je door eerst de jaarlijkse belastingopbrengst per groep te berekenen, vervolgens de totale belastingopbrengst over het werkzame leven per groep te bepalen, en tot slot het verschil tussen deze totalen te berekenen. Wat moet je kennen: Je moet weten hoe je de inkomstenbelasting berekent: belasting = (belastingtarief * belastbaar inkomen) - heffingskorting. Je moet ook weten dat de belastingopbrengsten over een werkzaam leven berekend worden door de jaarlijkse belastingopbrengst te vermenigvuldigen met het aantal werkzame jaren. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie aflezen uit een tabel, zoals gemiddeld belastbaar jaarinkomen, geschatte gemiddelde belastingheffing en geschatte gemiddelde heffingskorting. Je kunt percentages omzetten naar decimalen voor berekeningen. Je kunt de jaarlijkse belastingopbrengst per persoon berekenen voor twee verschillende groepen. Je kunt de totale belastingopbrengst over het gehele werkzame leven per persoon berekenen voor beide groepen, rekening houdend met het juiste aantal werkzame jaren. Je kunt het verschil tussen twee berekende totalen bepalen. Waar op letten: Let erop dat je de heffingskorting correct aftrekt van de berekende belasting. Gebruik het juiste aantal werkzame jaren voor elke groep: 40 jaar voor mensen met een afgeronde studie en 45 jaar voor mensen zonder afgeronde studie. Zorg ervoor dat je de percentages correct omzet naar decimalen (bijvoorbeeld 37,10% wordt 0,371). Bereken eerst de totale belastingopbrengst over het werkzame leven voor elke groep afzonderlijk, voordat je het verschil berekent. Kernbegrippen: inkomstenbelasting, heffingskorting, belastbaar inkomen, gemiddeld belastingtarief, human capital Veelgemaakte fouten: - Heffingskorting vergeten af te trekken van de berekende belasting. - De verkeerde werkzame jaren gebruiken voor de groepen (40 jaar voor afgestudeerden, 45 jaar voor niet-afgestudeerden). - De percentages (37,10% en 41,50%) verkeerd omzetten naar een decimaal getal (0,371 en 0,415). - Eerst het verschil in jaarlijkse belasting berekenen en dan vermenigvuldigen met een onjuist aantal jaren, in plaats van de totale levensloopopbrengst per groep te berekenen en dan het verschil te nemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/4 ## Vraag 5 – Concurrentievoordeel door bedrijfsomvang (2 punten) 2p 5 Leg uit hoe Koko door zijn bedrijfsomvang een concurrentievoordeel heeft kunnen behalen op de andere aanbieders van kokosbrood. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe een grotere bedrijfsomvang kan leiden tot een concurrentievoordeel voor een bedrijf. Wat moet je kennen: Je moet weten wat schaalvoordelen zijn. Je moet weten dat schaalvoordelen kunnen leiden tot lagere gemiddelde constante kosten (GCK) of lagere gemiddelde totale kosten (GTK). Je moet begrijpen hoe lagere kosten de mogelijkheid geven om de verkoopprijs te verlagen en zo een concurrentievoordeel te behalen. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen bedrijfsomvang, kostenstructuur en concurrentiepositie uitleggen. Je kunt de gevolgen van schaalvoordelen benoemen voor de kosten per product en de verkoopprijs. Waar op letten: Let erop dat je specifiek bent over welke kosten dalen (gemiddelde constante kosten of gemiddelde totale kosten). Zorg ervoor dat je de link legt tussen de lagere kosten en de mogelijkheid om de prijs te verlagen, wat leidt tot een verbeterde concurrentiepositie. Kernbegrippen: schaalvoordelen, concurrentievoordeel, gemiddelde constante kosten, gemiddelde totale kosten, kostenstructuur Veelgemaakte fouten: - Niet specifiek zijn over welke kosten dalen (bijvoorbeeld alleen 'kosten' noemen in plaats van 'gemiddelde kosten'). - De link tussen lagere kosten en de verbeterde concurrentiepositie (via de mogelijkheid om de prijs te verlagen) vergeten te leggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Marktvormen en consumentensurplus (2 punten) 2p 6 Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. Voordat Koko zijn concurrenten overnam, was er sprake van ... (1).... Op dit moment spreken we van ...(2).... Door de overnames heeft Koko nu meer marktmacht, en is prijszetter geworden. Bij een prijsverhoging zal het consumentensurplus ... (3).... Kies uit: bij (1) monopolistische concurrentie / een oligopolie / een monopolie bij (2) monopolistische concurrentie / een oligopolie / een monopolie bij (3) kleiner worden / gelijk blijven / groter worden Door een misoogst van kokos zijn de grondstofkosten voor kokosbrood met 10 eurocent per pakje kokosbrood gestegen. De algemeen directeur van Koko wil deze kostenstijging volledig doorberekenen. Koko levert zijn volledige productie van kokosbrood aan twee grote supermarktketens. Koko weet nog steeds winst te behalen, ondanks de marktmacht van de afnemers. De supermarktketens streven naar maximale winst en overwegen om hun marktmacht als afnemers te gebruiken door met Koko in onderhandeling te gaan over de verhoging van hun inkoopprijs. Als beide supermarktketens ervoor kiezen om met Koko te onderhandelen, zal het resultaat zijn dat Koko de prijs van een pakje kokosbrood met minder dan 10 eurocent verhoogt. Als een van de supermarktketens akkoord gaat met de prijsverhoging van 10 eurocent en als de ander wil onderhandelen, zal Koko uitsluitend leveren aan de supermarktketen die akkoord gaat. Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste economische begrippen kiezen om de tekst kloppend te maken. Het gaat hierbij om het herkennen van marktvormen en het effect van prijsveranderingen op het consumentensurplus. Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van de marktvormen 'oligopolie' en 'monopolie' kennen. Je moet weten wat 'marktmacht' en 'prijszetter' betekenen. Ook moet je weten wat 'consumentensurplus' is en hoe een prijsverhoging dit beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je moet de juiste marktvorm identificeren op basis van een beschrijving van het aantal aanbieders. Je moet het effect van een prijsverhoging door een prijszetter op het consumentensurplus kunnen beredeneren. Waar op letten: Let goed op het aantal aanbieders dat in de tekst wordt genoemd om de juiste marktvorm te kiezen. Bedenk wat er gebeurt met het verschil tussen de betalingsbereidheid en de prijs als de prijs stijgt. Kernbegrippen: marktvormen, oligopolie, monopolie, marktmacht, prijszetter, consumentensurplus Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de verschillende marktvormen (oligopolie, monopolie, monopolistische concurrentie). - Incorrect redeneren over het effect van een prijsverhoging op het consumentensurplus. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Gevangenendilemma in de supermarktsector (2 punten) Gebruik bron 1. Toon met behulp van de getallen in de opbrengstenmatrix in bron 1 aan dat er een gevangenendilemma ontstaat voor de beide supermarktketens. Doe het als volgt: – Leg uit hoe de dominante strategie van elk van de twee partijen tot stand komt. – Beredeneer vervolgens dat er sprake is van een gevangenendilemma. Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat er een gevangenendilemma ontstaat voor twee supermarktketens. Je legt uit hoe de dominante strategie van elke keten tot stand komt en beredeneert vervolgens waarom dit een gevangenendilemma is. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een dominante strategie is en hoe je deze bepaalt in een opbrengstenmatrix. Je moet ook weten wat een gevangenendilemma is en hoe je dit herkent: een situatie waarin individuele rationele keuzes leiden tot een suboptimale uitkomst voor alle betrokkenen. Wat moet je kunnen: Je kunt een opbrengstenmatrix (pay-off matrix) analyseren. Je kunt voor elke partij de dominante strategie bepalen door alle mogelijke uitkomsten te vergelijken. Je kunt de uitkomst van de dominante strategieën vergelijken met andere mogelijke uitkomsten om te bepalen of er sprake is van een gevangenendilemma. Je kunt je redenering onderbouwen met getallen uit de matrix. Waar op letten: Let erop dat je voor elke keten systematisch alle opties van de tegenspeler controleert om de dominante strategie te bepalen. Verwar de uitkomst van de dominante strategieën (het Nash-evenwicht) niet met de voor de groep optimale uitkomst. Leg duidelijk uit waarom de uitkomst suboptimaal is, dit is essentieel voor het aantonen van een gevangenendilemma. Kernbegrippen: speltheorie, gevangenendilemma, dominante strategie, Nash-evenwicht, marktmacht, opbrengstenmatrix Veelgemaakte fouten: - Het niet systematisch controleren van alle opties van de tegenspeler om de dominante strategie te bepalen. - Het verwarren van de uitkomst van de dominante strategie (Nash-evenwicht) met de voor de groep optimale uitkomst. - Onvoldoende uitleggen waarom de uitkomst suboptimaal is, wat de kern is van een gevangenendilemma. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Prijselasticiteit van de vraag aantonen (2 punten) 2p 8 Toon met een berekening aan dat de vraag naar kokosbrood door supermarkten prijselastisch is. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je moet aantonen dat de vraag naar een product prijselastisch is. Dit doe je door een berekening uit te voeren en de uitkomst te interpreteren. Wat moet je kennen: Je moet weten wat prijselasticiteit van de vraag betekent. Je moet de formule voor procentuele verandering kennen: (nieuw - oud) / oud × 100%. Je moet weten dat de vraag prijselastisch is als de absolute procentuele verandering van de afzet groter is dan de procentuele verandering van de prijs. Of je moet weten dat de vraag prijselastisch is als de prijselasticiteitscoëfficiënt (Ev) kleiner is dan -1 (Ev < -1). Wat moet je kunnen: Je kunt de procentuele verandering van de afzet berekenen. Je kunt de procentuele verandering van de prijs berekenen. Je kunt de prijselasticiteitscoëfficiënt (Ev) berekenen door de procentuele verandering van de afzet te delen door de procentuele verandering van de prijs. Je kunt de uitkomst van je berekening interpreteren om te bepalen of de vraag prijselastisch is. Waar op letten: Let op dat je de oude en nieuwe waarden voor prijs en hoeveelheid niet omdraait in de formule voor procentuele verandering. Vergeet niet de absolute waarde te gebruiken bij het vergelijken van de procentuele veranderingen, want de procentuele verandering van de vraag is vaak negatief. Controleer je rekenwerk zorgvuldig. Zorg ervoor dat je de uitkomst correct interpreteert; een Ev van -1,5 betekent bijvoorbeeld dat de vraag elastisch is, niet inelastisch. Kernbegrippen: prijselasticiteit van de vraag, elastische vraag, procentuele verandering Veelgemaakte fouten: - De oude en nieuwe waarden voor prijs en hoeveelheid omdraaien in de formule voor procentuele verandering. - Vergeten de absolute waarde te gebruiken bij het vergelijken van de procentuele veranderingen (de procentuele verandering van de vraag is negatief). - Een rekenfout maken bij het berekenen van de percentages of de elasticiteit. - De uitkomst verkeerd interpreteren, bijvoorbeeld concluderen dat de vraag inelastisch is bij een uitkomst van -1,5. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Winstmaximalisatie met MO=MK (3 punten) 3p 9 Toon met een berekening aan dat Koko de prijs van een pakje kokosbrood met 5 eurocent zou moeten verhogen om maximale winst te behalen. Wat kun je verwachten: Je toont met een berekening aan welke prijsverhoging nodig is om maximale winst te behalen, uitgaande van gegeven formules voor marginale opbrengsten en marginale kosten. Wat moet je kennen: Je moet weten dat maximale winst wordt behaald als de marginale opbrengst (MO) gelijk is aan de marginale kosten (MK). Je moet de prijsafzetfunctie kunnen gebruiken om de prijs te bepalen bij een bepaalde afzet. Wat moet je kunnen: Je kunt de formule voor marginale opbrengst (MO) en marginale kosten (MK) aan elkaar gelijkstellen. Je kunt een lineaire vergelijking oplossen om de winstmaximaliserende hoeveelheid (Q) te vinden. Je kunt deze hoeveelheid invullen in de prijsafzetfunctie om de bijbehorende prijs te berekenen. Je kunt het verschil tussen de nieuwe en de oude prijs berekenen. Waar op letten: Let op dat je de voorwaarde MO=MK correct toepast. Voer de algebraïsche stappen nauwkeurig uit om rekenfouten te voorkomen. Zorg ervoor dat je als eindantwoord de *prijsverhoging* geeft en niet alleen de nieuwe prijs. Identificeer de oorspronkelijke prijs correct uit de context van de opgave. Kernbegrippen: winstmaximalisatie, marginale opbrengst, marginale kosten, MO=MK, prijsafzetfunctie Veelgemaakte fouten: - Vergeten de voorwaarde MO=MK te noemen. - Reken- of algebrafouten bij het oplossen van de vergelijking voor Q. - De berekende prijs van € 1,25 als eindantwoord geven in plaats van de prijsverhoging van € 0,05. - De oude prijs van € 1,20 niet correct identificeren uit de context van de opgave (met name bron 2 en vraag 8). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Winstberekening bij prijsverhoging (2 punten) 2p 10 Bereken de winst van Koko wanneer de prijs van een pakje kokosbrood voor de supermarkt met 5 eurocent wordt verhoogd. Wat kun je verwachten: Je moet de winst van een bedrijf berekenen nadat de verkoopprijs van een product is verhoogd. Hierbij moet je rekening houden met zowel de totale opbrengsten als de totale kosten, inclusief variabele en constante kosten. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de totale winst (TW) gelijk is aan de totale opbrengst (TO) min de totale kosten (TK). Je moet ook weten dat de totale kosten bestaan uit totale constante kosten (TCK) en totale variabele kosten (TVK), waarbij TVK gelijk is aan de variabele kosten per stuk keer de geproduceerde/verkochte hoeveelheid (Q). Wat moet je kunnen: Je moet de formule voor de totale winst (TW = TO - TK) toepassen. Je moet de totale constante kosten (TCK) kunnen afleiden uit gegeven informatie. Je moet de nieuwe totale opbrengst (TO = P x Q) en de nieuwe totale kosten (TK = TCK + TVK) kunnen berekenen, rekening houdend met een prijsverhoging en eventuele wijzigingen in variabele kosten per stuk. Je moet de winst kunnen berekenen door TO en TK van elkaar af te trekken. Waar op letten: Let goed op dat je de constante kosten (TCK) correct berekent, vaak door terug te rekenen vanuit een eerdere situatie. Controleer of je de juiste prijs en hoeveelheid gebruikt, vooral als er een doorwerkfout uit een vorige vraag mogelijk is. Vergeet niet de verhoging van de variabele kosten per stuk mee te nemen in je berekening. Let op de eenheden, zoals miljoenen euro's. Kernbegrippen: totale winst, totale opbrengst, totale kosten, constante kosten, variabele kosten, maximale winst Veelgemaakte fouten: - Vergeten de constante kosten (TCK) te berekenen op basis van de oude situatie. - Doorwerkfout uit de vorige vraag (verkeerde prijs of hoeveelheid gebruiken). - De verhoging van de variabele kosten per stuk (van 0,40 naar 0,50) over het hoofd zien. - Vergeten dat de bedragen in miljoenen zijn. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Schaalvergroting bij supermarkten aantonen (2 punten) Gebruik bovenstaande tekst en bron 1. Toon met een berekening aan dat er tussen 2017 en 2020 sprake was van schaalvergroting bij supermarkten. Wat kun je verwachten: Je moet aantonen dat er sprake is van schaalvergroting bij supermarkten tussen 2017 en 2020. Dit doe je met een berekening en een conclusie, gebaseerd op de gegevens uit bron 1. Wat moet je kennen: Je moet weten wat schaalvergroting betekent: de toename van de gemiddelde omvang van een bedrijf of productie-eenheid. Je moet ook weten hoe je een procentuele verandering berekent: (nieuw - oud) / oud * 100%. Wat moet je kunnen: Je moet relevante gegevens uit bron 1 kunnen selecteren (totaal winkelvloeroppervlak en aantal supermarkten voor 2017 en 2020). Je moet de procentuele verandering van het totale winkelvloeroppervlak en het aantal supermarkten kunnen berekenen. Je kunt ook het gemiddelde winkelvloeroppervlak per supermarkt voor beide jaren berekenen. Je moet de uitkomsten van je berekeningen kunnen interpreteren en hieruit een conclusie trekken over schaalvergroting. Waar op letten: Let erop dat je de juiste noemer gebruikt bij het berekenen van procentuele veranderingen (altijd de oude waarde). Zorg ervoor dat je na de berekening duidelijk de conclusie trekt dat er sprake is van schaalvergroting en waarom dit zo is. Kernbegrippen: schaalvergroting, procentuele verandering, gemiddelde Veelgemaakte fouten: - Verkeerde noemer bij procentuele verandering (delen door de nieuwe waarde in plaats van de oude waarde). - Alleen de berekening geven zonder de conclusie te trekken die de vraag beantwoordt. - De definitie van schaalvergroting niet koppelen aan de uitkomst van de berekening. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Gemiddelde omzet per supermarkt (2 punten) 2p 12 Hoe blijkt uit bron 2 dat de supermarkten van Albert Heijn in 2018 gemiddeld een grotere omzet halen dan de supermarkten die zijn aangesloten bij Superunie? Marktanalist Daniëlle Dijkstra bespreekt de ontwikkelingen in de levensmiddelenbranche in de periode 2017–2020. De levensmiddelenbranche bestaat - behalve de supermarkten – uit een groot aantal sterk concurrerende levensmiddelenspeciaalzaken. Dijkstra: “We zagen een stijging van de totale afzet van levensmiddelen in de supermarkten van bijna 10%, als gevolg van de hoogconjunctuur. We verwachten dat de afzet van levensmiddelen in speciaalzaken met een ander percentage dan 10% zal stijgen. De levensmiddelen bij speciaalzaken bevinden zich immers in het luxe segment." Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de omzet van supermarkten en je moet informatie uit een bron gebruiken om een conclusie te trekken over de gemiddelde omzet per winkel. Wat moet je kennen: Je moet weten wat 'omzet' is en hoe je de 'gemiddelde omzet per winkel' berekent. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bron 2 aflezen over de totale omzet en het aantal winkels van verschillende supermarktketens. Je moet deze gegevens combineren om de gemiddelde omzet per winkel te vergelijken. Waar op letten: Let goed op dat je zowel de totale omzet als het aantal winkels meeneemt in je overweging. Verwar omzet niet met winst. Je moet de gemiddelde omzet per winkel bepalen, niet alleen de totale omzet. Kernbegrippen: omzet, gemiddelde omzet, aantal winkels, vergelijken Veelgemaakte fouten: - Alleen kijken naar de totale omzet of alleen naar het aantal winkels, zonder deze te combineren om de gemiddelde omzet per winkel te bepalen. - Omzet verwarren met winst. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Inkomenselasticiteit en conjunctuur (3 punten) 3p 13 Leg uit waarom in hoogconjunctuur de afzet van luxe levensmiddelen met een ander percentage zal stijgen dan die van niet-luxe levensmiddelen. Betrek het begrip inkomenselasticiteit in je antwoord. Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom de afzet van luxe en niet-luxe levensmiddelen anders reageert op een hoogconjunctuur, waarbij je het begrip inkomenselasticiteit gebruikt. Wat moet je kennen: Je moet weten wat hoogconjunctuur is en dat dit leidt tot een stijging van de gemiddelde inkomens. Je moet weten wat inkomenselasticiteit is en dat deze voor luxe goederen hoger is dan voor niet-luxe (noodzakelijke) goederen. Je moet weten dat een hogere inkomenselasticiteit betekent dat de vraag procentueel sterker reageert op een inkomensverandering. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie leggen tussen hoogconjunctuur en inkomensstijging. Je kunt het begrip inkomenselasticiteit toepassen op luxe en niet-luxe goederen. Je kunt uitleggen hoe een verschil in inkomenselasticiteit leidt tot een verschillend percentage in afzetstijging bij een inkomensgroei. Waar op letten: Let erop dat je het begrip 'inkomenselasticiteit' expliciet noemt en correct toepast. Zorg dat je de link legt tussen hoogconjunctuur en stijgende inkomens. Leg duidelijk uit dat de *mate* van reactie (de elasticiteit) verschilt tussen luxe en niet-luxe goederen, wat leidt tot een ander stijgingspercentage van de afzet. Kernbegrippen: hoogconjunctuur, inkomenselasticiteit, luxe goederen, niet-luxe goederen Veelgemaakte fouten: - Het begrip 'inkomenselasticiteit' niet noemen, terwijl de vraag hier expliciet om vraagt. - De link tussen hoogconjunctuur en een stijging van de gemiddelde inkomens niet leggen. - Niet uitleggen dat de *mate* van reactie (de elasticiteit) verschilt tussen luxe en niet-luxe goederen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Waardevast pensioen en inflatie (1 punt) Gebruik bovenstaande tekst. Maak onderstaande redenering economisch juist: Er is de laatste jaren geen sprake geweest van een waardevast bedrijfspensioen, omdat de ...(1)... waarde van het bedrijfspensioen niet is meegestegen met de ...(2).... Kies uit: bij (1) nominale / reële bij (2) cao-lonen / inflatie Wat kun je verwachten: Je vult een redenering aan over waardevaste pensioenen door de juiste economische begrippen te kiezen. Je moet het verschil kennen tussen nominale en reële waarde en weten wat inflatie betekent voor koopkracht. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een pensioen 'waardevast' is als de koopkracht ervan gelijk blijft. Dit betekent dat de nominale uitkering moet stijgen met de inflatie. Je moet het verschil kennen tussen 'nominale waarde' (het geldbedrag) en 'reële waarde' (de koopkracht van dat geldbedrag). Je moet weten dat 'inflatie' een stijging is van het algemeen prijspeil, waardoor de koopkracht van geld daalt. Je moet weten dat 'welvaartsvast' gekoppeld is aan de ontwikkeling van cao-lonen, terwijl 'waardevast' gekoppeld is aan inflatie. Wat moet je kunnen: Je kunt economische begrippen correct toepassen in een gegeven redenering. Je kunt de relatie tussen nominale waarde, reële waarde en inflatie uitleggen. Je kunt informatie uit een tekst (bron 1) gebruiken om een economische redenering te voltooien. Waar op letten: Let goed op het verschil tussen 'waardevast' (gekoppeld aan inflatie) en 'welvaartsvast' (gekoppeld aan cao-lonen). Verwar ook 'nominale waarde' niet met 'reële waarde'. Een gelijkblijvende nominale uitkering betekent bij inflatie een daling van de reële waarde (koopkracht). Kernbegrippen: waardevast pensioen, nominaal, reëel, inflatie, koopkracht Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van de begrippen 'waardevast' en 'welvaartsvast'. Welvaartsvast is gekoppeld aan de loonontwikkeling (cao-lonen), terwijl waardevast gekoppeld is aan de prijsontwikkeling (inflatie). - Het verwarren van de begrippen 'nominaal' en 'reëel'. Een gelijkblijvende uitkering is nominaal stabiel, maar bij inflatie daalt de reële waarde (koopkracht). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Koopkrachtdaling bedrijfspensioenuitkeringen berekenen (2 punten) Gebruik de inleidende tekst en bron 1. Toon met een berekening aan dat de koopkracht van de bedrijfspensioenuitkeringen tussen 2014 en 2018 met 4% is gedaald, afgerond op hele procenten. Wat kun je verwachten: Je moet met een berekening aantonen dat de koopkracht van bedrijfspensioenuitkeringen tussen 2014 en 2018 met 4% is gedaald. Je gebruikt hiervoor de inleidende tekst en bron 1. Wat moet je kennen: Je moet weten wat koopkracht, reëel inkomen en nominaal inkomen betekenen. Je moet de relatie tussen deze begrippen kennen. Je moet weten dat inflatie een daling van de koopkracht veroorzaakt als het nominale inkomen niet meestijgt. Je moet de formule voor het berekenen van het reëel indexcijfer (RIC = (NIC / PIC) * 100) kennen. Je moet weten dat een nominaal inkomen dat gelijk blijft, een nominaal indexcijfer (NIC) van 100 heeft. Wat moet je kunnen: Je kunt relevante informatie uit een tekst en bron (bron 1) halen. Je kunt de consumentenprijsindexcijfers (PIC) uit bron 1 gebruiken om de relatieve prijsstijging te berekenen. Je kunt het nominaal indexcijfer (NIC) bepalen als het nominale inkomen gelijk blijft. Je kunt de formule RIC = (NIC / PIC) * 100 correct toepassen om het reëel indexcijfer te berekenen. Je kunt de procentuele verandering van de koopkracht berekenen en afronden op hele procenten. Waar op letten: Let op het verschil tussen nominale en reële waarden. Zorg ervoor dat je de procentuele verandering correct berekent. Vergeet niet dat het nominale inkomen constant is, wat betekent dat het nominaal indexcijfer (NIC) 100 is. Pas de formule RIC = (NIC / PIC) * 100 nauwkeurig toe en rond pas aan het einde af. Kernbegrippen: koopkracht, reëel inkomen, nominaal inkomen, inflatie, indexcijfers Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen nominale en reële waarden. - Incorrecte berekening van procentuele verandering. - Vergeten dat het nominale inkomen constant is (NIC=100). - Onjuist toepassen van de formule RIC = (NIC/PIC) * 100, bijvoorbeeld door de benaderingsformule RIC ≈ NIC - PIC te gebruiken zonder dat dit is toegestaan of zonder de indexcijfers eerst om te zetten naar procentuele veranderingen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Ruilen over de tijd bij bedrijfspensioen (2 punten) 2p 16 Leg uit waarom er bij premie-inleg voor het bedrijfspensioen sprake is van 'ruilen over de tijd' voor de werknemer. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom premie-inleg voor een bedrijfspensioen een voorbeeld is van 'ruilen over de tijd' voor een werknemer. Je legt uit wat de werknemer nu doet en wat hij/zij daarvoor later terugkrijgt. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het begrip 'ruilen over de tijd' inhoudt. Je moet begrijpen dat het gaat om het verschuiven van consumptie van het heden naar de toekomst. Je moet weten dat pensioenpremie nu betaald wordt en pensioeninkomen later ontvangen wordt. Wat moet je kunnen: Je kunt het begrip 'ruilen over de tijd' toepassen op een concrete situatie zoals pensioenopbouw. Je kunt de relatie leggen tussen een huidige actie (premie betalen) en een toekomstige consequentie (pensioen ontvangen). Je kunt uitleggen dat het betalen van premie nu ten koste gaat van huidige consumptie en dat het ontvangen van pensioen later consumptie mogelijk maakt. Waar op letten: Let erop dat je zowel de huidige opoffering (premie betalen = minder consumptie nu) als de toekomstige beloning (pensioen ontvangen = consumptie later) benoemt. Zorg dat je de link legt tussen deze twee momenten. Geef geen te algemeen antwoord; maak het specifiek voor de werknemer en zijn/haar pensioen. Kernbegrippen: ruilen over de tijd, pensioen, consumptie, inkomen Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven zonder de link te leggen tussen de huidige actie (premie betalen) en de toekomstige consequentie (pensioen ontvangen). - Alleen het betalen van premie noemen, zonder te specificeren dat dit ten koste gaat van de huidige consumptie. - Alleen het ontvangen van pensioen noemen, zonder dit te koppelen aan de eerdere premie-inleg. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Keuzevrijheid pensioenpremie en levensloop (2 punten) 2p 17 Licht met een voorbeeld toe dat de keuzevrijheid bij de premie-inleg kan leiden tot keuzes die beter aansluiten bij de levensloop van de deelnemers. Het plan heeft voordelen, maar er zitten ook risico's aan als de deelnemers niet verplicht kunnen worden om voor een vast eindbedrag te blijven sparen. Uit onderzoek blijkt namelijk dat veel deelnemers dan keuzes maken waarbij ze te weinig pensioen opbouwen. Afhankelijk van het feit of een deelnemer een onder- of overspaarder is, kan een tijdelijke verlaging van de premie-inleg voor het bedrijfspensioen wel of niet risicovol zijn. Om te bepalen of een huishouden tot de onder- of overspaarders behoort, wordt gekeken naar de hoogte van de vervangingsratio. Onderspaarders, overspaarders, gelijkspaarders en vervangingsratio: - **Onderspaarders** zijn werknemers van wie het besteedbaar inkomen na pensionering naar verwachting¹⁾ lager is dan het besteedbaar inkomen vóór pensionering²⁾. - **Overspaarders** zijn werknemers van wie het besteedbaar inkomen na pensionering naar verwachting¹⁾ hoger is dan het besteedbaar inkomen vóór pensionering²⁾. - **Gelijkspaarders** zijn werknemers van wie het besteedbaar inkomen na pensionering naar verwachting¹⁾ gelijk is aan het besteedbaar inkomen vóór pensionering²⁾. - **Vervangingsratio** = \fracbesteedbaar inkomen na pensioneringbesteedbaar inkomen vóór pensionering × 100% noot 1 De verwachting is gebaseerd op eerder ingelegde premies. noot 2 Met 'besteedbaar inkomen vóór pensionering' wordt het gemiddelde besteedbare inkomen bedoeld over de gehele periode voor pensionering. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe flexibele pensioenpremie-inleg kan aansluiten bij de verschillende financiële situaties die je in je leven tegenkomt. Je geeft hierbij een concreet voorbeeld. Wat moet je kennen: Je moet weten dat je inkomen en uitgavenpatroon verandert gedurende je levensloop. Je moet het concept 'levensloop' kunnen relateren aan je financiële situatie (inkomsten en uitgaven). Wat moet je kunnen: Je kunt een concreet voorbeeld geven van een levensfase (bijvoorbeeld begin carrière, gezin stichten, mantelzorg) en de bijbehorende financiële situatie (bijvoorbeeld laag inkomen, hoge uitgaven, minder inkomsten). Je kunt de relatie leggen tussen deze levensfase en de mogelijkheid om de premie-inleg voor je pensioen aan te passen, zodat je besteedbaar inkomen beter aansluit bij je behoeften in die fase. Waar op letten: Let erop dat je een concreet voorbeeld geeft van een levensfase en de financiële gevolgen daarvan. Zorg ervoor dat je duidelijk de link legt tussen de variatie in inkomsten/uitgaven in die levensfase en de aanpassing van de premie-inleg om het besteedbaar inkomen beter te laten aansluiten bij je behoeften. Kernbegrippen: ruilen over de tijd, levensloop, pensioen, premie-inleg Veelgemaakte fouten: - Een te algemeen antwoord geven zonder een concreet voorbeeld van een levensfase en de bijbehorende financiële situatie. - Vergeten de link te leggen tussen de levensfase (en de bijbehorende inkomsten/uitgaven) en de aanpassing van de premie-inleg. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Pensioen en vervangingsratio berekenen (2 punten) 2p 18 Stel dat een pensioendeelnemer met een besteedbaar inkomen vóór pensionering van € 40.000 een vervangingsratio heeft van 90%. Bereken het pensioenbedrag dat deze deelnemer per jaar tekortkomt in vergelijking met een gelijkspaarder. Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd met een pensioendeelnemer, een besteedbaar inkomen vóór pensionering en een vervangingsratio. Je moet het pensioenbedrag berekenen dat deze deelnemer tekortkomt in vergelijking met een gelijkspaarder. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een 'vervangingsratio' is en hoe je deze toepast op een inkomen. Je moet ook begrijpen wat een 'gelijkspaarder' inhoudt in de context van pensioen (namelijk dat het pensioeninkomen gelijk is aan het inkomen vóór pensionering, dus een vervangingsratio van 100%). Wat moet je kunnen: Je kunt een percentage van een bedrag berekenen. Je kunt een verschil berekenen tussen twee bedragen. Je kunt de vervangingsratio correct interpreteren en toepassen om het pensioeninkomen te bepalen. Je kunt het tekort berekenen door het pensioeninkomen van de deelnemer te vergelijken met dat van een gelijkspaarder. Waar op letten: Let goed op dat je het gevraagde bedrag berekent: het *tekort* aan pensioenbedrag, en niet het pensioenbedrag zelf. Zorg ervoor dat je percentages correct omzet naar decimalen of breuken in je berekening. Kernbegrippen: vervangingsratio, pensioen, besteedbaar inkomen, gelijkspaarder Veelgemaakte fouten: - Het berekende pensioeninkomen (€ 36.000) als eindantwoord geven, in plaats van het tekort (€ 4.000). - Een rekenfout maken bij het omzetten van percentages naar decimalen (bijv. 90% als 0,09 gebruiken). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Consumentenvertrouwen en economische factoren (1 punt) Gebruik bron 1. Welke economische factor kan er boven pijl 3 worden ingevuld? A import door Nederland B koopkracht van consumenten C werkloosheidspercentage Wat kun je verwachten: Je krijgt een model of schema gepresenteerd dat economische verbanden weergeeft. Je moet een ontbrekende factor in dit model identificeren die een directe invloed heeft op consumentenvertrouwen. Wat moet je kennen: Je moet weten dat het consumentenvertrouwen een belangrijke indicator is voor de economische vooruitzichten van huishoudens. Je moet de relatie kennen tussen werkloosheid en consumentenvertrouwen: een laag of dalend werkloosheidspercentage leidt tot meer baanzekerheid en een positievere kijk op de toekomst, wat het consumentenvertrouwen verhoogt. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een economisch model (bron 1) kunnen interpreteren. Je moet de oorzaak-gevolgrelaties tussen verschillende economische factoren kunnen onderscheiden. Je moet de meest directe oorzaak van consumentenvertrouwen kunnen selecteren uit gegeven opties. Waar op letten: Let goed op de directe oorzaak-gevolgrelaties in het model. Verwar een gevolg (zoals import of koopkracht) niet met een directe oorzaak van consumentenvertrouwen. Werkloosheid beïnvloedt direct de baanzekerheid en daarmee de bereidheid om te besteden. Kernbegrippen: consumentenvertrouwen, werkloosheid, economische groei, macro-economische modellen Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van oorzaak en gevolg in het economische model. Bijvoorbeeld, koopkracht kan een gevolg zijn van economische omstandigheden, terwijl werkloosheid een directe oorzaak is van de mate van consumentenvertrouwen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Invloed overheidsbestedingen op consumentenvertrouwen (1 punt) Gebruik bron 1. Leg uit hoe de overheidsbestedingen (pijl 2) van invloed zijn op het consumentenvertrouwen. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe overheidsbestedingen invloed hebben op het consumentenvertrouwen. Je moet hierbij een logische economische of psychologische redenering geven. Wat moet je kennen: Je moet weten wat overheidsbestedingen zijn en hoe deze de economie kunnen beïnvloeden. Je moet ook weten wat consumentenvertrouwen is en welke factoren hierop van invloed kunnen zijn. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een economisch model (zoals een schema met pijlen) interpreteren. Je kunt een economische redenering opbouwen en uitleggen hoe verschillende economische variabelen met elkaar samenhangen. Waar op letten: Let erop dat je een duidelijke en concrete link legt tussen overheidsbestedingen en consumentenvertrouwen. Vermijd vage formuleringen en specificeer het mechanisme (psychologisch of economisch) dat je beschrijft. Kernbegrippen: overheidsbestedingen, consumentenvertrouwen, begrotingsbeleid, economische groei Veelgemaakte fouten: - Een te vage link leggen tussen overheidsbestedingen en consumentenvertrouwen, zonder het mechanisme (psychologisch of economisch) te specificeren. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Gevolgen van laag consumentenvertrouwen en economische stagnatie (2 punten) De president van de Europese Centrale Bank (ECB) reageert op het rapport van de OESO en beschrijft de gevolgen van het lage consumentenvertrouwen: Het lage consumentenvertrouwen leidt tot ...(1)... bestedingen en ...(2)... besparingen door de consumenten. Producenten zullen daarop hun prijzen ...(3).... Vervolgens zullen de lonen, winsten en investeringen ...(4).... Consumenten zullen daarop hun bestedingen ...(5).... Daardoor stagneert de economische ontwikkeling. Maak van de bovenstaande reactie van de president van de ECB een economisch juiste redenering. Kies uit: bij (1) lage/hoge bij (2) lage/hoge bij (3) verhogen/verlagen bij (4) dalen/stijgen bij (5) uitstellen/vervroegen Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over de gevolgen van laag consumentenvertrouwen. Je moet de juiste economische termen kiezen om de redenering kloppend te maken. Wat moet je kennen: Je moet weten dat laag consumentenvertrouwen leidt tot: lagere bestedingen, hogere besparingen, producenten die prijzen verlagen, dalende lonen, winsten en investeringen, en consumenten die bestedingen uitstellen. Je moet de relatie tussen consumentenvertrouwen, bestedingen, besparingen, prijzen, lonen, winsten en investeringen kennen. Wat moet je kunnen: Je moet een economische redenering kunnen volgen en aanvullen met de juiste begrippen. Je moet de gevolgen van laag consumentenvertrouwen voor de economie kunnen benoemen. Waar op letten: Let goed op de causale verbanden in de redenering. Verwar een deflatoire spiraal niet met een inflatoire spiraal. Bedenk dat producenten hun prijzen verlagen als de vraag daalt. Onthoud dat consumenten hun bestedingen uitstellen bij negatieve toekomstverwachtingen. Kernbegrippen: consumentenvertrouwen, bestedingen, besparingen, deflatie, economische stagnatie, laagconjunctuur Veelgemaakte fouten: - Verwarring in de causale keten van een deflatoire spiraal. - Incorrect inschatten van de reactie van producenten op dalende vraag (prijsverlaging i.p.v. verhoging). - Verwarring tussen uitstellen en vervroegen van bestedingen bij negatieve toekomstverwachtingen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Rentebeleid en deflatie (2 punten) 2p 22 Leg uit dat de renteverlaging door Nederlandse banken deflatie in Nederland kan tegengaan. De renteverlaging door de ECB leidde op de valutamarkten tot een verandering van de wisselkoers van de euro in dollars. Deze wisselkoersverandering draagt ook bij aan het tegengaan van deflatie in de eurozone. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een renteverlaging door banken deflatie kan tegengaan. Je redenering moet de link leggen tussen rente, bestedingen en het algemeen prijspeil. Wat moet je kennen: Je moet weten wat deflatie is (een daling van het algemeen prijspeil). Je moet de relatie kennen tussen rente, sparen en lenen. Je moet weten dat lagere rente sparen minder aantrekkelijk maakt en lenen aantrekkelijker. Je moet weten dat dit leidt tot hogere bestedingen (stijging van de aggregatieve vraag). Je moet weten dat een stijgende vraag, bij gelijkblijvend aanbod, leidt tot opwaartse druk op de prijzen. Wat moet je kunnen: Je moet een causale redenering opzetten en uitleggen hoe een economische maatregel (renteverlaging) via een reeks van effecten (sparen/lenen, bestedingen) invloed heeft op het algemeen prijspeil. Je moet de begrippen rente, bestedingen en deflatie correct toepassen in je uitleg. Waar op letten: Let erop dat je de hele redenering afmaakt: van renteverlaging via bestedingen naar het effect op het prijsniveau (tegengaan van deflatie). Verwar deflatie niet met een lage inflatie of desinflatie. Kernbegrippen: monetair beleid, rente, deflatie, bestedingen, sparen, lenen, aggregatieve vraag Veelgemaakte fouten: - De redenering niet afmaken: de link tussen hogere bestedingen en het effect op het prijsniveau (tegengaan van deflatie) wordt vergeten. - Verwarren van deflatie met een lage inflatie of desinflatie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Rente en wisselkoers van de euro (2 punten) 2p 23 Leidt een renteverlaging in de eurozone tot een daling of tot een stijging van de waarde van de euro in dollars? Leg je keuze uit. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het verband tussen een renteverandering in de eurozone en de waarde van de euro ten opzichte van de dollar. Je moet uitleggen of de euro stijgt of daalt en waarom. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een renteverlaging in de eurozone het minder aantrekkelijk maakt voor beleggers om hun geld in de eurozone te plaatsen. Je moet weten dat dit leidt tot een kapitaaluitstroom of een verminderde kapitaalinstroom. Je moet weten dat dit op de valutamarkt leidt tot een toename van het aanbod van euro's en/of een afname van de vraag naar euro's. Je moet weten dat een groter aanbod van een valuta en/of een kleinere vraag naar een valuta leidt tot een daling van de wisselkoers van die valuta. Wat moet je kunnen: Je kunt de gevolgen van een renteverandering op kapitaalstromen benoemen. Je kunt de invloed van kapitaalstromen op vraag en aanbod van valuta op de valutamarkt uitleggen. Je kunt de wet van vraag en aanbod toepassen op de valutamarkt om de verandering in de wisselkoers te bepalen. Waar op letten: Let goed op de richting van de kapitaalstroom: een lagere rente trekt minder kapitaal aan of zorgt voor uitstroom. Let ook goed op de gevolgen voor vraag en aanbod van euro's op de valutamarkt: meer aanbod of minder vraag leidt tot een daling van de eurokoers. Kernbegrippen: wisselkoers, rente, kapitaalstromen, valutamarkt, monetair beleid Veelgemaakte fouten: - Verwarring over de richting van de kapitaalstroom: denken dat een lagere rente kapitaal aantrekt. - Verkeerd redeneren over vraag en aanbod op de valutamarkt, bijvoorbeeld denken dat een groter aanbod van euro's de koers doet stijgen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Effect van eurokoers op economische groei (2 punten) 2p 24 Leg uit dat deze koersverandering van de euro bijdraagt aan de economische groei in de eurozone. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe een koersverandering van de euro bijdraagt aan de economische groei in de eurozone. Je redenering moet logisch en volledig zijn, waarbij je de relatie tussen de wisselkoers, import/export en economische groei duidelijk maakt. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een daling van de eurokoers betekent voor de prijs van importproducten en exportproducten. Je moet de relatie kennen tussen export/import en de internationale concurrentiepositie. Je moet weten hoe een toename van export en/of een afname van import bijdraagt aan de economische groei. Wat moet je kunnen: Je kunt de gevolgen van een wisselkoersdaling voor import en export benoemen. Je kunt een causale redenering opstellen die de link legt tussen een wisselkoersverandering en de economische groei. Je kunt de begrippen 'internationale concurrentiepositie', 'export', 'import' en 'economische groei' correct toepassen in je uitleg. Waar op letten: Let erop dat je de redenering volledig maakt: van koersdaling naar effect op import/export, en vervolgens naar het effect op de productie en economische groei. Verwar de effecten op import- en exportprijzen niet. Een daling van de eurokoers maakt export goedkoper voor het buitenland en import duurder voor de eurozone. Kernbegrippen: wisselkoers, internationale concurrentiepositie, export, import, economische groei Veelgemaakte fouten: - Verwarring over het effect van een koersdaling op de prijzen van import en export (bijvoorbeeld denken dat export duurder wordt). - De redenering niet afmaken; bijvoorbeeld wel concluderen dat de export stijgt, maar niet de link leggen naar hogere productie en economische groei. - Oorzaak en gevolg omdraaien. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/24 ## Vraag 25 – Overheidstekort berekenen als percentage van het bbp (2 punten) Gebruik bron 1. Toon met een berekening aan dat het begrote overheidstekort van Italië in 2019 hoger is dan 1,6% van het bbp. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het overheidstekort van een land en moet dit tekort berekenen als percentage van het bbp. Je moet vervolgens dit percentage vergelijken met een gegeven norm. Wat moet je kennen: Je moet weten dat het overheidstekort het verschil is tussen de overheidsuitgaven en de belastingontvangsten. Je moet ook weten dat het bbp (bruto binnenlands product) de totale waarde is van alle geproduceerde goederen en diensten in een land gedurende een bepaalde periode. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron kunnen aflezen. Je moet het overheidstekort in absolute cijfers kunnen berekenen. Je moet vervolgens dit absolute overheidstekort kunnen omrekenen naar een percentage van het bbp. Tot slot moet je dit berekende percentage kunnen vergelijken met een gegeven norm en een conclusie trekken. Waar op letten: Let goed op dat je zowel het absolute overheidstekort berekent als het percentage van het bbp. Vergeet niet om je berekende percentage te vergelijken met de norm van 1,6%. Controleer je berekeningen en afrondingen zorgvuldig. Gebruik de juiste bedragen voor overheidsuitgaven, belastingontvangsten en bbp uit de bron. Kernbegrippen: overheidstekort, begrotingstekort, bbp, EMU, stabiliteitspact Veelgemaakte fouten: - Alleen het absolute tekort berekenen en niet het percentage van het bbp. - Reken- of afrondingsfouten. - De conclusie vergeten waarin het berekende percentage wordt vergeleken met de norm van 1,6%. - Het bedrag van de verhoging van de uitgaven (35 miljard) gebruiken in de berekening in plaats van het tekort. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/25 ## Vraag 26 – Uitleg overheidstekort en economische groei (2 punten) Leg bewering 1 uit van de Italiaanse regering. Wat kun je verwachten: Je moet een bewering van de Italiaanse regering uitleggen. Dit gaat over het verband tussen een overheidstekort en de economie. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een hoger overheidstekort kan ontstaan door hogere overheidsbestedingen. Je moet ook weten dat hogere overheidsbestedingen leiden tot een hogere productie en een hoger bruto binnenlands product (bbp). Wat moet je kunnen: Je moet een economisch verband kunnen uitleggen, specifiek de relatie tussen overheidsbestedingen, overheidstekort en economische groei (bbp). Waar op letten: Let op dat je het overheidstekort verklaart vanuit hogere overheidsbestedingen, zoals in de casus. Verklaar het niet vanuit een belastingverlaging. Zorg ervoor dat je uitleg compleet is: hogere bestedingen leiden tot een hogere productie of een hoger bbp. Kernbegrippen: overheidstekort, overheidsbestedingen, economische groei, bbp, effectieve vraag Veelgemaakte fouten: - Het overheidstekort verklaren door een belastingverlaging in plaats van door de in de casus genoemde verhoging van de overheidsuitgaven. - De causale keten niet volledig maken: de link tussen hogere bestedingen en hogere productie/bbp ontbreekt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/26 ## Vraag 27 – Uitleg bewering Italiaanse regering over economische groei en overheidstekort (1 punt) Leg bewering 2 uit van de Italiaanse regering. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe economische groei het overheidstekort beïnvloedt, specifiek vanuit het perspectief van de Italiaanse regering. Wat moet je kennen: Je moet weten dat economische groei leidt tot hogere belastingontvangsten voor de overheid. Je moet ook weten dat economische groei leidt tot lagere overheidsuitgaven aan uitkeringen, zoals werkloosheidsuitkeringen. Je moet begrijpen dat deze effecten het overheidstekort verkleinen. Je moet de werking van automatische stabilisatoren kennen. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen economische groei en overheidsfinanciën kunnen uitleggen. Je moet de gevolgen van economische groei voor zowel de inkomsten- als de uitgavenkant van de overheid kunnen benoemen. Waar op letten: Let op dat je zowel de toename van belastingontvangsten als de daling van overheidsuitgaven noemt. Verwar oorzaak en gevolg niet. Zorg dat je antwoord volledig is en beide kanten van de overheidsbegroting belicht. Kernbegrippen: overheidstekort, economische groei, belastingontvangsten, overheidsuitgaven, automatische stabilisatoren Veelgemaakte fouten: - Verwarren van oorzaak en gevolg (bewering 1 en 2) - Onvolledig antwoord geven, bijvoorbeeld alleen de inkomstenkant of alleen de uitgavenkant noemen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/27 ## Vraag 28 – Uitleg bewering Italiaanse regering over staatsschuldquote (2 punten) Leg bewering 3 uit van de Italiaanse regering. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen hoe economische groei de staatsschuldquote beïnvloedt. Dit betekent dat je twee manieren moet benoemen waarop de staatsschuldquote daalt door hogere economische groei. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de staatsschuldquote is (staatsschuld / bbp). Je moet weten dat hogere economische groei leidt tot hogere belastinginkomsten en lagere sociale uitgaven, waardoor het overheidstekort daalt. Je moet weten dat hogere economische groei leidt tot een stijging van het bbp. Wat moet je kunnen: Je moet het verband kunnen leggen tussen economische groei en de ontwikkeling van het overheidstekort en de staatsschuld. Je moet het verband kunnen leggen tussen economische groei en de ontwikkeling van het bbp. Je moet deze verbanden kunnen gebruiken om de daling van de staatsschuldquote te verklaren. Waar op letten: Let erop dat je twee verschillende manieren uitlegt waarop de staatsschuldquote daalt door economische groei. Verwar de staatsschuld niet met de staatsschuldquote. Zorg dat je duidelijk uitlegt hoe economische groei leidt tot een kleiner overheidstekort (bijvoorbeeld via hogere belastinginkomsten of lagere uitgaven). Kernbegrippen: staatsschuldquote, economische groei, bbp, overheidstekort, staatsschuld Veelgemaakte fouten: - Slechts één van de twee manieren uitleggen, terwijl de bewering expliciet om twee manieren vraagt. - De staatsschuld en de staatsschuldquote door elkaar halen. - Niet duidelijk het verband leggen tussen economische groei en de afname van het overheidstekort (via hogere belastinginkomsten/lagere uitgaven). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/28 ## Vraag 29 – Effect van lagere kredietrating op staatsschuld (2 punten) Gebruik bron 2. Leg uit welk effect de lagere rating van kredietbeoordelaars zal hebben op de staatschuld van de Italiaanse overheid. Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen welk effect een lagere rating van kredietbeoordelaars heeft op de staatsschuld van de Italiaanse overheid. Je moet hierbij bron 2 gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een kredietrating is en wat de gevolgen zijn van een lagere rating voor een land. Je moet weten dat een lagere rating betekent dat beleggers een hoger risico inschatten. Je moet weten dat een hoger risico leidt tot hogere rente-eisen van beleggers. Je moet weten dat hogere rente-uitgaven de staatsschuld kunnen vergroten. Je moet ook de relatie kennen tussen staatsobligatiekoersen en de kapitaalpositie van banken, en hoe staatssteun de staatsschuld beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit bron 2 kunnen interpreteren. Je moet een logische oorzaak-gevolgketen kunnen opstellen om het effect van een lagere rating op de staatsschuld uit te leggen. Je moet de begrippen kredietwaardigheid, rente, staatsschuld en staatsobligaties correct in je uitleg kunnen toepassen. Waar op letten: Let erop dat je de hele keten van oorzaak en gevolg uitlegt: van de lagere rating via de rente (of obligatiekoersen) en overheidsuitgaven naar de uiteindelijke invloed op de staatsschuld. Verwar een lagere rating niet met een lager risico; het betekent juist een hoger risico. Kernbegrippen: Kredietwaardigheid, Staatsschuld, Rente, Staatsobligaties, Stabiliteitspact Veelgemaakte fouten: - Verwarring over de betekenis van een lagere rating (hoger risico, niet lager) - Onvolledige redenering: niet de hele keten van oorzaak en gevolg uitleggen (rating -> rente -> uitgaven -> schuld) Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2022/tijdvak-1/vraag/29 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Dit document is de voorpagina van een examen economie voor HAVO, afgenomen in 2022. Het examen vindt plaats op vrijdag 20 mei in tijdvak 1, van 13.30 tot 16.30 uur. Er is een bijlage bij dit examen, en achter deze bijlage is een erratum opgenomen, wat een correctie is op het originele materiaal. Tevens is er een correctievoorschrift toegevoegd. Het examen bestaat uit 29 vragen en biedt een maximum van 57 punten. Punten worden toegekend aan vragen die een verklaring, uitleg of berekening vereisen; als deze ontbreken, worden er geen punten toegekend. Studenten wordt geadviseerd niet meer antwoorden te geven dan gevraagd. Bijvoorbeeld, als er om twee redenen wordt gevraagd en er meer dan twee worden gegeven, tellen alleen de eerste twee mee voor de beoordeling. Er zijn geen specifieke visuele elementen zoals grafieken of tabellen op deze voorpagina te zien, noch worden er specifieke wiskundige of wetenschappelijke concepten direct benoemd, behalve het algemene vakgebied economie. ### Pagina 2 Opgave 1 Studeren loont Voor de economische ontwikkeling van Nederland is het nodig dat jongeren verder studeren. Een studiefinancieringsstelsel bevordert dat het hoger onderwijs voor zo veel mogelijk jongeren toegankelijk is. 2p 1 Leg uit dat het de economische groei in Nederland bevordert als jongeren studeren. Politieke partijen hebben een verschillende kijk op stelsels voor studiefinanciering. Twee politieke partijen doen een voorstel. - Partij 1 wil naar een stelsel met twee vaste beurzen: een beurs voor thuiswonende studenten en een beurs voor uitwonende studenten. Studenten ontvangen deze beurs maximaal 4 jaar. Studenten hoeven de bedragen niet terug te betalen. - Partij 2 wil een stelsel met een studielening met vaste rente en inkomensafhankelijke terugbetalingsvoorwaarden. Studenten ontvangen de lening maximaal 4 jaar. De terugbetaling is in maandelijkse termijnen en is afhankelijk van het inkomen. De terugbetalingstermijn is maximaal 20 jaar, ongeacht of het gehele bedrag dan volledig is afbetaald. Een econoom, Eefke Sanders, bespreekt de voorstellen van de twee partijen. Eefke Sanders vindt dat de overheid bij het studiestelsel van partij 2 een financieel risico loopt als gevolg van asymmetrische informatie. 2p 2 Leg uit hoe asymmetrische informatie bij het studiestelsel van partij 2 kan leiden tot een financieel risico voor de overheid. 2p 3 Leg uit dat de kans op moral hazard bij het stelsel van partij 1 het grootst is. Betrek beide stelsels in je antwoord. Mensen met een afgeronde studie zullen naar verwachting meer verdienen en dus meer inkomstenbelasting betalen dan mensen zonder afgeronde studie. Partij 1 wil aantonen dat het stelsel zichzelf op termijn terugbetaalt, en laat onderzoeken hoe groot het verschil in belastingopbrengsten is tussen mensen met en zonder afgeronde studie. Een onderzoeksbureau levert gegevens aan met betrekking tot de gemiddelde inkomens en de inkomensheffing bij die inkomens: HA-1022-a-22-1-o 2 / 12 lees verder ### Pagina 3 | categorie | gemiddeld belastbaar jaarinkomen¹ | geschatte gemiddelde belastingheffing | geschatte gemiddelde heffingskorting per jaar¹ | |---|---|---|---| | Mensen zonder afgeronde studie | € 28.000 | 37,10% | € 5.375 | | Mensen met afgeronde studie | € 50.000 | 41,50% | € 1.900 | noot 1 De inflatie blijft buiten beschouwing. De belastingopbrengsten worden geschat op basis van gemiddelde belastingtarieven en heffingskortingen zoals die in de tabel bij beide inkomens worden vermeld. De verwachting is dat iemand met een afgeronde studie gemiddeld 40 jaar werkt, en dat iemand zonder afgeronde studie gemiddeld 45 jaar werkt. 3p 4 Bereken de extra belastingopbrengsten over het gehele werkzame leven voor een persoon met een afgeronde studie ten opzichte van een persoon zonder afgeronde studie. HA-1022-a-22-1-o 3 / 12 lees verder ### Pagina 4 Opgave 2 Koko ziet er brood in Het Nederlandse bedrijf Koko is momenteel de enige fabrikant ter wereld van kokosbrood, een broodbeleg dat alleen in Nederland wordt geconsumeerd. Een paar jaar geleden waren nog zeven bedrijven actief op de Nederlandse afzetmarkt. Koko was op die markt de fabrikant met de grootste afzet en wist daardoor concurrentievoordeel te behalen op de andere aanbieders. Deze aanbieders gingen failliet of werden door Koko overgenomen. 2p 5 Leg uit hoe Koko door zijn bedrijfsomvang een concurrentievoordeel heeft kunnen behalen op de andere aanbieders van kokosbrood. 2p 6 Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. Voordat Koko zijn concurrenten overnam, was er sprake van ...(1).... Op dit moment spreken we van ...(2).... Door de overnames heeft Koko nu meer marktmacht, en is prijszetter geworden. Bij een prijsverhoging zal het consumentensurplus ...(3).... Kies uit: bij (1) monopolistische concurrentie / een oligopolie / een monopolie bij (2) monopolistische concurrentie / een oligopolie / een monopolie bij (3) kleiner worden / gelijk blijven / groter worden Door een misoogst van kokos zijn de grondstofkosten voor kokosbrood met 10 eurocent per pakje kokosbrood gestegen. De algemeen directeur van Koko wil deze kostenstijging volledig doorberekenen. Koko levert zijn volledige productie van kokosbrood aan twee grote supermarktketens. Koko weet nog steeds winst te behalen, ondanks de marktmacht van de afnemers. De supermarktketens streven naar maximale winst en overwegen om hun marktmacht als afnemers te gebruiken door met Koko in onderhandeling te gaan over de verhoging van hun inkoopprijs. Als beide supermarktketens ervoor kiezen om met Koko te onderhandelen, zal het resultaat zijn dat Koko de prijs van een pakje kokosbrood met minder dan 10 eurocent verhoogt. Als een van de supermarktketens akkoord gaat met de prijsverhoging van 10 eurocent en als de ander wil onderhandelen, zal Koko uitsluitend leveren aan de supermarktketen die akkoord gaat. Gebruik bron 1. 2p 7 Toon met behulp van de getallen in de opbrengstenmatrix in bron 1 aan dat er een gevangenendilemma ontstaat voor de beide supermarktketens. Doe het als volgt: - Leg uit hoe de dominante strategie van elk van de twee partijen tot stand komt. - Beredeneer vervolgens dat er sprake is van een gevangenendilemma. HA-1022-a-22-1-o 4/12 ### Pagina 5 De supermarktketens zullen minder pakjes kokosbrood inkopen als hun inkoopprijs is gestegen. De financieel directeur van Koko heeft de verwachte financiële gevolgen uitgewerkt. Hij stelt dat de prijs van een pakje kokosbrood niet met 10 eurocent moet worden verhoogd maar met 5 eurocent. Gebruik bron 2 bij de volgende drie vragen. 2p 8 Toon met een berekening aan dat de vraag naar kokosbrood door supermarkten prijselastisch is. 3p 9 Toon met een berekening aan dat Koko de prijs van een pakje kokosbrood met 5 eurocent zou moeten verhogen om maximale winst te behalen. 2p 10 Bereken de winst van Koko wanneer de prijs van een pakje kokosbrood voor de supermarkt met 5 eurocent wordt verhoogd. HA-1022-a-22-1-o 5 / 12 lees verder ► ►► ### Pagina 6 Opgave 3 Mag het iets meer zijn? Uit een rapport over de Nederlandse detailhandel in levensmiddelen: [FIGUUR: Ingekaderde tekst met een samenvatting van bron 1.] Er is sprake van schaalvergroting bij supermarkten: de gemiddelde grootte van supermarkten, gemeten in winkelvloeroppervlak, neemt toe. In dezelfde periode is het aantal supermarkten licht gestegen. 2p 11 Gebruik bovenstaande tekst en bron 1. Toon met een berekening aan dat er tussen 2017 en 2020 sprake was van schaalvergroting bij supermarkten. 2p 12 Gebruik bron 2. Hoe blijkt uit bron 2 dat de supermarkten van Albert Heijn in 2018 gemiddeld een grotere omzet halen dan de supermarkten die zijn aangesloten bij Superunie? Marktanalist Daniëlle Dijkstra bespreekt de ontwikkelingen in de levensmiddelenbranche in de periode 2017–2020. De levensmiddelenbranche bestaat – behalve de supermarkten – uit een groot aantal sterk concurrerende levensmiddelspeciaalzaken. Dijkstra: “We zagen een stijging van de totale afzet van levensmiddelen in de supermarkten van bijna 10%, als gevolg van de hoogconjunctuur. We verwachten dat de afzet van levensmiddelen in speciaalzaken met een ander percentage dan 10% zal stijgen. De levensmiddelen bij speciaalzaken bevinden zich immers in het luxe segment.” 3p 13 Leg uit waarom in hoogconjunctuur de afzet van luxe levensmiddelen met een ander percentage zal stijgen dan die van niet-luxe levensmiddelen. Betrek het begrip inkomenselasticiteit in je antwoord. HA-1022-a-22-1-o 6 / 12 lees verder ►►► ### Pagina 7 Ga verder op de volgende pagina. HA-1022-a-22-1-o 7 / 12 lees verder ▶▶▶ ### Pagina 8 Opgave 4 Kiezen voor de oude dag Het Nederlands pensioenstelsel bestaat uit drie pijlers, die samen de totale uitkering bepalen die iemand ontvangt als hij de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt. De pijlers zijn: 1) het staatspensioen (AOW) 2) het bedrijfspensioen 3) het individueel opgebouwde pensioen De tweede pijler, het bedrijfspensioen, wordt opgebouwd voor werknemers in loondienst. Werkgevers en werknemers leggen premie in bij pensioenfondsen, die de premies beleggen. Het stelsel van bedrijfspensioenen staat onder andere onder druk door lage beleggingsrendementen. Als gevolg daarvan zijn de bedrijfspensioenuitkeringen in de periode 2014-2018 gelijk gebleven, terwijl de cao-lonen en de consumentenprijzen in diezelfde periode wel zijn gestegen (zie bron 1). 1p 14 Gebruik bovenstaande tekst. Maak onderstaande redenering economisch juist: Er is de laatste jaren geen sprake geweest van een waardevast bedrijfspensioen, omdat de ...(1)... waarde van het bedrijfspensioen niet is meegestegen met de ...(2).... Kies uit: bij (1) nominale / reële bij (2) cao-lonen / inflatie 2p 15 Gebruik de inleidende tekst en bron 1. Toon met een berekening aan dat de koopkracht van de bedrijfspensioenuitkeringen tussen 2014 en 2018 met 4% is gedaald, afgerond op hele procenten. 2p 16 Leg uit waarom er bij premie-inleg voor het bedrijfspensioen sprake is van 'ruilen over de tijd' voor de werknemer. HA-1022-a-22-1-o 8 / 12 lees verder ►►► Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 208 ### Pagina 9 Dit document is een opgavepagina van een examen. De tekst behandelt de flexibilisering van pensioenplannen door middel van premie-inleg en de keuzevrijheid van deelnemers. Het introduceert concepten zoals 'onderpaarders', 'overspaarders' en 'gelijkspaarders' met hun definities gebaseerd op vergelijkingen van inkomen vóór en na pensionering. Een sleutelformule wordt gepresenteerd: de vervangingsratio, gedefinieerd als (besteedbaar inkomen na pensionering / besteedbaar inkomen vóór pensionering) * 100%. Er wordt ook een notatie voor 'besteedbaar inkomen vóór pensionering' uitgelegd als het gemiddelde inkomen over de gehele periode voor pensionering. De pagina bevat geen grafieken of figuren, maar wel een wiskundige formule en definities van financiële en pensioengerelateerde concepten. De student wordt gevraagd om in opgave 17 de keuzevrijheid van deelnemers toe te lichten en in opgave 18 een pensioenbedrag te berekenen op basis van een gegeven vervangingsratio en inkomen. ### Pagina 10 Dit is een opgavepagina uit een examen, getiteld 'Opave 5 Kan de rente nog lager?'. De pagina bevat tekstuele informatie gebaseerd op een artikel uit november 2013 over een rapport van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) met betrekking tot stagnatie en economische ontwikkeling in de eurozone. Er worden drie vragen gesteld, genummerd 19, 20 en 21, die verwijzen naar de verstrekte tekst ('bron 1'). Vraag 19 is een meerkeuzevraag, vraag 20 vraagt om een uitleg van de gevolgen van overheidsbestedingen, en vraag 21 vraagt om een economische redenering gebaseerd op een reactie van de president van de Europese Centrale Bank (ECB). De vragen behandelen concepten als stagnatie, economische groei, consumentenvertrouwen, overheidsbestedingen, lonen, winsten, investeringen en bestedingen. Visuele elementen zoals grafieken of tabellen zijn niet aanwezig. De student wordt gevraagd om de verstrekte informatie te analyseren en toe te passen om de vragen te beantwoorden, waarbij economische concepten en redeneringen worden gehanteerd. ### Pagina 11 Dit is een examenpagina, specifiek een opgaveblad, dat economische concepten behandelt gerelateerd aan rentewijzigingen door de Europese Centrale Bank (ECB) en hun gevolgen. De pagina bevat geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen. De wiskundige/wetenschappelijke concepten die aan bod komen, zijn rentebeleid, inflatie, deflatie, wisselkoersen (euro/dollar), en economische groei. De student wordt gevraagd om in drie onderdelen (22, 23, 24) uit te leggen hoe rentewijzigingen door de ECB, en de daaruit voortvloeiende veranderingen in de wisselkoers van de euro, gevolgen hebben voor de Nederlandse economie en de economische groei in de eurozone. Vraag 22 vraagt naar de impact van een renteverlaging op deflatie in Nederland, vraag 23 naar de impact op de euro-dollarkoers, en vraag 24 naar de bijdrage van wisselkoersveranderingen aan economische groei. ### Pagina 12 Dit is een opgavenpagina van een examen, getiteld 'Opgave 6 Reparar el el dak wanneer de zon schijnt'. Het document bevat tekstuele informatie over de economische situatie van Italië in 2018 en 2019, specifiek gericht op het overheidstekort en de staatsschuld in relatie tot de EMU-normen en afspraken met de Europese Commissie. Er worden drie beweringen gepresenteerd die de student moet uitleggen met behulp van twee bronnen. De economische concepten die aan bod komen zijn: overheidstekort, staatsschuld, bbp (bruto binnenlands product), economische groei, EMU (Europese Monetaire Unie), kredietwaardigheid en ratings. Er worden geen grafieken, tabellen of figuren getoond. De student wordt gevraagd om bron 1 te gebruiken om een berekening te maken en drie beweringen uit te leggen, en vervolgens bron 2 te gebruiken om het effect van de lagere rating op de staatsschuld te verklaren. Punten toewijzing is aangegeven naast de vragen.