# Eindexamen Economie HAVO 2021 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-3

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2021
tijdvak 3
woensdag 7 juli
09.00 - 12.00 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 30 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-21-3-o

### Pagina 2

Opgave 1 Boter van buiten

uit een krant, december:
In Noorwegen is een botercrisis ontstaan, waarbij de prijs van roomboter
uitzonderlijk hoog is geworden. Het aanbod is in handen van één
producent, de zuivelondernemer Tine. De productiekosten van Tine zijn
gestegen, doordat er na de recente natte zomer minder veevoer van
goede kwaliteit was, en dus minder aanbod van melk en een hogere
melkprijs.
De prijsstijging van roomboter is nog versterkt doordat de Noren tijdens
kerst en de jaarwisseling veel lekkernijen bereiden met roomboter. Het
importeren van roomboter is geen echt alternatief, omdat Noorwegen de
invoer van roomboter met een hoog tarief belast.

1p 1 Citeer de zin uit het krantenbericht waaruit blijkt dat de vraagzijde van de
roombotermarkt van invloed is op de prijsstijging van roomboter.

1p 2 In welke richting verschuift de vraaglijn in december ten opzichte van de
periode daarvoor? Geef ook de reden waarom de vraaglijn in die richting
verschuift.

Zui'velondernemer Tine stelt in december de prijs van roomboter vast op
het niveau waarbij de totale winst wordt gemaximeerd. De totale variabele
kosten stijgen proportioneel met de productie.

2p 3 Gebruik bron 1. Welk vlak geeft de omzet weer die Tine behaalt bij winstmaximering?
Noteer de letters van de hoekpunten van het vlak.

2p 4 Gebruik bron 1. Leg uit dat het consumentensurplus van kopers van Noorse roomboter
gelijk is aan het vlak EFM.

HA-1022-a-o 2/12 lees verder ► ►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. Pagina: 387

### Pagina 3

Om iets aan de hoge prijs van roomboter te doen, besluit de Noorse regering de belasting op de invoer van roomboter op te heffen. Hierdoor treden veel buitenlandse aanbieders toe tot de roombotermarkt in Noorwegen en ontstaat er een markt van volkomen concurrentie. De nieuwe toetreders hebben een andere kostenstructuur dan Tine. In het bronnenboekje wordt de situatie op de roombotermarkt onder monopolie (bron 1) en de situatie onder volkomen concurrentie (bron 2) weergegeven. De verandering van de marktstructuur heeft gevolgen voor zowel het consumentensurplus als het producentensurplus.

Gebruik bron 1 en bron 2.
2p 5 Leid uit de grafieken af dat het totale surplus toeneemt als de roombotermarkt verandert van monopolie naar volkomen concurrentie.

Gebruik bron 1 en bron 2.
2p 6 Leid uit de grafieken af welke gevolgen de situatie van volkomen concurrentie heeft voor het marktaandeel van Tine. Ga ervan uit dat de kostenstructuur van Tine niet verandert.

HA-1022-a-o 3 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 4

Opgave 2 België prijst zich meer en meer uit de markt

Het Belgische bedrijf Melcopack is producent van toetjes en heeft een
jaarlijkse omzet van 170 miljoen euro en een toegevoegde waarde van
120 miljoen euro. Het bedrijf komt echter steeds meer in de problemen
doordat de loonkosten in België veel sterker stijgen dan in de buurlanden
Duitsland en Nederland.
Op dit moment zijn de loonkosten per product in België al hoger dan in de
buurlanden. De loonkosten in België blijken veruit de hoogste in de
eurozone. Volgens directeur Gilbert Goossens van Melcopack komt dat
door het unieke Belgische systeem van automatische aanpassing van de
lonen aan de inflatie. Als gevolg hiervan wordt de Belgische internationale
concurrentiepositie aangetast.

1p 7 Zal de koopkracht van de werknemers in België als gevolg van de
koppeling van de lonen aan de inflatie in de loop van de tijd dalen, gelijk
blijven of stijgen? Licht je keuze toe.

2p 8 Leg uit dat het Belgische systeem van loonaanpassing kan leiden tot een
verslechtering van de internationale concurrentiepositie van de Belgische
ondernemers.

In de Belgische media wordt gewaarschuwd voor het gevaar dat bedrijven
hun vestigingen naar het buitenland verplaatsen. Melcopack bestudeert
de gevolgen van een verplaatsing van de toetjesproductie naar een van
de buurlanden Nederland of Duitsland.
In de directievergadering van Melcopack wordt het onderzoek naar de
verplaatsing van het bedrijf naar het buitenland besproken. De directeur
komt op basis van bron 1 en bron 2 tot de conclusie dat de kostprijs het
laagst is bij productie in Nederland.

Gebruik bron 1 en bron 2.
2p 9 Laat met een berekening zien dat de directeur terecht concludeert dat de
kostprijs bij productie in Nederland lager is dan bij productie in Duitsland.

HA-1022-a-0 4/12 lees verder

### Pagina 5

De directeur van Melcopack besluit ondanks het loonkostenvoordeel van de buurlanden om Melcopack toch niet naar het buitenland te verplaatsen vanwege de hoge kosten van de verplaatsing. Om toch winstgevend te kunnen blijven, wil hij de loonkosten bewaken. Hiervoor stelt hij dat de loonkosten als percentage van de bruto toegevoegde waarde niet verder mogen stijgen.

Gebruik bron 3.
10 (2p) Laat met een berekening zien dat het aandeel van de loonkosten maximaal 50% van de bruto toegevoegde waarde van een toetje mag bedragen.

HA-1022-a-o 5 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 6

Opgave 3 Eigen energiecentrale
Het zonnepaneel heeft er een broertje bij: de RidgeBlade. Dit is een
innovatie op het gebied van energieopwekking uit duurzame bronnen.
Duurzame energiebronnen, zoals wind en zon, raken nooit op en blijven
dus ook voor de toekomstige generaties beschikbaar. De RidgeBlade is
een kleine windturbine die op de nok van een schuin dak wordt
aangebracht. Voor een gemiddeld woonhuis zijn vier van deze
windturbines naast elkaar nodig. Daarmee kan gemiddeld 60 procent van
de benodigde elektriciteit van een huishouden opgewekt worden.
De overheid stimuleert investeringen in systemen voor duurzame
energieopwekking. De overheid rechtvaardigt het ingrijpen in de
energiemarkt vanuit de veronderstelling dat vrijemarktwerking niet leidt tot
de overgang van fossiele energiebronnen naar duurzame energiebronnen
omdat er sprake is van externe effecten.

2p 11 Leg uit hoe
vrijemarktwerking de overgang naar gebruik van duurzame
energiebronnen belemmert.

Els van Buren overweegt om RidgeBlade windturbines te laten plaatsen
op haar woning, zodat ze zelf energie kan opwekken. Ze vraagt een
offerte aan bij een installateur (zie bron 1). Ze gaat ervan uit dat ze na de
installatie 60 procent van haar elektriciteitsverbruik kan opwekken met de
windturbines.

3p 12 Gebruik bron 1 en bron 2.
Bereken in hoeveel jaar Els de kosten van de windturbines zou kunnen
terugverdienen op basis van haar verbruik in 2019 en bij gelijkblijvende
energiestarieven.
Rond de uitkomst naar boven af op hele jaren.

Els onderhandelt met de verkoper van de RidgeBlade over de offerte.
Els: “De offerteprijs voor de windturbines is erg hoog. Kan dat
goedkoper?”
De verkoper: “Bedenk wel dat we hier te maken hebben met nieuwe
technologie. Er rust een patent op omdat de innovatiekosten
terug moet verdienen.”
Els: “Dus dan kan ik beter wachten met de aanschaf totdat het patent is
afgelopen?”
De verkoper: “Dat kan, maar dat duurt nog vijf jaar en in die jaren loopt u
de energiebesparing mis.”

HA-1022-a-o 6/12 lees verder ►►►

### Pagina 7

Gebruik het gesprek.
2p 13 Leg uit hoe het patent de producent in staat stelt de innovatiekosten terug te verdienen.
1p 14 Leg uit waarom de gemiddelde constante kosten voor de RidgeBlade zullen dalen als de verkopen toenemen.
[FIGUUR: Schuin aflopende trap met de labels A, B, C, D, E, F, G, met daarnaast een huisje op een perceel. Het label A is voor het huisje, B voor een deel van het perceel, en C, D, E, F, G voor de trap.]
Woningbezitters kunnen met een energielabel zien hoe energiezuinig hun woning is. Bij verkoop van een woning is een geldig energielabel verplicht. De labelklassen lopen van A tot en met G. Woningen met een A-label zijn het energiezuinigst, woningen met een G-label zijn het minst energiezuinig. Het plaatsen van windturbines heeft een gunstig effect op het energielabel van de woning.
2p 15 Leg uit hoe het energielabel de waarde van een woning beïnvloedt. Betrek de vraagkant en de aanbodkant van de woningmarkt in je uitleg.
De meeste huiseigenaren hebben hun woning gefinancierd met een hypothecaire lening. Verschillende banken bieden klanten een korting op de hypotheekrente van 0,2 procentpunt bij aanschaf van een systeem voor duurzame energieopwekking voor de woning.
2p 16 Leg uit waarom de banken een rentekorting kunnen bieden aan klanten die energielabel A bij hun woning hebben. Betrek het begrip risico in je uitleg.
HA-1022-a-o 7/12 lees verder ►►►

### Pagina 8

Opgave 4 Onderwijsarbeidsmarkt uit balans?

Nederland staat al vele jaren in de top tien van de meest concurrerende economieën ter wereld. Dat is mede te danken aan een goed onderwijssysteem. Om de kwaliteit van dit onderwijssysteem te waarborgen zijn er voldoende goed opgeleide leraren nodig. Onderzoeksbureau Ecodata onderzoekt hoe de onderwijsarbeidsmarkt zich de komende jaren zal ontwikkelen.
Ecodata heeft in het onderzoeksrapport een schema opgenomen van factoren die van invloed zijn op de arbeidsmarkt voor leraren (zie bron 1). Dit schema is nog niet volledig.

Gebruik bron 1.
2p 17 Moet de pijl van pensioenleeftijd worden getrokken naar de vraag naar leraren of naar het aanbod van leraren? Maak een keuze en leg ook uit of er sprake is van een negatief verband of van een positief verband.

De onderzoekers stellen verder in hun rapport dat de omvang van de stille reserve afhankelijk is van de conjuncturele situatie van Nederland. De stille reserve van leraren bestaat onder andere uit gediplomeerde leraren die in andere sectoren van de economie werkzaam zijn. De onderzoekers verwachten dat bij laagconjunctuur gediplomeerde leraren, die in een andere sector werkzaam, zich zullen aanbieden voor een baan in het onderwijs. Bij hoogconjunctuur verwachten ze juist dat gediplomeerde leraren zullen wegtrekken uit het onderwijs naar andere sectoren.

2p 18 Leg uit dat de verwachtingen van de onderzoekers te verklaren zijn vanuit risico-avers gedrag van gediplomeerde leraren.

Uit bron 1 blijkt dat er een positief verband is tussen het loon en het aanbod van leraren. Om te meten hoe sterk dit verband is, hebben de onderzoekers via een enquête de loonelasticiteit bepaald voor twee groepen werknemers:
– de gediplomeerde leraren uit de stille reserve
– de gediplomeerde leraren die werkzaam zijn in het onderwijs
De loonelasticiteit is gegeven door:
loenelasticiteit = $\frac{% \text{ verandering arbeidsaanbod}}{% \text{ verandering loon}}$

Uit de enquête bleek, zoals verwacht, dat de loonelasticiteit onder gediplomeerde leraren uit de stille reserve positief was. Tot hun verrassing vonden de onderzoekers een negatieve loonelasticiteit van het arbeidsaanbod onder de gediplomeerde leraren die werkzaam zijn in het onderwijs.

2p 19 Leg uit dat de loonelasticiteit van het arbeidsaanbod onder de gediplomeerde leraren die werkzaam zijn in het onderwijs negatief kan zijn.

HA-1022-a-o 8 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 9

Ten slotte concluderen de onderzoekers in hun rapport: "Om in de top tien
van meest concurrerende economieën ter wereld te blijven is goed
onderwijs nodig. Goed onderwijs beïnvloedt via de internationale
concurrentiepositie de economische groei van Nederland. Dat zit zo
........."
2p 20 Schrijf het vervolg van de conclusie van de onderzoekers. In het vervolg
moeten de volgende aspecten aan de orde komen:
- het effect van goed onderwijs op de internationale concurrentiepositie
van Nederland;
- het effect van deze verandering van de internationale
concurrentiepositie op de economische groei van Nederland.
HA-1022-a-o 9/12 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Opgave 5 Meer is minder

Zes miljard euro extra was er nodig om het overheidstekort van Nederland
in 2013 onder drie procent van het bruto binnenlands product (bbp) te
krijgen. De drie procentnorm is een afspraak uit het Stabiliteitspact tussen
de eurolanden.
Sinds de kredietcrisis (2008) had Nederland tot aan 2013 deze norm niet
meer gehaald. Volgens de Europese Unie (EU) moest de Nederlandse
overheid zo snel mogelijk orde op zaken stellen, anders zou er een boete
volgen.
Om het tekort van zes miljard euro aan te vullen heelt de Nederlandse
overheid nieuwe belastingverhogingen doorgevoerd.

2p 21 Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
Doordat, sinds de kredietcrisis, de overheidsuitgaven de
overheidsinkomsten overtroffen ontstond er een overheidstekort.
– Dit tekort kan worden gezien als een vorm van .. (1) ....
– De overheid kon het tekort financieren met de .. (2) .. van obligaties.
– Er is dan sprake van ruilen over de tijd, waarbij de overheid
bestedingen verschuift .. (3) ... , en waarbij de kopers van obligaties
bestedingen verschuiven .. (4) ....
Kies uit:
bij (1) uitgestelde belastingheffing / besparing
bij (2) aflossing / uitgifte
bij (3) van het heden naar de toekomst / van de toekomst naar het heden
bij (4) van het heden naar de toekomst / van de toekomst naar het heden

In de periode 2008-2012 heeft de Nederlandse overheid al diverse
belastingverhogingen doorgevoerd. Zo zijn de accijnzen op alcohol en
brandstof gestegen, is het btw-tarief verhoogd naar 21% en gingen de
assurantiebelastingen omhoog.
De belastingverhoging van 2013 betrof de inkomstenbelasting (zie bron 1).
Een verhoging van die belasting veroorzaakte veel ophef in de media.

Gebruik bron 1.
2p 22 Leg uit dat maatregel 2 kan leiden tot meer belastinginkomsten.

Gebruik bron 1.
2p 23 Noem een maatregel die bij 3 ingevuld kan worden en licht je antwoord
toe.

HA-1022-a-o 10/12 lees verder

### Pagina 11

Gebruik bron 1.
24 (3p) Beredeneer op basis van figuur 2 met behulp van een berekening of
    maatregel 4 over de periode 2013 – 2017 een nivellerend of denivellerend
    effect op de inkomensverdeling tussen belastingplichtigen heeft gehad.
    Ga als volgt te werk:
    – Bereken eerst de gemiddelde belastingdruk voor beide jaren en voor
      beide brutolnkomen die in figuur 2 van bron 1 vermeld staan;
    – Leid uit je berekingen een conclusie af over het effect op de
      inkomensverdeling.
    Een econoom reageert ook op de belastingverhoging via een ingezonden
    stuk in een krant. Hij begint zijn brief als volgt:
    “Sinds de kredietcrisis in 2008 zijn talloze lastenverzwaringen
    doorgevoerd. Ondanks deze maatregelen blijft het overheidstekort
    oplopen. Verhoging van het 52%-tarief van de inkomenstenbelasting lijkt op
    het eerste gezicht een oplossing, maar hierdoor zal het tekort alleen maar
    verder oplopen. Dat heeft te maken met een verschijnsel waar de
    Amerikaanse econoom Laffer de aandacht op heeft gevestigd en dat
    wordt weergegeven door de curve die naar hem is vernoemd (zie bron 2).
    Ik ben van mening dat de overheid het hoogste belastingtarief juist moet
    verlagen naar bijvoorbeeld 40% ......”

    Gebruik bron 2.
25 (2p) Schrijf het vervolg van de brief van de econoom. Daarin moeten de
    volgende aspecten aan de orde komen:
    – het effect van een verlaging van het hoogste belastingtarief op de
      belastingopbrengst in Nederland;
    – een verklaring voor dit effect.

    Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
HA-1022-a-o 11 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Opgave 6 Een keur aan keurmerken

De markt voor kleding kent steeds meer keurmerken. Keurmerken zijn ontstaan om asymmetrische informatie over de kwaliteitsaspecten van kleding op te heffen. De wildgroei die vervolgens is ontstaan, zorgt weer voor meer onduidelijkheid. De diversiteit aan keurmerken maakt de markt met aanbod uit alle delen van de wereld minder transparant. De keurmerken gaan bijvoorbeeld over eerlijke handel of over mens- en milieuvriendelijke productie. Voor de klant is het lastig om al deze keurmerken met elkaar te vergelijken, en dus is het lastig om te kiezen tussen kleding met verschillende keurmerken.
Anderzijds concluderen onderzoekers dat consumenten in Nederland maar beperkt bereid zijn meer te betalen voor een beter geproduceerd kledingstuk dan voor een kledingstuk dat minder verantwoord is geproduceerd, maar in eenzelfde behoefte kan voorzien.

Gebruik bovenstaande tekst bij de volgende twee vragen.
26 Leg uit dat er op de markt voor kleding met keurmerken sprake is van monopolistische concurrentie.
27 Leg uit of kledingstukken met keurmerk en kledingstukken zonder keurmerk worden gezien als complementaire of als substitueerbare goederen.

Gebruik bron 1.
28 Bereken hoeveel procent de consument gemiddeld meer wil betalen voor producten met een keurmerk voor milieuvriendelijke productie dan voor producten met een keurmerk voor eerlijke handel. Geef de uitkomst in hele procenten.

De onderzoekers vatten hun bevindingen samen in twee beweringen:
1 Als het gaat om milieuvriendelijk geproduceerde kleding is er sprake van informatieasymmetrie tussen de producenten en de consumenten.
2 Een keurmerk kan helpen de informatieasymmetrie te verminderen, maar kan ook juist de informatieasymmetrie in stand houden als er te veel keurmerken bestaan.

29 Leg bewering 1 van de onderzoekers uit.
30 Leg bewering 2 van de onderzoekers uit.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1022-a-o 12 / 12 einde