# Eindexamen Economie HAVO 2021 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2021
tijdvak 2
vrijdag 18 juni
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-21-2-o

### Pagina 2

Opgave 1 Eigen risico en aanvullende verzekering

uit een krant, december 2017:
iedereen die in Nederland woont of werkt, moet een basisverzekering
voor zorg - kortweg basispakket - afsluiten. De overheid bepaalt wat
onder het basispakket valt en wat niet.
Daarnaast kunnen mensen een aanvullende zorgverzekering afsluiten
om kosten te verzekeren die buiten het basispakket vallen, zoals
tandzorg, fysiotherapie, hulpmiddelen of alternatieve geneeswijzen.
Het basispakket heeft een verplicht eigen risico van minimaal € 385
per persoon per jaar. Verzekerden die kiezen voor een vrijwillig
verhoogd eigen risico, krijgen korting op de premie.
De gezamenlijke zorgverzekeringsmaatschappijen zien een trend dat
verzekerden zich steeds rationeler gedragen:
- Klanten verzekeren zich alleen nog voor aanvullende zorg waarvan
zij (bijna) zeker weten dat zij die gaan gebruiken.
- Gezonde mensen kiezen steeds vaker voor een verhoogd eigen
risico bij het basispakket.

Gebruik het krantenartikel.
2p 1 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
- Een aanvullende zorgverzekering is een ... (1)... ten opzichte van het
basis pakket.
- Doordat klanten steeds rationelere keuzes maken bij het afsluiten van
een aanvullende zorgverzekering, zal averechtse selectie ...(2)....
Kies uit:
bij (1) complementair goed / substitutiegoed / inferieur goed
bij (2) toenemen / afnemen / gelijk blijven

Gebruik bron 1.
1p 2 Van welke marktvorm is er sprake op de markt voor basisverzekeringen
voor zorg? Leg het antwoord uit.

HA-1022-a-o 2 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Het veranderende klantgedrag kan duiden op een verandering in risicoaversie bij verzekerden (zie bron 2 en bron 3).

Gebruik bron 2 en bron 3.
3a (2p) Leg voor elk van de bronnen uit hoe je hieruit een toename ofwel een afname van risico-aversie bij verzekerden kunt afleiden.

Zorgverzekeraar DSW introduceert voor het jaar 2018 een premiekorting van € 276 per persoon per jaar voor verzekerden die het eigen risico bij het basispakket met € 500 verhogen van € 385 naar € 885. Voorheen hadden alle verzekerden bij DSW alleen het verplichte eigen risico van € 385 per persoon per jaar.
Stel dat 13% van de verzekerden van DSW vrijwillig kiest voor een verhoging van het eigen risico naar € 885. Ga ervan uit dat het aantal verzekerden bij DSW in 2017 en 2018 gelijk is (zie bron 1).

Gebruik de voorgaande tekst en bron 1.
4 (2p) Bereken hoeveel minder premie-inkomsten DSW in 2018 ontvangt als gevolg van de verleende premiekorting op het basispakket.

5 (2p) Leg uit dat er bij de aanvullende zorgverzekeringen als gevolg van het veranderende consumentengedrag eigenlijk geen sprake meer is van verzekeren.

### Pagina 4

Opave 2 Een handelsoorlog

uit een krant, 2018:
Volgens de Verenigde Staten (VS) dumpt het buitenland staal op de
Amerikaanse markt, waardoor de werkgelegenheid in deze sector in
de VS onder druk staat. Deze dumping wordt mogelijk gemaakt door
de exportsubsidies die buitenlandse overheden aan hun
staalproducenten geven. Dumping is een van de oorzaken van het
tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans van de VS. De
VS willen met protectionistische maatregelen proberen dit tekort
tegen te gaan én de eigen werkgelegenheid te beschermen.

Met ingang van 1 juni 2018 stellen de VS daarom een importheffing
in van 25% op staal uit onder andere de Europese Unie (EU). Een
aantal maanden eerder hebben de VS deze heffing al doorgevoerd
op staal uit China. Het opleggen van importheffingen door de VS
wordt gezien als de start van een wereldwijde handelsoorlog. De
buitenlandse handelspartners hebben namelijk plannen voor
tegenmaatregelen, waarbij importheffingen geheven zullen worden op
specifieke Amerikaanse producten.

2p 6 Leg uit hoe buitenlandse exportsubsidies op staal dumping op de
Amerikaanse markt mogelijk maken.

2p 7 Leg uit hoe de VS door middel van importheffingen op staal een tekort op
de lopende rekening kunnen tegengaan.

Volgens econoom Babs Snoeks lost het opleggen van importheffingen
niet structureel het grote tekort op de lopende rekening van de VS op. Zij
is namelijk van mening dat het tekort grotendeels veroorzaakt wordt door
achterblijvende innovatie van de Amerikaanse industrie.

2p 8 Leg uit hoe door innovatie het tekort op de lopende rekening wél
structureel opgelost kan worden.

HA-1022-a-o 4/12 lees verder

### Pagina 5

Economoom Snoeks stelt dat het opleggen van importheffingen door de VS
uiteindelijk leidt tot minder werkgelegenheid. De importheffingen leiden
namelijk tot hogere binnenlandse inflatie, waardoor de Fed
(de Amerikaanse Centrale Bank) zal ingrijpen via een renteverhoging.

[FIGUUR: Diagram met de volgende elementen: "importheffingen" met een pijl naar "inflatie ↑", "inflatie ↑" met een pijl naar "rente ↑". "rente ↑" heeft twee uitgaande pijlen, één naar "binnenlandse bestedingen ↓" en één naar "wisselkoers van de $ ↑". "binnenlandse bestedingen ↓" en "wisselkoers van de $ ↑" hebben beide een pijl naar "werkgelegenheid VS ↓".]

5p 9 Leg uit hoe een renteverhoging door de Fed leidt tot lagere
werkgelegenheid in de VS:
— via de binnenlandse bestedingen in de VS, en
— via de wisselkoers van de Amerikaanse dollar.

Econoom Snoeks wil de opties van de VS en zijn handelspartners om wel
of niet importheffingen in te stellen, analyseren met een speltheoretisch
model. Elk van de partijen heeft twee opties: wel of geen importheffingen
instellen. Elke optie heeft gevolgen voor het bbp. Als beide partijen hun
keuze gelijktijdig maken, dan zijn er vier scenario’s (zie bron 1). De
uitkomsten van de scenario’s kunnen in een opbrengstenmatrix
weergegeven worden (bron 2).

Gebruik bron 1 en bron 2.

3p 10 Is het ontstaan van de handelsoorlog te verklaren op basis van de
opbrengstenmatrix? Leg je antwoord uit.
Doe het als volgt:
— Neem de opbrengstenmatrix uit bron 2 over op je antwoordenblad.
— Vul voor de letters A tot en met D de juiste getallen in door gebruik te
maken van bron 1.
— Leg uit hoe de dominante strategie van elk van de twee partijen tot
stand komt.
— Beredeneer vervolgens of het ontstaan van de handelsoorlog te
verklaren is door de dominante strategieën van de partijen.

Behalve de hierboven genoemde exportsubsidies, dumping en
importheffingen zijn ook andere protectionistische maatregelen mogelijk.
2p 11 Noem een andere protectionistische maatregel en licht toe hoe deze
maatregel zorgt voor protectionisme.

HA-1022-a-o 5 / 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Opave 3 Een flexibele AOW?

Nederland kent bij de financiering van het ouderdomspensioen de
volgende uitgangspunten:
– een basispensioen voor iedereen volgens de Algemene
Ouderdomswet (AOW), waarbij met de ontvangen premies in een jaar
direct de uitkeringen in dat jaar worden betaald
– een bedrijfspensioen afhankelijk van het looninkomen, waarbij door
een pensioenfonds op basis van belegde premies de uitkering wordt
verstrekt
– een vrijwillige aanvullende pensioenverzekering, waarbij er zelf wordt
gespaard voor extra pensioen

2p 12 Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
– AOW-uitkeringen worden in Nederland gefinancierd op basis van het
...(1).... Er vindt herverdeling van inkomen plaats tussen
leeftijdsgroepen. Hierbij is sprake van ...(2)... tussen generaties.
– Bedrijfspensioenen worden uitgekeerd door een pensioenfonds op
basis van belegde premies. De werknemer spaart zelf voor zijn
pensioen, en wordt daarbij geholpen door de werkgever die
meebetaalt aan de pensioenpremie. Hierbij is sprake van ...(3)... .
Kies uit:
bij (1) kapitaaldekkingsstelsel / omslagstelsel
bij (2) verplichte solidariteit / vrijwillige solidariteit
bij (3) directe ruil / intertemporele ruil

De AOW-gerechtigde leeftijd was in de wet van 1956 vastgesteld op 65
jaar. Maar als gevolg van de vergrijzing1) en de ontgroening2) staat de
betaalbaarheid onder druk. De beroepsbevolking neemt in verhouding tot
het aantal AOW-gerechtigden af. De Nederlandse overheid heeft daarom
enkele jaren geleden besloten de AOW-leeftijd geleidelijk te verhogen tot
67 jaar in 20223).

noot 1 ‘Vergrijzing’ betekent dat het aandeel ouderen in de samenleving stijgt.
noot 2 ‘Ontgroening’ betekent dat het aandeel jongeren in de samenleving daalt.
noot 3 De genoemde gegevens kunnen afwijken van de politieke actualiteit.

2p 13 Leg uit hoe een hogere AOW-leeftijd de AOW betaalbaar kan houden.
Betrek in je antwoord de gevolgen voor zowel de overheidsinkomsten als
de overheidsuitgaven.

HA-1022-a-o 6/12 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

uit een krant:
Het verhogen van de AOW-leeftijd leidt tot veel negatieve reacties in
de samenleving. Er is juist een toenemende behoefte om de AOWleeftijd flexibel te maken. Bijvoorbeeld elk jaar dat je de AOW later
laat ingaan dan 67 jaar, gaat de uitkering per jaar dat je later stopt
6,5% omhoog. Elk jaar dat je de AOW eerder laat ingaan dan 67
jaar, gaat de uitkering per jaar 6,5% omlaag (zie bron 1).
De voorzitter van de Ouderenbond is voorstander van zo’n flexibele
AOW. De staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
is minder enthousiast.

De voorzitter van de Ouderenbond en de staatssecretaris van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid discussieerden in januari 2021 met elkaar in
een televisieprogramma.

– De voorzitter:
“Mijn buurman Henk is laag opgeleid en heeft een fysiek zwaar
beroep. Hij wil in goede gezondheid samen met zijn vrouw van zijn
oude dag genieten, ook al moet hij daarvoor een deel van zijn
pensioenuitkering inleveren. Op 3 januari 2022 wordt hij 65 jaar. Hij
zou dan graag met pensioen gaan. Een flexibele AOW maakt dat
mogelijk.”
– De staatssecretaris:
“Hoogopgeleiden hebben, in tegenstelling tot Henk, vaak geen fysiek
zwaar beroep. Een flexibele AOW kan daardoor leiden tot een nog
grotere inkomensongelijkheid tussen laag- en hoogopgeleiden.”

2p 14 Gebruik de uitspraak van de voorzitter, bron 1, bron 2 en bron 3.
Bereken de maandelijkse bruto-AOW-uitkering die Henk in 2022 zou
ontvangen als hij gebruik kan maken van een flexibele AOW.

2p 15 Gebruik de uitspraak van de staatssecretaris en bron 1.
Leg uit hoe een flexibele AOW kan leiden tot een nog grotere
inkomensongelijkheid tussen laag- en hoogopgeleiden.

HA-1022-a-o 7 / 12 lees verder ►►►

### Pagina 8

Dit document is een opgaveblad voor een examen met de titel 'Opgaaf 4 Zelfstandigen niet solidair?'. Het bevat een tekst die ingaat op de groei van het aantal zelfstandigen (zzp'ers) in Nederland, de druk op het stelsel van sociale zekerheid, en de redenen waarom zzp'ers mogelijk niet bijdragen aan collectieve voorzieningen zoals bijstandsuitkeringen en AOW. De tekst citeert een krantenartikel en verwijst naar een grafiek (bron 1) om de groei van het aandeel zzp'ers te illustreren. Er worden twee vragen gesteld: 16 vraagt de student om aan de hand van de grafiek uit te leggen hoe het aandeel zzp'ers is gegroeid tussen 2008 en 2017. Vraag 17 vraagt waarom werknemers in een laagconjunctuur zouden kiezen voor zelfstandig ondernemerschap. De pagina bevat geen wiskundige formules, maar wel statistische en economische concepten gerelateerd aan de arbeidsmarkt en sociale zekerheid.

### Pagina 9

Dit is een opgavepagina van een examen, onderdeel van een examenbundel (pagina 9 van 12). De tekst introduceert twee buren, Zacharia (53) en Willem (50), werkzaam in de bouwsector. Ze discussiëren over de voor- en nadelen van werknemer versus ZZP'er zijn, waarbij onderwerpen als inkomen, marktvolatiliteit, arbeidsongeschiktheid, ziekte, collectieve verzekeringen en pensioen aan bod komen. Vijf uitspraken van de buren worden gepresenteerd. De student wordt gevraagd om, aan de hand van uitspraak 1, uit te leggen waarom de beloning van een ZZP'er zich sneller aanpast aan de marktsituatie dan het loon van een werknemer. Er zijn geen grafieken, tabellen of andere visuele elementen op deze pagina. De centrale concepten betreffen economische principes gerelateerd aan arbeidsmarktverschillen en sociale zekerheid.

### Pagina 10

19 (2p) Gebruik uitspraak 2 en uitspraak 3.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
Zacharia onderbouwt uitspraak 3 als volgt:
Bij een verplichte collectieve verzekering is de verzekeringspremie lager dan bij een particuliere verzekering
omdat de verhouding \underline{verzekerden met hoog risico} ... (1)... is,
en daardoor is de gemiddelde schade-uitkering per verzekerde
...(2)....
Kies uit:
bij (1) lager / gelijk / hoger
bij (2) lager / gelijk / hoger

20 (2p) Gebruik uitspraak 4 en uitspraak 5.
Geef twee argumenten namens Zacharia waarom uitspraak 4 van Willem onjuist is.

21 (3p) Gebruik bron 2.
Bereken hoeveel minder Zacharia als startende zelfstandige betaalt aan inkomensheffing vergeleken met Willem als ze beide een inkomen van € 33.333 per jaar zouden verdienen. Je hoeft geen rekening te houden met andere aftrekposten dan in de bron genoemd.

HA-1022-a-o 10 / 12 lees verder

### Pagina 11

Opgave 5 Lenen voor je studie

Studenten die een vervolgopleiding in het hoger onderwijs gaan doen,
kunnen daarvoor geld lenen van de overheid. De collectieve vraag naar
studieleningen (gevraagd bedrag per jaar, zie bron 1) is onder andere
afhankelijk van het aantal studenten en van het te betalen
rentepercentage.

2p 22 Noem een andere economische factor dan het aantal studenten en het
rentepercentage die de collectieve vraag naar studieleningen beïnvloedt.
Leg je antwoord uit.

Onderzoek naar de verwachte collectieve vraag naar studieleningen in
2022 leidt tot twee conclusies:
a De vraag naar studieleningen is rente-inelasticisch¹) bij een rente tussen
0,5% en 0,3%.
b Bij een lagere rente zou het totale rentebedrag over het in 2022
collectief geleende bedrag dalen.

noot 1 Rente-elasticiteit is de prijselasticiteit van het collectief gevraagde bedrag aan
studieleningen.

Gebruik bron 1.
2p 23 Toon met een berekening aan dat de rente-elasticiteit gelijk is aan -0,5 bij
een renteverandering van 0,5% naar 0,3%.

Gebruik bron 1.
2p 24 Leg met behulp van de rente-elasticiteit uit dat conclusie b juist is bij een
renteverandering van 0,5% naar 0,3%.

Het bestaande sociaal leenstelsel voor de studieleningen kent een aantal
voorwaarden:
a Het maximaal te lenen bedrag bedraagt in 2022 circa € 1.075 per
maand.
b De aflossingsperiode is 35 jaar.
c De terugbetaling is afhankelijk van draagkracht.

Leerling Bert uit 5 havo bespreekt de consequenties van het sociaal
leenstelsel in het kader van zijn profielwerkstuk.
Bert: "Het sociaal leenstelsel helpt studenten over hun leenaversie heen."

Gebruik de voorgaande tekst bij de volgende twee vragen.
2p 25 Kies een voorwaarde voor studieleningen onder het sociaal leenstelsel die
de uitspraak van Bert ondersteunt. Licht je antwoord toe.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-1022-a-o 11 / 12 lees verder ▷▷▷


### Pagina 12

Opgave 6 Zoek de zon op

Zonnepanelen zorgen voor een
duurzame opwekking van energie. De
Nederlandse overheid heeft de
toepassing van zonnepanelen op
woonhuizen in het verleden met een
financieel programma gestimuleerd. De
subsidieregeling bestaat al enige jaren
niet meer. Voorzitter Carlein Solis van
de stichting ‘NL Duurzaam’ stelt: “De
terugkeer van de subsidie-
regeling is nodig voor de ontwikkeling
naar een duurzaam Nederland.”

[FIGUUR: Een huis met zonnepanelen op het dak.]

2p 26 Leg uit dat er sprake is van ruilen over de tijd als de overheid subsidie
geeft voor de duurzame opwekking van energie.

Carlein Solis: “Het herinvoeren van de subsidieregeling zal leiden tot een
sterke stijging van de omzet voor producenten van zonnepanelen. De
subsidie wordt verstrekt aan de producent. Zeker is ook dat het
consumentensurplus zal toenemen doordat de subsidie wordt
doorgegeven aan de consument. Bovendien heeft het positieve gevolgen
voor de werkgelegenheid in andere sectoren van de economie.”

1p 27 Gebruik bron 1.
Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
– Uitgaand van de situatie zonder subsidie bedraagt de prijselasticiteit
van de vraag naar zonnepanelen ...(1)....
– Blijkbaar is de vraag naar zonnepanelen ...(2)....
Kies uit:
bij (1) $0,3 / -0,3 / 3,3 / -3,3$
bij (2) elastisch / inelastisch

1p 28 Gebruik bron 1.
Geef met een letter of combinatie van letters de toename van het
consumentensurplus aan bij herinvoering van de subsidieregeling.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-1022-a-o 12 / 12 einde