# Eindexamen Economie HAVO 2021 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1 ## Vraag 1 – Marktvormen en homogene goederen (2 punten) 2p 1 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. - Hollandse garnalen die op de visveiling worden aangeboden zijn …(1)… goederen. - Omdat op deze markt veel individuele aanbieders actief zijn en er geen belemmeringen voor nieuwe aanbieders zijn, kan de marktvorm het best omschreven worden als ... (2).... - De individuele aanbieders, zoals Rinus, kunnen de marktprijs ... (3)... beïnvloeden. Kies uit: bij (1) homogene / heterogene bij (2) volkomen concurrentie / monopolie / monopolistische concurrentie / oligopolie bij (3) niet / wel Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over de markt voor Hollandse garnalen. Je moet de juiste economische begrippen kiezen om de zinnen correct aan te vullen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat homogene goederen zijn. Je moet de kenmerken van de marktvorm volkomen concurrentie kennen, zoals veel aanbieders, vrije toetreding en homogene producten. Je moet begrijpen dat een individuele aanbieder op een markt met volkomen concurrentie geen invloed heeft op de marktprijs. Wat moet je kunnen: Je moet de kenmerken van een markt kunnen analyseren en op basis daarvan de juiste marktvorm en productsoort kunnen identificeren. Je moet de invloed van een individuele aanbieder op de prijs kunnen bepalen voor een specifieke marktvorm. Waar op letten: Let goed op de beschrijving van de goederen (zijn ze identiek of verschillend?) en de kenmerken van de markt (aantal aanbieders, toetredingsdrempels). Verwar homogene goederen niet met heterogene goederen. Bedenk dat bij volkomen concurrentie individuele aanbieders de prijs niet kunnen beïnvloeden. Kernbegrippen: marktvormen, volkomen concurrentie, homogene goederen, prijsnemer Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen homogene en heterogene goederen. - Incorrect identificeren van de marktvorm op basis van de gegeven kenmerken. - Overschatten van de marktmacht van een individuele aanbieder op een markt met volkomen concurrentie. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/1 ## Vraag 2 – Prijsstijging door verminderd aanbod (1 punt) 1p 2 Gebruik het inleidende krantenfragment en bron 1. Welke grafiek geeft het vermoeden van Rinus weer over de oorzaak van de prijsstijging? HA-1022-a-o Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de oorzaak van een prijsstijging op basis van een krantenfragment en een bron. Je moet de juiste grafiek kiezen die deze oorzaak weergeeft. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het marktmechanisme is en hoe vraag en aanbod de prijs bepalen. Je moet weten dat een vermindering van het aanbod leidt tot een verschuiving van de aanbodcurve naar links. Je moet weten dat een verschuiving van de aanbodcurve naar links, bij een gelijkblijvende vraagcurve, leidt tot een hogere evenwichtsprijs en een lagere evenwichtshoeveelheid. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een krantenfragment en een bron interpreteren om de oorzaak van een prijsverandering te identificeren. Je kunt de relatie tussen een verminderd aanbod en de verschuiving van de aanbodcurve correct weergeven in een vraag- en aanbodgrafiek. Je kunt de juiste grafiek selecteren die een afname van het aanbod en de daaruit voortvloeiende prijsstijging toont. Waar op letten: Let goed op of de oorzaak van de prijsstijging een verandering in de vraag of in het aanbod betreft. Verwar een verschuiving van de aanbodcurve naar links (daling van het aanbod) niet met een verschuiving naar rechts (stijging van het aanbod). Kernbegrippen: vraag en aanbod, marktmechanisme, prijsvorming, aanbodcurve, verschuiving van de aanbodcurve Veelgemaakte fouten: - Verschuiving van de vraagcurve verwarren met een verschuiving van de aanbodcurve. - Een daling van het aanbod (verschuiving naar links) verwarren met een stijging van het aanbod (verschuiving naar rechts). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/2 ## Vraag 5 – Prijsberekening voor behoud van winst (2 punten) Gebruik uitspraak 2 en bron 2. Bereken welke prijs bij uitspraak 2 moet worden ingevuld. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je een prijs moet berekenen om een bepaalde winst te behalen, gebruikmakend van gegevens uit een uitspraak en een bron. Je moet de formule voor totale winst toepassen en een vergelijking oplossen. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de totale winst (TW) gelijk is aan de totale opbrengst (TO) min de totale kosten (TK). Je moet ook weten dat de totale opbrengst (TO) gelijk is aan de prijs (P) keer de afzet (Q), en dat de totale kosten (TK) bestaan uit variabele kosten (VK) en constante kosten (CK). Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een uitspraak en een bron interpreteren en gebruiken. Je kunt de formule voor totale winst opstellen en invullen met de gegeven waarden. Je kunt een vergelijking met één onbekende (de prijs) oplossen om de gevraagde prijs te vinden. Je kunt nauwkeurig rekenen met grote getallen. Waar op letten: Let goed op dat je de juiste winst uit de oude situatie (die je mogelijk in een eerdere vraag hebt berekend) gebruikt als doelwinst voor de nieuwe situatie. Controleer je berekeningen zorgvuldig om rekenfouten te voorkomen. Zorg dat je alle relevante getallen uit de bronnen correct overneemt. Kernbegrippen: totale winst, totale opbrengst, totale kosten, break-even analyse Veelgemaakte fouten: - Niet begrijpen dat de winst in de nieuwe situatie gelijkgesteld moet worden aan de maximale winst uit de oude situatie (berekend in vraag 3). - Een rekenfout maken bij het oplossen van de vergelijking. - Verkeerde getallen overnemen uit de (niet meegeleverde) bron 2 of een foutief antwoord uit vraag 3 gebruiken (hoewel dit volgens het CV niet bestraft wordt). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/5 ## Vraag 6 – Beperkingen van het nominale bbp per hoofd als welvaartsmaatstaf (1 punt) Noem een argument waarom het nominale bbp per hoofd van de bevolking een gebrekkige maatstaf kan zijn voor het meten van de welvaart in een land. Wat kun je verwachten: Je moet een argument kunnen noemen waarom het nominale bbp per hoofd van de bevolking een gebrekkige maatstaf is voor het meten van de welvaart in een land. Wat moet je kennen: Je moet weten dat het nominale bbp per hoofd een gemiddelde is en niet alles zegt over de welvaart. Je moet de beperkingen van het bbp als welvaartsindicator kennen, zoals het feit dat het niets zegt over de inkomensverdeling, de koopkracht, de welvaart in ruime zin (niet-materiële aspecten) en de informele economie. Wat moet je kunnen: Je moet de theorie over welvaart en het bruto binnenlands product (bbp) kunnen toepassen om kritisch te beoordelen in hoeverre het bbp een goede indicator is voor welvaart. Je moet een valide argument kunnen formuleren dat een beperking van het bbp als welvaartsmaatstaf benoemt. Waar op letten: Let erop dat je een argument noemt dat specifiek ingaat op de beperkingen van het bbp per hoofd als maatstaf voor welvaart. Denk aan aspecten die het bbp niet meeneemt, zoals de verdeling van inkomen, de invloed van inflatie op koopkracht, niet-materiële welvaart of de informele economie. Verwar welvaart in enge zin (koopkracht) niet met welvaart in ruime zin (levenskwaliteit). Kernbegrippen: bbp per hoofd, welvaart, nominale waarde, koopkracht, inkomensverdeling, informele economie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van welvaart in enge zin (koopkracht) met welvaart in ruime zin (levenskwaliteit). - Vergeten dat het bbp een gemiddelde is en niets zegt over de verdeling van het inkomen. - Niet meerekenen van de informele sector (zwart werk, vrijwilligerswerk) die wel bijdraagt aan welvaart. - Vergeten dat het nominale bbp niet is gecorrigeerd voor inflatie, wat de koopkracht beïnvloedt. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/6 ## Vraag 7 – Investeringen en de economie van India (2 punten) Leg uit dat investeringen in de infrastructuur zowel de conjunctuur als de economische structuur van India beïnvloeden. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe investeringen in infrastructuur zowel de conjunctuur als de economische structuur van een land beïnvloeden. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het bestedingseffect is en hoe dit de conjunctuur beïnvloedt. Je moet ook weten wat het capaciteitseffect is en hoe dit de economische structuur beïnvloedt. Je moet het verschil kennen tussen conjunctuur (korte termijn, vraagkant) en economische structuur (lange termijn, aanbodkant). Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie tussen investeringen en extra bestedingen uitleggen. Je kunt de relatie tussen investeringen en een grotere productiecapaciteit of hogere productiviteit uitleggen. Je kunt beide effecten (bestedingseffect en capaciteitseffect) benoemen en toelichten. Waar op letten: Let erop dat je zowel het effect op de conjunctuur (bestedingseffect) als op de economische structuur (capaciteitseffect) uitlegt. Verwar het bestedingseffect (korte termijn, vraagkant) niet met het capaciteitseffect (lange termijn, aanbodkant). Kernbegrippen: conjunctuur, economische structuur, bestedingseffect, capaciteitseffect, investeringen Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van het bestedingseffect (korte termijn, vraagkant) met het capaciteitseffect (lange termijn, aanbodkant). - Alleen één van de twee effecten noemen en niet beide. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/7 ## Vraag 8 – Nominaal bbp per hoofd van de bevolking berekenen (3 punten) Gebruik bron 1. Toon met een berekening aan dat het nominale bbp per hoofd van de bevolking in India in de periode 2012–2017 bijna is verdubbeld. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag waarbij je de groei van het nominale bbp per hoofd van de bevolking moet berekenen over een bepaalde periode. Je moet hiervoor gegevens uit een bron gebruiken en verschillende berekeningen combineren, zoals de nominale groei van het bbp en de groei van de bevolking. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het nominale bbp en het reële bbp zijn. Je moet de relatie tussen nominale groei, reële groei en inflatie kennen. Je moet weten hoe je indexcijfers berekent en interpreteert. Je moet weten dat 'bbp per hoofd van de bevolking' het bbp gedeeld door de bevolkingsomvang is. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron raadplegen. Je kunt de nominale groei van het bbp berekenen op basis van reële groei en inflatie. Je kunt indexcijfers voor bevolkingsomvang berekenen. Je kunt het nominale bbp per hoofd van de bevolking berekenen door de groei van het nominale bbp te corrigeren voor de groei van de bevolking. Je kunt een conclusie trekken op basis van je berekening en deze koppelen aan de vraagstelling. Waar op letten: Let erop dat je de groei van de bevolking meeneemt in je berekening van het bbp per hoofd. Zorg dat je nominale en reële groei niet door elkaar haalt. Vergeet niet de conclusie te trekken die expliciet in de vraag wordt gevraagd, namelijk dat het resultaat 'bijna een verdubbeling' is. Kernbegrippen: nominaal en reëel bbp, indexcijfers, bbp per hoofd Veelgemaakte fouten: - Vergeten de groei van de bevolking mee te nemen in de berekening. - Nominale en reële groei door elkaar halen. - De conclusie vergeten te trekken dat het resultaat 'bijna een verdubbeling' is, wat expliciet gevraagd wordt aan te tonen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/8 ## Vraag 9 – Berekening procentuele prijsverandering door afschaffen invoerrechten (1 punt) Bereken hoeveel procent Europese auto's goedkoper worden in India als de invoerrechten worden afgeschaft. Wat kun je verwachten: Je berekent de procentuele prijsdaling van Europese auto's in India wanneer de invoerrechten worden afgeschaft. Je moet de juiste basis voor de procentuele berekening kiezen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat invoerrechten zijn en hoe deze de prijs van een product beïnvloeden. Je moet de formule voor procentuele verandering kennen: (nieuw - oud) / oud × 100%. Wat moet je kunnen: Je kunt een procentuele verandering berekenen. Je kunt de 'oude' en 'nieuwe' waarde correct identificeren voor de berekening van de procentuele verandering. Waar op letten: Let goed op dat je de juiste basis (noemer) gebruikt voor de procentuele verandering. De 'oude' prijs, inclusief de invoerrechten, is de basis voor je berekening. Als de invoerrechten 120% zijn, dan is de oude prijs 100% (basisprijs) + 120% (invoerrechten) = 220% van de basisprijs. De nieuwe prijs is dan 100% van de basisprijs. Kernbegrippen: Invoerrechten, Protectionisme, Procentuele verandering Veelgemaakte fouten: - De verkeerde waarde als basis (noemer) voor de procentuele verandering nemen. De basis moet de oude prijs zijn, inclusief de 120% invoerrechten (dus 220), niet de prijs zonder invoerrechten (100). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/9 ## Vraag 10 – Gevangenendilemma en dominante strategie bij internationale handel (2 punten) Gebruik bron 2. Leg uit waarom er geen gevangenendilemma zal zijn. Doe het als volgt: – Leg uit hoe de dominante strategie van elk van de twee partijen tot stand komt. – Beredeneer vervolgens dat er geen sprake is van een gevangenendilemma. Wat kun je verwachten: Je legt uit waarom er in een gegeven situatie geen sprake is van een gevangenendilemma. Hiervoor moet je eerst de dominante strategie van elke partij bepalen en vervolgens beredeneren waarom de uitkomst geen gevangenendilemma is. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een gevangenendilemma is en wanneer er sprake is van een dominante strategie. Je moet begrijpen dat een gevangenendilemma ontstaat wanneer individueel rationeel gedrag leidt tot een collectief suboptimale uitkomst. Je moet ook weten wat protectionistische maatregelen zijn en hoe deze de economische groei kunnen beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je kunt een pay-off-matrix (uit bron 2) analyseren om de dominante strategie voor elke partij te identificeren. Je kunt de opbrengsten (pay-offs) van elke keuze vergelijken om de beste optie voor elke partij te bepalen, ongeacht de keuze van de andere partij. Je kunt vervolgens beredeneren of de uitkomst van de dominante strategieën leidt tot een gevangenendilemma of niet. Waar op letten: Let goed op dat je de pay-off-matrix correct afleest en de opbrengsten voor elke partij juist interpreteert. Zorg ervoor dat je de dominante strategie voor BEIDE partijen duidelijk uitlegt. Vergeet niet om na het bepalen van de dominante strategieën uit te leggen waarom de resulterende uitkomst wel of geen gevangenendilemma is; het is niet voldoende om alleen de dominante strategieën te benoemen. Kernbegrippen: speltheorie, gevangenendilemma, dominante strategie, pay-off-matrix, vrijhandel, protectionisme Veelgemaakte fouten: - Verkeerd aflezen van de pay-off-matrix (verwarring tussen spelers/keuzes). - Onjuist toepassen van het concept 'dominante strategie'. - Vergeten uit te leggen waarom de gevonden uitkomst GEEN gevangenendilemma is (het verschil tussen een Nash-evenwicht en een suboptimale uitkomst). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/10 ## Vraag 11 – Overheidsschuld en aflossingen (1 punt) 1p 11 Noem een mogelijke oorzaak waardoor de toename van de overheidsschuld minder kon zijn dan € 34 miljard. Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de overheidsschuld en de factoren die deze beïnvloeden. Je moet een mogelijke oorzaak noemen waarom de toename van de overheidsschuld kleiner kan zijn dan het overheidstekort. Wat moet je kennen: Je moet weten dat het overheidstekort het bedrag is dat de overheid in een jaar extra moet lenen. Je moet ook weten dat de overheidsschuld de totale schuld is die de overheid heeft opgebouwd. Je moet begrijpen dat de toename van de overheidsschuld niet altijd gelijk is aan het overheidstekort, omdat aflossingen op bestaande leningen de netto toename van de schuld kunnen verminderen. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen het overheidstekort en de overheidsschuld kunnen uitleggen. Je moet een factor kunnen benoemen die de toename van de overheidsschuld kan verkleinen, zelfs als er een overheidstekort is. Waar op letten: Let op het verschil tussen het overheidstekort (een stroomgrootheid, het tekort in één jaar) en de overheidsschuld (een voorraadgrootheid, de totale schuld). Verwar deze twee niet. Bedenk dat de totale verandering van de schuld het saldo is van nieuwe leningen (door het tekort) en aflossingen op oude leningen. Kernbegrippen: overheidstekort, overheidsschuld, aflossing Veelgemaakte fouten: - Verwarren van overheidstekort (flow) met overheidsschuld (stock). - Aannemen dat het tekort van een jaar altijd gelijk is aan de toename van de schuld in dat jaar, zonder rekening te houden met aflossingen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/11 ## Vraag 12 – Overheidstekort en uitgestelde belastingheffing (2 punten) 2p 12 Leg uit dat een overheidstekort gezien kan worden als uitgestelde belastingheffing. fragment 2 uit een economisch rapport: Om aan de eisen van het Stabiliteitspact (zie bron 2) van de Economische en Monetaire Unie (EMU) te voldoen, heeft de Nederlandse overheid in de periode 2010–2015 diverse maatregelen genomen. Zo werden de overheidsuitgaven verlaagd en de overheidsinkomsten verhoogd (zie bron 3), waardoor de begroting van 2015 redelijk op orde is gekomen (zie bron 1). Maar als gevolg van die maatregelen zijn er wel bijna 400.000 banen verloren gegaan. 3p Gebruik bron 1 en bron 2. 13 Toon voor elk van beide eisen van het Stabiliteitspact aan of de overheidsfinanciën in 2015 hieraan voldoen. HA-1022-a-o Wat kun je verwachten: Je moet uitleggen waarom een overheidstekort gezien kan worden als uitgestelde belastingheffing. Dit betekent dat je de relatie tussen een tekort nu en toekomstige financiële verplichtingen van de overheid moet kunnen beschrijven. Wat moet je kennen: Je moet weten dat een overheidstekort ontstaat wanneer de uitgaven van de overheid hoger zijn dan de inkomsten in een bepaalde periode. Je moet weten dat een overheidstekort leidt tot een toename van de overheidsschuld. Je moet weten dat de overheidsschuld verplichtingen met zich meebrengt, zoals rentelasten en aflossingen. Je moet weten dat de overheid deze verplichtingen uiteindelijk betaalt uit toekomstige belastingontvangsten. Wat moet je kunnen: Je moet de relatie tussen een overheidstekort, de overheidsschuld en toekomstige belastingheffing logisch kunnen beredeneren en uitleggen. Je moet het concept 'ruilen over de tijd' kunnen toepassen op overheidsfinanciën. Waar op letten: Let op dat je het overheidstekort (een stroomgrootheid) niet verwart met de overheidsschuld (een voorraadgrootheid). Zorg ervoor dat je de volledige keten van oorzaak en gevolg beschrijft: tekort -> schuld -> verplichtingen (rente/aflossing) -> betaling uit toekomstige belastingen. Vergeet niet te benoemen dat belastingen de belangrijkste inkomstenbron van de overheid zijn om aan deze toekomstige verplichtingen te voldoen. Kernbegrippen: overheidstekort, overheidsschuld, belastingheffing, ruilen over de tijd Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van overheidstekort (een stroomgrootheid) met overheidsschuld (een voorraadgrootheid). - Niet de connectie leggen tussen de schuld die ontstaat en de toekomstige verplichtingen (rente en aflossing) die daaruit voortvloeien. - Vergeten te vermelden dat belastingen de primaire inkomstenbron van de overheid zijn om aan toekomstige verplichtingen te voldoen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/12 ## Vraag 13 – Stabiliteitspact: Overheidstekort en Overheidsschuld (3 punten) Gebruik bron 1 en bron 2. Toon voor elk van beide eisen van het Stabiliteitspact aan of de overheidsfinanciën in 2015 hieraan voldoen. Wat kun je verwachten: Je analyseert de overheidsfinanciën van 2015 en controleert of deze voldoen aan de eisen van het Stabiliteits- en Groeipact. Je moet hiervoor gegevens uit de bronnen gebruiken en berekeningen uitvoeren. Wat moet je kennen: Je moet de twee eisen van het Stabiliteits- en Groeipact kennen: het overheidstekort mag maximaal 3% van het bbp zijn en de overheidsschuld mag maximaal 60% van het bbp zijn. Je moet ook weten hoe je het bbp kunt berekenen als je het overheidstekort in absolute cijfers en als percentage van het bbp kent, en hoe je de overheidsschuld als percentage van het bbp (schuldquote) berekent. Wat moet je kunnen: Je kunt relevante informatie uit bron 1 en bron 2 selecteren. Je kunt het bruto binnenlands product (bbp) berekenen op basis van het overheidstekort in absolute cijfers en als percentage. Je kunt de overheidsschuld berekenen als percentage van het bbp. Je kunt de berekende percentages vergelijken met de normen van het Stabiliteits- en Groeipact en een duidelijke conclusie trekken voor beide eisen. Waar op letten: Let erop dat je voor beide eisen van het Stabiliteits- en Groeipact (overheidstekort en overheidsschuld) een conclusie trekt. Controleer je berekeningen zorgvuldig, vooral bij het bepalen van het bbp en de schuldquote. Zorg ervoor dat je de absolute bedragen niet verwart met de relatieve percentages. Kernbegrippen: overheidstekort, overheidsschuld, bbp, Stabiliteits- en Groeipact Veelgemaakte fouten: - Vergeten om beide eisen van het Stabiliteitspact te controleren (zowel tekort als schuld). - Reken- of afrondingsfouten maken bij het berekenen van het bbp of de schuldquote. - Vergeten een duidelijke conclusie te trekken voor beide eisen ('voldoet wel' of 'voldoet niet'). - De absolute bedragen (in miljarden euro's) verwarren met de relatieve percentages van het bbp. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/13 ## Vraag 14 – Gevolgen van overheidsbeleid op de economie (2 punten) Gebruik fragment 2 uit het economisch rapport en bron 3. Maak van het onderstaande schema een economisch juiste redenering. Doe het als volgt: – Schrijf de letters a tot en met d op. – Schrijf achter elke letter het juiste economische verschijnsel. Kies uit: 1 besteedbaar inkomen daalt 2 binnenlandse bestedingen dalen 3 binnenlandse productie daalt 4 consumptie daalt [Schema: Twee startblokken 'verlagen overheidsuitgaven' en 'verhogen belastingen' wijzen beide met een pijl naar blok 'a'. Vervolgens een keten van pijlen: 'a' -> 'b' -> 'c' -> 'd' -> 'banenverlies'.] Wat kun je verwachten: Je krijgt een schema met een economische redenering die je moet aanvullen. Je moet de juiste economische verschijnselen in de juiste volgorde plaatsen om de keten van oorzaak en gevolg compleet te maken. Wat moet je kennen: Je moet weten wat de directe en indirecte gevolgen zijn van overheidsbeleid (zoals het verlagen van overheidsuitgaven en het verhogen van belastingen) op het besteedbaar inkomen, de consumptie, de binnenlandse bestedingen en de binnenlandse productie. Je moet de macro-economische verbanden tussen deze begrippen kennen. Wat moet je kunnen: Je kunt een economische redenering opbouwen door de juiste oorzaak-gevolgrelaties te leggen. Je kunt de effecten van overheidsbeleid op de economie analyseren en in een logische volgorde plaatsen. Je kunt informatie uit een economisch rapport en een bron gebruiken om je redenering te onderbouwen. Waar op letten: Let goed op de volgorde van de economische verschijnselen. Een fout in één stap kan leiden tot een verkeerde vervolgstap. Zorg ervoor dat je de directe gevolgen van overheidsingrijpen correct koppelt aan de eerste stap in de keten. Kernbegrippen: begrotingsbeleid, bestedingen, conjunctuur, macro-economische kringloop Veelgemaakte fouten: - De causale keten in de verkeerde volgorde plaatsen. - Het effect van 'verlagen overheidsuitgaven' en 'verhogen belastingen' niet correct koppelen aan de vervolgstappen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/14 ## Vraag 15 – Maatschappelijke kosten en consumentensurplus (2 punten) 2p 15 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. - “Het saldo van de kosten en baten van 2.624 miljoen euro zoals genoemd in het rapport komt mede voort uit …(1)…. - Het consumentensurplus is berekend door de …(2)… te verminderen met de … (3)… van alcohol.” Kies uit: bij (1) externe effecten / verzonken kosten bij (2) betalingsbereidheid / marktprijs / kostprijs bij (3) betalingsbereidheid / marktprijs / kostprijs Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken en moet de juiste economische begrippen kiezen om de zinnen correct te maken. De vraag test je kennis van externe effecten en de definitie van consumentensurplus. Wat moet je kennen: Je moet weten dat externe effecten kosten of baten zijn die niet in de marktprijs zijn opgenomen en die door derden worden ervaren. Je moet ook de definitie van consumentensurplus kennen: het verschil tussen de betalingsbereidheid van consumenten en de marktprijs die zij daadwerkelijk betalen. Wat moet je kunnen: Je kunt economische begrippen correct toepassen in een gegeven context. Je kunt het verschil tussen betalingsbereidheid, marktprijs en kostprijs onderscheiden bij het berekenen van consumentensurplus. Je kunt externe effecten herkennen als maatschappelijke kosten of baten. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen externe effecten en verzonken kosten. Verwar de elementen van het consumentensurplus (betalingsbereidheid en marktprijs) niet met de kostprijs, die relevant is voor producenten. Zorg ervoor dat je de juiste volgorde aanhoudt bij het berekenen van het consumentensurplus (betalingsbereidheid min marktprijs). Kernbegrippen: externe effecten, consumentensurplus, betalingsbereidheid, maatschappelijke kosten-batenanalyse Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen externe effecten en verzonken kosten. - Incorrecte definitie van consumentensurplus (verwarring tussen betalingsbereidheid, marktprijs en kostprijs). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/15 ## Vraag 16 – Berekening consumentenuitgaven bier op basis van kosten-batenanalyse (3 punten) 3p 16 Gebruik fragment 1 uit het onderzoeksrapport en bron 1 en 2. Bereken de consumentenuitgaven aan bier in 2013. Een zorgverzekeraar leest het onderzoeksrapport en wil graag een plan uitwerken om premiedifferentiatie toe te passen om de zorgkosten als gevolg van alcoholgebruik anders te verdelen. De verzekerden worden ingedeeld in risicoklassen naar hun gemiddelde alcoholgebruik. klasse 1: minder dan 0,5 glas per dag klasse 2: tussen 0,5 en 1 glas per dag klasse 3: meer dan 1 glas per dag Verzekerden kunnen premiekorting krijgen als ze in klasse 1 of 2 zitten. De verzekeraar baseert de indeling in risicoklassen op een verklaring die de verzekerde heeft ingevuld. Wat kun je verwachten: Je berekent de consumentenuitgaven aan bier in een specifiek jaar (2013) door informatie uit een onderzoeksrapport en bijbehorende bronnen te combineren. Je moet hierbij de verschillende onderdelen van een maatschappelijke kosten-batenanalyse correct interpreteren en gebruiken om tot de accijnsopbrengsten te komen, en vervolgens de consumentenuitgaven aan alcohol en specifiek aan bier te berekenen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een maatschappelijke kosten-batenanalyse inhoudt. Je moet de onderdelen van deze analyse kennen: consumentensurplus, producentensurplus, accijnzen, en het saldo van kosten en baten. Je moet weten dat consumentenuitgaven aan een product berekend kunnen worden als je de accijnsopbrengsten en het accijnsaandeel kent. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een tekstfragment en bronnen (tabellen/figuren) raadplegen en interpreteren. Je kunt de totale accijnsopbrengst berekenen door de formule van de maatschappelijke kosten-batenanalyse correct toe te passen. Je kunt de totale consumentenuitgaven aan alcohol berekenen door de accijnsopbrengst te delen door het accijnsaandeel. Je kunt de consumentenuitgaven aan bier isoleren door de uitgaven aan andere alcoholische dranken van het totaal af te trekken. Waar op letten: Let goed op de relatie tussen de verschillende posten in de kosten-batenanalyse; een negatief saldo moet je bijvoorbeeld aftrekken. Zorg ervoor dat je de juiste bewerking (delen, niet vermenigvuldigen) toepast bij het berekenen van de totale consumentenuitgaven op basis van het accijnsaandeel. Vergeet niet om de uitgaven aan wijn en sterke drank af te trekken om alleen de uitgaven aan bier te vinden. Kernbegrippen: maatschappelijke kosten-batenanalyse, consumentenuitgaven, accijnzen, consumentensurplus, producentensurplus Veelgemaakte fouten: - De relatie tussen de verschillende posten in de kosten-batenanalyse verkeerd interpreteren (bijv. het saldo optellen i.p.v. aftrekken bij het berekenen van de accijnzen). - De berekening van de totale consumentenuitgaven op basis van het accijnsaandeel verkeerd uitvoeren (bijv. vermenigvuldigen i.p.v. delen). - Vergeten de uitgaven aan wijn en sterke drank af te trekken van het totaal om de uitgaven aan bier te vinden. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/16 ## Vraag 17 – Premiedifferentiatie en asymmetrische informatie (1 punt) Een zorgverzekeraar leest het onderzoeksrapport en wil graag een plan uitwerken om premiedifferentiatie toe te passen om de zorgkosten als gevolg van alcoholgebruik anders te verdelen. De verzekerden worden ingedeeld in risicoklassen naar hun gemiddelde alcoholgebruik. klasse 1: minder dan 0,5 glas per dag klasse 2: tussen 0,5 en 1 glas per dag klasse 3: meer dan 1 glas per dag Verzekerden kunnen premiekorting krijgen als ze in klasse 1 of 2 zitten. De verzekeraar baseert de indeling in risicoklassen op een verklaring die de verzekerde heeft ingevuld. Leg uit dat er sprake is van asymmetrische informatie bij premiedifferentiatie naar risicoklasse. Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd over een zorgverzekeraar die premiedifferentiatie wil toepassen op basis van alcoholgebruik. Je moet uitleggen waarom er in deze situatie sprake is van asymmetrische informatie. Wat moet je kennen: Je moet weten wat asymmetrische informatie is: de ene partij heeft meer of betere informatie dan de andere partij. Je moet ook weten dat dit vaak voorkomt bij verzekeringen, omdat de verzekerde meer weet over zijn eigen risico dan de verzekeraar. Wat moet je kunnen: Je moet het begrip asymmetrische informatie kunnen toepassen op een concrete situatie. Je legt uit waarom de informatieverdeling tussen de verzekeraar en de verzekerde ongelijk is, specifiek gericht op het alcoholgebruik en de controleerbaarheid daarvan. Waar op letten: Let erop dat je de uitleg van asymmetrische informatie specifiek maakt voor de gegeven situatie (alcoholgebruik en de verklaring). Geef geen algemene definitie, maar pas deze toe. Verwar asymmetrische informatie niet met averechtse selectie of moreel wangedrag. Kernbegrippen: asymmetrische informatie, premiedifferentiatie, zorgverzekering Veelgemaakte fouten: - Een algemene definitie geven zonder deze toe te passen op de casus. - Verwarren van asymmetrische informatie met averechtse selectie of moreel wangedrag (moral hazard). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/17 ## Vraag 18 – Uitleg stelling verzekeraar over premiedifferentiatie en maatschappelijke kosten (2 punten) 2p 18 Leg de stelling van de verzekeraar uit. fragment 2 uit een onderzoeksrapport, 2016: Door een verhoging van de accijns op alcohol kan het negatieve saldo van kosten en baten van alcoholgebruik omslaan naar een positief saldo, dus hogere baten dan kosten. Het effect van zo'n accijnsverhoging is sterk afhankelijk van de prijs- en inkomenselasticiteiten van alcoholgebruik (zie bron 3). Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe premiedifferentiatie kan leiden tot een daling van alcohol-gerelateerde maatschappelijke kosten. Je moet de keten van oorzaak en gevolg duidelijk maken. Wat moet je kennen: Je moet weten wat premiedifferentiatie is en hoe dit als prikkel kan werken. Je moet ook weten dat alcoholgebruik maatschappelijke kosten met zich meebrengt, zoals zorgkosten. Wat moet je kunnen: Je kunt een economische stelling uitleggen door de relatie tussen een beleidsmaatregel (premiedifferentiatie), gedragsverandering en maatschappelijke gevolgen te beschrijven. Je legt uit dat mensen hun gedrag aanpassen om een premiekorting te krijgen, wat leidt tot lagere alcohol-gerelateerde kosten. Waar op letten: Let erop dat je zowel de prikkel (premiekorting door gedragsaanpassing) als het gevolg (daling van alcohol-gerelateerde maatschappelijke kosten) noemt. Alleen het gevolg noemen zonder het mechanisme is onvoldoende. Kernbegrippen: premiedifferentiatie, maatschappelijke kosten, prikkels, gedragsverandering Veelgemaakte fouten: - Alleen het gevolg noemen (lagere kosten) zonder het mechanisme (de prikkel van de premiekorting die leidt tot gedragsverandering) uit te leggen. - De link tussen minder alcoholgebruik en lagere maatschappelijke kosten niet leggen. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/18 ## Vraag 19 – Accijns, elasticiteit en goederenclassificatie (3 punten) 3p 19 Gebruik fragment 2 uit het onderzoeksrapport en bron 3. Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. Een accijnsverhoging op ...(1)... heeft relatief het grootste effect op het alcoholgebruik. Wijn en sterke drank worden door consumenten als een ...(2)... goed beschouwd. Bij een prijsverhoging van ... (3)... zou alcoholgebruik in het algemeen volledig ophouden te bestaan. Kies uit: bij (1) bier / wijn / sterke drank bij (2) inferieur / luxe / primair bij (3) 50% / 100% / 200% uit een reactie van een deskundige: In andere landen is onderzocht of het negatieve saldo van kosten en baten van alcoholgebruik kan worden omgezet naar een positief saldo. Uit deze onderzoeken blijkt dat een minimumprijs van 45 cent per eenheid alcohol (1 centiliter) leidt tot een afname van alcoholgebruik met 19%. Door de invoering van de minimumprijs ontstaat een aanbodoverschot. Indien de overheid het ontstane aanbodoverschot opkoopt, neemt het producentensurplus toe. Wat kun je verwachten: Je krijgt een onvolledige tekst over accijns en alcoholgebruik. Je moet de juiste economische begrippen en waarden invullen om de tekst kloppend te maken. Dit doe je op basis van informatie uit de bronnen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat accijns is en hoe het de prijs beïnvloedt. Je moet de begrippen prijselasticiteit van de vraag en inkomenselasticiteit van de vraag kennen. Je moet weten wat een luxe goed is en hoe dit zich verhoudt tot de inkomenselasticiteit. Je moet begrijpen dat een hogere (meer negatieve) prijselasticiteit betekent dat de vraag sterker reageert op een prijsverandering. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een onderzoeksrapport en een bron (bron 3) interpreteren. Je kunt de begrippen prijselasticiteit en inkomenselasticiteit toepassen om de juiste antwoorden te kiezen. Je kunt een economisch juiste tekst samenstellen door de juiste opties te selecteren. Waar op letten: Let goed op de verschillen tussen prijselasticiteit en inkomenselasticiteit. Zorg dat je de elasticiteitswaarden correct interpreteert: een grotere (negatieve) waarde betekent een sterkere reactie. Baseer je antwoorden altijd op de informatie uit de gegeven bronnen, niet op eigen aannames. Kernbegrippen: prijselasticiteit van de vraag, inkomenselasticiteit van de vraag, accijns, luxe goederen Veelgemaakte fouten: - Het verwarren van prijselasticiteit en inkomenselasticiteit. - Het niet correct interpreteren van de elasticiteitswaarden (bijvoorbeeld een meer negatieve waarde betekent een sterkere reactie op prijsverandering). - Aannames doen zonder de informatie uit de bron te gebruiken (hoewel bron 3 hier niet is meegeleverd). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/19 ## Vraag 20 – Producentensurplus bij minimumprijs (2 punten) 2p 20 Gebruik de reactie van de deskundige en bron 4. Welk vlak of welke combinatie van vlakken geeft de genoemde toename van het producentensurplus juist weer? Noteer de letter(s). HA-1022-a-o Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de gevolgen van een minimumprijs op het producentensurplus, waarbij de overheid een aanbodoverschot opkoopt. Je moet de toename van het producentensurplus in een grafiek kunnen identificeren. Wat moet je kennen: Je moet weten wat producentensurplus is en hoe het verandert bij de invoering van een minimumprijs. Je moet begrijpen dat als de overheid een aanbodoverschot opkoopt, producenten de volledige aangeboden hoeveelheid tegen de minimumprijs verkopen. Je moet het verschil tussen het oorspronkelijke en het nieuwe producentensurplus kunnen bepalen om de toename te vinden. Wat moet je kunnen: Je leest informatie af uit de reactie van de deskundige over de minimumprijs en het opkopen van het aanbodoverschot. Je interpreteert een vraag- en aanbodgrafiek (bron 4) met een minimumprijs. Je identificeert het gebied in de grafiek dat de toename van het producentensurplus weergeeft. Waar op letten: Let goed op dat je de *toename* van het producentensurplus identificeert en niet het totale nieuwe producentensurplus. Zorg ervoor dat je de juiste verkochte hoeveelheid bij de minimumprijs gebruikt, namelijk de aangeboden hoeveelheid, omdat de overheid het overschot opkoopt. Verwar producentensurplus niet met consumentensurplus. Kernbegrippen: producentensurplus, minimumprijs, aanbodoverschot, overheidsingrijpen Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de toename van het producentensurplus en het totale nieuwe producentensurplus. - Incorrect identificeren van de verkochte hoeveelheid; omdat de overheid het overschot opkoopt, is dit de aangeboden hoeveelheid bij de minimumprijs, niet de gevraagde hoeveelheid. - Verwarring tussen producenten- en consumentensurplus. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/20 ## Vraag 21 – Betalingsbalans: Lopende rekening of Kapitaalrekening? (1 punt) 1 p 21 Worden de bestedingen van buitenlandse toeristen in Zwitserland op de lopende rekening of op de kapitaalrekening van de Zwitserse betalingsbalans geboekt? Wat kun je verwachten: Je krijgt een situatie voorgelegd over internationale geldstromen en je moet bepalen op welk deel van de betalingsbalans deze geboekt worden. Wat moet je kennen: Je moet weten dat de betalingsbalans bestaat uit de lopende rekening en de kapitaalrekening. Je moet weten dat de lopende rekening het internationale verkeer van goederen en diensten registreert. Je moet weten dat de kapitaalrekening het internationale kapitaalverkeer (zoals leningen en investeringen) registreert. Je moet begrijpen dat bestedingen van buitenlandse toeristen in een land gezien worden als export van diensten. Wat moet je kunnen: Je kunt een gegeven economische activiteit correct plaatsen op de lopende rekening of de kapitaalrekening van de betalingsbalans. Waar op letten: Let goed op het onderscheid tussen goederen- en dienstenverkeer (lopende rekening) en kapitaalverkeer (kapitaalrekening). Bestedingen van toeristen zijn diensten. Kernbegrippen: betalingsbalans, lopende rekening, kapitaalrekening, export van diensten Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen de lopende rekening (goederen- en dienstenverkeer) en de kapitaalrekening (kapitaalverkeer). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/21 ## Vraag 22 – Wisselkoersstijging CHF ten opzichte van de euro berekenen (2 punten) 2p 22 Gebruik het inleidende krantenfragment en bron 1. Toon met een berekening aan dat in de periode januari 2010 tot en met januari 2015 de wisselkoers van de CHF ten opzichte van de € met ruim 20% is gestegen. Op 1 januari 2016 was 100 CHF gelijk aan € 92,30. Deze verdere koersstijging had gevolgen voor het vakantiebudget in CHF van buitenlandse toeristen uit eurolanden. Wat kun je verwachten: Je moet de procentuele stijging van de wisselkoers van de Zwitserse Frank (CHF) ten opzichte van de euro (EUR) berekenen over een bepaalde periode. Je gebruikt hiervoor informatie uit een krantenfragment en een bron. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een wisselkoers is en hoe je deze interpreteert. Je moet de formule voor procentuele verandering kennen: ((nieuw - oud) / oud) * 100%. Je moet begrijpen wat appreciatie van een munt betekent. Wat moet je kunnen: Je kunt relevante informatie uit een krantenfragment en een bron halen. Je kunt wisselkoersen omrekenen als deze in een indirecte notering staan (bijvoorbeeld hoeveel CHF je krijgt voor 1 EUR omzetten naar hoeveel EUR 1 CHF waard is). Je kunt een procentuele verandering correct berekenen. Waar op letten: Let goed op de valuta waarover de vraag gaat (stijging van de CHF ten opzichte van de EUR). Zorg ervoor dat je de wisselkoersen correct interpreteert en, indien nodig, omrekent naar de juiste notering (bijvoorbeeld van CHF per EUR naar EUR per CHF). Gebruik de juiste formule voor procentuele verandering en deel door de *oude* waarde. Kernbegrippen: wisselkoers, appreciatie, procentuele verandering, internationale concurrentiepositie Veelgemaakte fouten: - Verwarring tussen directe en indirecte notering van de wisselkoers (EUR/CHF vs CHF/EUR). - De procentuele verandering berekenen van de verkeerde valuta (de daling van de euro t.o.v. de frank in plaats van de stijging van de frank t.o.v. de euro). - Onjuiste toepassing van de formule voor procentuele verandering (bijvoorbeeld delen door de nieuwe waarde in plaats van de oude waarde). Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/22 ## Vraag 23 – Wisselkoersberekening vakantiebudget (2 punten) Op 1 januari 2016 was 100 CHF gelijk aan € 92,30. Deze verdere koersstijging had gevolgen voor het vakantiebudget in CHF van buitenlandse toeristen uit eurolanden. 2p 23 Gebruik bovenstaande informatie en bron 1. Bereken met hoeveel CHF een vakantiebudget van € 1.000 omgerekend in CHF op 1 januari 2016 is veranderd ten opzichte van 1 januari 2015. Wat kun je verwachten: Je berekent de verandering in een vakantiebudget in Zwitserse Franken (CHF) over twee verschillende jaren, gegeven een vast bedrag in euro's en verschillende wisselkoersen. Je moet de wisselkoersen correct interpreteren en toepassen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een wisselkoers is en hoe je valuta's correct omrekent van de ene naar de andere valuta. Je moet ook weten hoe je een percentage of een verandering berekent. Wat moet je kunnen: Je kunt informatie uit een bron (bron 1) en de vraagtekst combineren. Je kunt een wisselkoers correct toepassen om een bedrag in euro's om te rekenen naar Zwitserse Franken (CHF) voor twee verschillende data. Je kunt het verschil tussen twee omgerekende bedragen berekenen. Waar op letten: Let goed op de manier waarop de wisselkoers is gegeven. Soms is het '1 euro = X CHF' en soms '100 CHF = Y euro'. Zorg ervoor dat je de juiste bewerking (vermenigvuldigen of delen) toepast. Vergeet niet om na het omrekenen van de bedragen het uiteindelijke verschil te berekenen. Kernbegrippen: wisselkoers, valuta omrekenen, budget Veelgemaakte fouten: - Verkeerd omrekenen van de valuta door vermenigvuldigen in plaats van delen (of andersom). De wisselkoers voor 2016 is gegeven als € per 100 CHF, wat omrekening vereist naar € per 1 CHF (€ 0,923) waarna je moet delen om van euro naar frank te gaan. De koers voor 2015 is gegeven als CHF per €, waar je moet vermenigvuldigen. - Alleen de twee bedragen in CHF berekenen en vergeten het verschil uit te rekenen. - Een rekenfout maken bij het delen of aftrekken. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/23 ## Vraag 24 – Rentebeleid en wisselkoers (2 punten) Om de internationale concurrentiepositie van Zwitserland te verbeteren heeft de Zwitserse Centrale Bank het besluit genomen om de rente te verlagen. 2p 24 Maak van de onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. – "Als gevolg van de renteverlaging zullen beleggers uit eurolanden ...(1)... in Zwitserland gaan beleggen. – De vraag naar de Zwitserse frank zal door de renteverlaging ...(2)... en de koers van de Zwitserse frank zal ten opzichte van de euro ...(3).... Het is de verwachting dat het toerisme naar Zwitserland hierdoor zal gaan aantrekken.” Kies uit: bij (1) meer / minder bij (2) dalen / stijgen bij (3) dalen / stijgen Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken over de gevolgen van een renteverlaging in een land voor de internationale beleggingen, de vraag naar de valuta en de wisselkoers. Je moet de juiste economische termen kiezen om de zinnen correct aan te vullen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het effect is van een renteverlaging op de aantrekkelijkheid van een land voor buitenlandse beleggers. Je moet begrijpen hoe veranderingen in beleggingen de vraag naar een valuta beïnvloeden. Je moet weten hoe een verandering in de vraag naar een valuta de wisselkoers beïnvloedt. Wat moet je kunnen: Je kunt de relatie leggen tussen rente, internationale kapitaalstromen, vraag naar valuta en de wisselkoers. Je kunt een economisch juiste redenering opbouwen over de gevolgen van monetair beleid (renteverlaging) voor de internationale concurrentiepositie. Waar op letten: Let goed op de causale keten: renteverlaging -> aantrekkelijkheid voor beleggers -> kapitaalstroom -> vraag naar valuta -> wisselkoers. Bedenk dat beleggers op zoek zijn naar rendement; een lagere rente maakt een land minder aantrekkelijk voor hen. Kernbegrippen: rente, wisselkoers, kapitaalrekening, internationale concurrentiepositie, vraag en aanbod van valuta Veelgemaakte fouten: - Verwarring over de relatie tussen rente en kapitaalstromen: denken dat een lagere rente investeringen aantrekt (dit geldt voor bedrijfsinvesteringen, niet voor financiële beleggers die op zoek zijn naar rendement). - De causale keten verkeerd leggen: rente -> kapitaalstroom -> vraag naar valuta -> wisselkoers. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/24 ## Vraag 25 – Verklaring van de econoom over wisselkoers en inflatie (2 punten) 2p 25 Geef een verklaring voor de uitspraak van de econoom. HA-1022-a-o Wat kun je verwachten: Je moet een verklaring geven voor de uitspraak van een econoom over de relatie tussen de wisselkoers van de Zwitserse frank (CHF) en de inflatie in Zwitserland. Je moet uitleggen hoe een gestegen koers van de CHF de inflatie kan beïnvloeden. Wat moet je kennen: Je moet weten wat een wisselkoers is en hoe een stijging van de wisselkoers (appreciatie) de prijzen van import en export beïnvloedt. Je moet weten wat inflatie is en hoe deze beïnvloed kan worden door veranderingen in importprijzen, exportvraag of productiekosten. Je moet het verschil kennen tussen kosteninflatie en bestedingsinflatie. Wat moet je kunnen: Je moet de gevolgen van een wisselkoersstijging voor een land kunnen analyseren. Je moet de relatie tussen wisselkoersveranderingen en inflatie kunnen uitleggen. Je moet een logische redenering kunnen opbouwen die een oorzaak-gevolgrelatie aantoont tussen de gestegen koers van de CHF en een dempend effect op de inflatie in Zwitserland. Waar op letten: Let erop dat je de redenering volledig maakt, van de koersstijging tot het effect op de inflatie. Zorg ervoor dat je redeneert vanuit het perspectief van Zwitserland. Verwar de gevolgen van een koersstijging niet met die van een koersdaling. Kernbegrippen: wisselkoers, inflatie, import, export, kosteninflatie, bestedingsinflatie Veelgemaakte fouten: - Verwarren van de gevolgen van een koersstijging (appreciatie) met die van een koersdaling (depreciatie). - De redenering niet afmaken, bijvoorbeeld alleen stellen dat import goedkoper wordt zonder de link naar inflatie te leggen. - Redeneren vanuit het perspectief van de eurolanden in plaats van Zwitserland. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/25 ## Vraag 26 – Externe effecten en welvaart (2 punten) 2p 26 Leg met behulp van het begrip externe effecten uit hoe het rijden op fossiele brandstof de welvaart beïnvloedt. Wat kun je verwachten: Je legt uit hoe het rijden op fossiele brandstof de welvaart beïnvloedt, specifiek door het begrip 'externe effecten' te gebruiken. Wat moet je kennen: Je moet weten wat externe effecten zijn, met name negatieve externe effecten. Je moet weten dat rijden op fossiele brandstoffen leidt tot vervuiling of uitputting van natuurlijke hulpbronnen. Je moet begrijpen dat deze effecten maatschappelijke kosten met zich meebrengen die niet in de prijs zijn inbegrepen en de welvaart van anderen beïnvloeden. Wat moet je kunnen: Je kunt het begrip 'externe effecten' toepassen op een concrete situatie (rijden op fossiele brandstof). Je kunt uitleggen waarom bepaalde gevolgen van economische activiteiten extern zijn. Je kunt de relatie leggen tussen externe effecten en de welvaart van de samenleving. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen het negatieve effect (zoals vervuiling) noemt, maar ook duidelijk uitlegt waarom dit effect 'extern' is. Zorg ervoor dat je benoemt dat deze effecten de welvaart van anderen of de samenleving raken en niet in de prijs zijn inbegrepen. Kernbegrippen: externe effecten, negatieve externe effecten, welvaart, maatschappelijke kosten Veelgemaakte fouten: - Alleen het negatieve effect (vervuiling) noemen zonder uit te leggen waarom het effect 'extern' is. - Vergeten de link te leggen met de welvaart van derden (de samenleving). - Het cruciale element 'niet in de prijs inbegrepen' weglaten, wat de definitie van een extern effect is. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/26 ## Vraag 27 – Klimaatdoelstellingen en fiscale bijtelling (2 punten) 2p 27 Gebruik bron 1. Op welke wijze probeert de overheid met de nieuwe wetgeving haar klimaatdoelstelling alsnog te bereiken? Licht je antwoord toe. In het bedrijf van Jolanda van Dijk willen werknemers een positieve bijdrage leveren aan het klimaat. Daarom spreken de werknemers met elkaar af dat ze meer elektrisch gaan rijden met de zakelijke hybride leaseauto in plaats van op fossiele brandstof. Ze hangen een lijstje bij de koffieautomaat waar ze ieders brandstofverbruik op bijhouden. Wat kun je verwachten: Je analyseert hoe de overheid via wetgeving probeert klimaatdoelstellingen te bereiken. Je moet de impact van fiscale maatregelen op het gedrag van consumenten of bedrijven kunnen uitleggen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat fiscale bijtelling is en hoe dit een leaseauto duurder of goedkoper maakt. Je moet begrijpen dat de overheid via fiscale maatregelen (zoals bijtelling) het gedrag van mensen kan beïnvloeden om maatschappelijke doelen te bereiken, zoals het verminderen van CO2-uitstoot. Wat moet je kunnen: Je leest informatie af uit bron 1 over nieuwe wetgeving. Je identificeert de verandering in de fiscale bijtelling voor hybride leaseauto's. Je legt uit hoe deze verandering leidt tot een fiscaal voordeel voor volledig elektrische auto's en hoe dit het gedrag van leaserijders beïnvloedt om de klimaatdoelstelling te bereiken. Waar op letten: Let erop dat je niet alleen de verandering in de wetgeving noemt, maar ook duidelijk uitlegt wat het gevolg is voor het gedrag van de leaserijder. Benoem specifiek dat het fiscale voordeel voor hybride auto's verdwijnt en dat het voordeel voor volledig elektrische auto's (relatief) overblijft. Kernbegrippen: overheidsingrijpen, stimuleren, fiscale bijtelling, prijsincentives Veelgemaakte fouten: - Alleen de verandering in de wetgeving noemen zonder uit te leggen wat het gevolg is voor het gedrag van de leaserijder. - Niet specifiek benoemen dat het voordeel voor hybride auto's verdwijnt en het voordeel voor volledig elektrische auto's (relatief) overblijft. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/27 ## Vraag 28 – Zelfbinding in het bedrijf van Jolanda van Dijk (2 punten) 2p 28 Is in het bedrijf van Jolanda van Dijk sprake van zelfbinding? Leg je antwoord uit. In 2017 rijdt Jolanda van Dijk een hybride leaseauto van de zaak met een aanschafwaarde van € 45.000. Ze heeft geen andere fiscale bijtellingen of aftrekposten. Haar brutojaarinkomen bedraagt € 69.000 in 2018. Vanwege de gestegen fiscale bijtelling vraagt Jolanda zich af of ze beter voor private lease in plaats van voor zakelijke lease kan kiezen. Ze bekijkt de voorwaarden van private lease van hetzelfde type auto in een advertentie (zie bron 2). Ook in het geval dat Jolanda kiest voor private lease blijft haar werkgever de kosten van brandstof en/of elektriciteit vergoeden. Gebruik het tijdschriftartikel, voorgaande tekst, en bron 1, 2 en 3. Wat kun je verwachten: Je moet bepalen of er sprake is van zelfbinding in het bedrijf van Jolanda van Dijk en je antwoord uitleggen. Je gebruikt hiervoor de informatie uit de vraagtekst en eventuele bijlagen. Wat moet je kennen: Je moet weten wat het begrip 'zelfbinding' inhoudt. Zelfbinding betekent dat je vrijwillig je gedrag verandert en jezelf bindt aan deze gedragsverandering, vaak door een afspraak of een mechanisme van sociale controle. Wat moet je kunnen: Je moet de definitie van zelfbinding toepassen op een concrete bedrijfssituatie. Je moet de elementen van zelfbinding (vrijwillige gedragsverandering en het bindende element) herkennen in de gegeven tekst en deze gebruiken om je antwoord te onderbouwen. Waar op letten: Let erop dat je zowel de vrijwillige gedragsverandering als het bindende element (zoals sociale controle) benoemt in je uitleg. Als je alleen de vrijwillige afspraak noemt zonder het bindende element, is je antwoord niet volledig. Verwar zelfbinding niet met een formele, afdwingbare overeenkomst. Kernbegrippen: zelfbinding, sociale controle, gedragsverandering Veelgemaakte fouten: - Alleen de vrijwillige afspraak noemen zonder het 'bindende' element (de controle via het lijstje) te benoemen. - Zelfbinding verwarren met een formele, afdwingbare overeenkomst. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/28 ## Vraag 29 – Keuze tussen zakelijke lease en private lease (2 punten) In 2017 rijdt Jolanda van Dijk een hybride leaseauto van de zaak met een aanschafwaarde van € 45.000. Ze heeft geen andere fiscale bijtellingen of aftrekposten. Haar brutojaarinkomen bedraagt € 69.000 in 2018. Vanwege de gestegen fiscale bijtelling vraagt Jolanda zich af of ze beter voor private lease in plaats van voor zakelijke lease kan kiezen. Ze bekijkt de voorwaarden van private lease van hetzelfde type auto in een advertentie (zie bron 2). Ook in het geval dat Jolanda kiest voor private lease blijft haar werkgever de kosten van brandstof en/of elektriciteit vergoeden. Gebruik het tijdschriftartikel, voorgaande tekst, en bron 1, 2 en 3. 29 Toon met een berekening van de maandelijkse kosten aan wat de beste keuze voor Jolanda van Dijk is voor 2018: private lease of zakelijke lease. Wat kun je verwachten: Je moet de maandelijkse kosten van zakelijke lease en private lease voor Jolanda berekenen en vergelijken om te bepalen welke optie het voordeligst is. Wat moet je kennen: Je moet weten wat fiscale bijtelling is en hoe deze de inkomstenbelasting beïnvloedt. Je moet de formule voor het berekenen van de extra te betalen belasting bij zakelijke lease kennen: (bijtellingspercentage * aanschafwaarde auto) * inkomstenbelastingtarief. Je moet weten dat je de jaarlijkse kosten moet omrekenen naar maandelijkse kosten voor een juiste vergelijking. Wat moet je kunnen: Je kunt relevante informatie uit verschillende bronnen (tijdschriftartikel, voorgaande tekst, bron 1, 2 en 3) selecteren. Je kunt de fiscale bijtelling berekenen. Je kunt de extra te betalen inkomstenbelasting als gevolg van de bijtelling berekenen. Je kunt jaarbedragen omrekenen naar maandbedragen. Je kunt de kosten van twee opties vergelijken en een onderbouwde conclusie trekken. Waar op letten: Let goed op dat je de jaarlijkse extra belasting door de bijtelling omrekent naar een maandelijks bedrag. Verwar de extra belasting voor Jolanda niet met de totale leasekosten die de werkgever betaalt. Gebruik de juiste percentages voor de fiscale bijtelling en het inkomstenbelastingtarief uit de bronnen. Kernbegrippen: Fiscale bijtelling, Inkomstenbelasting, Kosten-batenanalyse, Leaseconstructies Veelgemaakte fouten: - Vergeten de jaarlijkse extra belasting om te rekenen naar een maandelijks bedrag om een correcte vergelijking te maken met de maandelijkse kosten van private lease. - Het verwarren van de kosten voor de werknemer (de extra belasting) met de totale leasekosten die de werkgever betaalt. - Het gebruiken van onjuiste percentages voor de inkomstenbelasting of de fiscale bijtelling (deze stonden vermoedelijk in de niet-meegeleverde bronnen). - Een rekenfout maken bij het toepassen van de percentages. Meer: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2021/tijdvak-1/vraag/29 ## Vragen in dit examen ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen HAVO 2021 tijdvak 1 vrijdag 28 mei 13.30 - 16.30 uur economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt. Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. HA-1022-a-21-1-o ### Pagina 2 Opgave 1 Zo goud als een garnaal uit een krant: Een garnalenkotter uit Arnemuiden vangt dagelijks duizenden kilo's Hollandse garnalen. Op dit moment zijn ze "goud" waard. De prijzen rijzen de pan uit. "Ik heb dit nog nooit meegemaakt," zegt schipper Rinus. "Verse garnalen zijn kort houdbaar. We brengen onze vangst altijd meteen naar de visveiling en hopen op een goede prijs. We hadden verwacht ongeveer € 3,50 per kilo te krijgen, nu stopt de veilingklok op € 8." Rinus vermoedt dat de prijsstijging te maken heeft met de verminderde garnalenstand in de Noordzee als gevolg van ongunstige weersomstandigheden. [FIGUUR: Een garnalenkotter vaart op zee met netten uit. De foto is in zwart-wit.] 2p 1 Maak van onderstaande zinnen een economisch juist tekst. – Hollandse garnalen die op de visveiling worden aangeboden zijn (1) goederen – Omdat op deze markt veel individuele aanbieders actief zijn en er geen belemmeringen voor nieuwe aanbieders zijn, kan de marktvorm het best omschreven worden als ...(2).... – De individuele aanbieders, zoals Rinus, kunnen de marktprijs ...(3)... beïnvloeden. Kies uit: bij (1) homogene / heterogene bij (2) volkomen concurrentie / monopolie / monopolistisch e concurrentie / oligopolie bij (3) niet / wel 1p 2 Gebruik het inleidende krantenfragment en bron 1. Welke grafiek geeft het vermoeden van Rinus weer over de oorzaak van de prijsstijging? ### Pagina 3 Schipper John wil maximaal profiteren van de hoge garnalenprijs. Hij overweegt om te investeren in een technische aanpassing van zijn garnalenkotter, zodat de vangstcapaciteit toeneemt. Met een grotere vangstcapaciteit denkt hij zijn maximale winst te kunnen verhogen. 3p 3 Gebruik het inleidende krantenfragment en bron 2. Bereken met hoeveel procent John de maximale winst denkt te kunnen verhogen als hij de technische aanpassing realiseert. Rinus vindt de voorgenomen investering van John niet verstandig en doet de volgende uitspraken: 1 "De hoge prijs van Hollandse garnalen is waarschijnlijk van korte duur. Veranderingen in vraag en aanbod kunnen via het marktmechanisme zowel tot hogere als tot lagere prijzen leiden." 2 "Als John zijn investering realiseert, mag de prijs van de Hollandse garnaal niet onder de € ... per kilo komen, anders wordt zijn maximale totale winst in de nieuwe situatie lager dan in de oude situatie." Gebruik uitspraak 1. Hieronder staan vijf gebeurtenissen. a Roestziekte, die vooral bij kreeften voorkomt, treft nu ook garnalen. b Wijting, de natuurlijke vijand van de Hollandse garnaal, is gesignaleerd in de Noordzee. c Een deel van de consumenten van Hollandse garnalen is overgestapt op de consumptie van Noorse garnalen. d De hoge garnalenprijs trekt nieuwe garnalenvissers aan. e Een groot aantal restaurants heeft de Hollandse garnaal van de menukaart gehaald. 3p 4 Noteer bij elk van de vijf gebeurtenissen: - of hierdoor de vraag ofwel het aanbod verandert, - of de verandering een stijging ofwel een daling betreft, - of de prijs van de Hollandse garnaal vervolgens stijgt ofwel daalt. Doe het als volgt: (De uitwerking van de eerste gebeurtenis is voorgedaan.) a aanbod daalt → prijs stijgt b ..................................... → .......................... c ..................................... → .......................... d ..................................... → .......................... e ..................................... → .......................... 2p 5 Gebruik uitspraak 2 en bron 2. Bereken welke prijs bij uitspraak 2 moet worden ingevuld. HA-1022-a-o 3 / 13 lees verder ►►► ### Pagina 4 Dit is een opgavenuitleg uit een examen met de titel 'Opgave 2 Meer vrijhandel, meer groei'. De tekst beschrijft de economische groei van India tussen 2012-2017, specifiek gericht op het nominale bruto binnenlands product (bbp) per hoofd van de bevolking. Er wordt ingegaan op de oorzaken van deze groei, zoals de toename van de middenklasse en buitenlandse investeringen. De opgave bevat twee citaten die de economische situatie in India belichten, met aandacht voor infrastructuur en de rol van de overheid. Verder wordt gevraagd naar het benoemen van een argument waarom het nominale bbp per hoofd een gebrekkige maatstaf kan zijn, en een uitleg van hoe investeringen in infrastructuur de conjunctuur beïnvloeden. Een scenario met Europese auto-export naar India wordt geschetst, waarbij de student de impact van invoerrechten en onderhandelingen moet analyseren. Geen grafieken of tabellen zijn aanwezig. De student moet economische concepten toepassen om vragen te beantwoorden en berekeningen uit te voeren. ### Pagina 5 Dit is een examenpagina, specifiek een opgave met tekstuele en conceptuele elementen. Er worden geen grafieken, tabellen of figuren getoond. De tekst introduceert een uitspraak van een econoom over de onderhandelingen tussen India en de EU, en specificeert dat dit geen gevangenendilemma zal zijn, ondanks de verwijzing naar een 'pay-off-matrix'. De student wordt gevraagd om bron 2 te gebruiken en uit te leggen waarom er geen gevangenendilemma is. Dit dient te gebeuren door twee subvragen te beantwoorden: 1) leg uit hoe de dominante strategie van elk van de twee partijen tot een specifieke uitkomst leidt, en 2) redeneer vervolgens dat er geen sprake is van een gevangenendilemma. De examenopgave test het begrip van concepten binnen de speltheorie, specifiek het gevangenendilemma en dominante strategieën, en de toepassing hiervan op een economische context. ### Pagina 6 Opgave 3 Overheidsfinanciën op koers? fragment 1 uit een economisch rapport: Door de economische crisis die in 2008 begon, liep het overheidstekort in Nederland op tot € 34 miljard in 2010. Bedrijfswinsten daalden en daarmee de belastinginkomsten. Tegelijk liepen de overheidsuitgaven sterk op: door toename van het aantal werklozen steeg het aantal uitkeringen. In 2010 heeft het overheidstekort van € 34 miljard geleid tot een toename van de overheidsschuld van minder dan € 34 miljard (zie bron 1). 1p 11 Noem een mogelijke oorzaak waardoor de toename van de overheidsschuld minder kon zijn dan € 34 miljard. 2p 12 Leg uit dat een overheidstekort gezien kan worden als uitgestelde belastingheffing. fragment 2 uit een economisch rapport: Om aan de eisen van het Stabiliteitspact (zie bron 2) van de Europese en Monetaire Unie (EMU) te voldoen, heeft de Nederlandse overheid in de periode 2010-2015 diverse maatregelen genomen. Zo werden de overheidsuitgaven verlaagd en de overheidsinkomsten verhoogd (zie bron 3), waardoor de begroting van 2015 redelijk op orde is gekomen (zie bron 1). Maar als gevolg van die maatregelen zijn er wel bijna 400.000 banen verloren gegaan. 3p 13 Gebruik bron 1 en bron 2. Toon voor elk van beide eisen van het Stabiliteitspact aan of de overheidsfinanciën in 2015 hieraan voldoen. HA-1022-a-o 6 / 13 lees verder ► ► ► Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 314 ### Pagina 7 Gebruik fragment 2 uit het economisch rapport en bron 3. Maak van het onderstaande schema een economisch juiste redenering. Doe het als volgt: - Schrijf de letters a tot en met d op. - Schrijf achter elke letter het juiste economische verschijnsel. Kies uit: 1 besteedbaar inkomen daalt 2 binnenlandse bestedingen dalen 3 binnenlandse productie daalt 4 consumptie daalt [FIGUUR: Schema met vier boxen genummerd a, b, c, d en een box met 'banenverlies'. De box 'verlagen overheidsuitgaven' wijst naar box a. De box 'verhogen belastingen' wijst naar box a. Box a wijst naar box b. Box b wijst naar box c. Box c wijst naar box d. Box d wijst naar 'banenverlies'.] HA-1022-a-0 7 / 13 lees verder ►►► ### Pagina 8 Dit is een opgavepagina van een examen, getiteld 'Opgave 4 Alcohol baadt en schaadt'. De pagina bevat twee fragmenten uit een onderzoeksrapport en bijbehorende vragen voor de student. Fragment 1, met de titel 'Kosten en baten van alcoholgebruik', bevat een illustratie van een weegschaal met een fles alcohol aan de ene kant en een driehoek (mogelijk symbool voor kosten) aan de andere kant, met de labels 'baten' en 'kosten'. De tekst bespreekt de maatschappelijke kosten en baten van alcoholgebruik in 2013, specifiek de kosten van €2.624 miljoen hoger dan de baten, en noemt aspecten zoals politie-inzet, verkeersongevallen, consumentensurplus en accijnsopbrengsten. Vraag 15 vraagt de student om een economisch juist antwoord te maken op basis van het fragment, met speciale aandacht voor de berekening van consumentensurplus en de kosten die hiermee samenhangen. Vraag 16, die 3 punten waard is, vereist dat de student, gebruikmakend van fragment 1 en bron 2, de consumentenuitgaven aan bier in 2013 berekent. Vraag 17 (1 punt) vraagt de student om uit te leggen waarom premiedifferentiatie naar risicoklasse een vorm van asymmetrische informatie is. De pagina bevat ook navigatie-elementen zoals paginanummering (8/13) en links naar aanvullend materiaal. ### Pagina 9 De zorgverzekeraar stelt dat premiedifferentiatie kan leiden tot lagere maatschappelijke kosten van alcoholgebruik. 2p 18 Leg de stelling van de verzekeraar uit. fragment 2 uit een onderzoeksrapport, 2016: Door een verhoging van de accijns op alcohol kan het negatieve saldo van kosten en baten van alcoholgebruik omslaan naar een positief saldo, dus hogere baten dan kosten. Het effect van zo'n accijnsverhoging is sterk afhankelijk van de prijs- en inkomenselasticiteiten van alcoholgebruik (zie bron 3). 3p 19 Gebruik fragment 2 uit het onderzoeksrapport en bron 3. Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst. – Een accijnsverhoging op ...(1)... heeft relatief het grootste effect op het alcoholgebruik. – Wijn en sterke drank worden door consumenten als een ...(2)... goed beschouwd. – Bij een prijsverhoging van ...(3)... zou alcoholgebruik in het algemeen volledig ophouden te bestaan. Kies uit: bij (1) bier / wijn / sterke drank bij (2) inferieur / luxe / primair bij (3) 50% / 100% / 200% uit een reactie van een deskundige: In andere landen is onderzocht of het negatieve saldo van kosten en baten van alcoholgebruik kan worden omgezet naar een positief saldo. Uit deze onderzoeken blijkt dat een minimumprijs van 45 cent per eenheid alcohol (1 centiliter) leidt tot een afname van alcoholgebruik met 19%. Door de invoering van de minimumprijs ontstaat een aanbodsoverschot. Indien de overheid het ontstane aanbodsoverschot opkoopt, neemt het producentensurplus toe. 2p 20 Gebruik de reactie van de deskundige en bron 4. Welk vlak of welke combinatie van vlakken geeft de genoemde toename van het producentensurplus juist weer? Noteer de letter(s). HA-1022-a-o 9 / 13 lees verder ► ► ► ### Pagina 10 Dit document is een opgavepagina, getiteld 'Opgave 5 Zwitserland vakantieland'. Het bevat tekstuitleg over wisselkoersen en de impact ervan op het Zwitserse toerisme, met specifieke data van 2010 tot 2015 en 2016. De pagina bevat geen grafieken of tabellen, maar wel een tekstfragment (bron 1) en drie gedifferentieerde vragen (21, 22, 23, 24) die variëren in punten (1p, 2p). Vraag 21 vraagt om de plaatsing van bestedingen op de lopende of kapitaalrekening. Vraag 22 vereist een berekening van de koersverandering van de Zwitserse Frank (CHF) ten opzichte van de euro (€) en de gevolgen voor het vakantiebudget. Vraag 23 vraagt om de berekening van een vakantiebudget in CHF. Vraag 24 vraagt om een economisch juiste tekst te selecteren en een keuze te maken uit 'meer/minder' en 'dalen/stijgen' om een verwachting over toerisme te beschrijven, gerelateerd aan renteverlagingen en de wisselkoers. ### Pagina 11 Dit is een opgavepagina van een examen. De pagina bevat een tekstuele opgave, genummerd als vraag 25 met 2p als puntentoekenning. De opgave betreft een economische analyse waarbij een uitspraak van een econoom over de koersstijging van de Zwitserse frank in de periode 2010-2015 en de impact daarvan op de inflatie in Zwitserland centraal staat. De student wordt gevraagd om een verklaring te geven voor deze uitspraak. Er zijn geen visuele elementen zoals grafieken of tabellen op deze pagina. De kernconcepten die aan bod komen zijn wisselkoersen (specifiek de Zwitserse frank ten opzichte van de euro), economie, inflatie en het verklaren van economische fenomenen. ### Pagina 12 Opgave 6 Stimuleren zonder effect Nederland heeft ruim acht miljoen personenauto's, die kunnen worden ingedeeld in de volgende categorieën: – auto's die volledig elektrisch rijden (stekkerauto's); – auto's die uitsluitend op fossiele brandstof (benzine, gas en diesel) rijden; – hybride auto's die zowel op elektriciteit als op fossiele brandstof kunnen rijden. [FIGUUR: Silhouet van een auto met een stekker die uit de auto komt.] uit een tijdschrift, december 2016: Ruim een miljoen Nederlanders rijden een 'auto van de zaak', beter bekend als een zakelijke leaseauto. Een leaseauto is een auto die tegen een vaste vergoeding voor langere tijd ter beschikking wordt gesteld aan een gebruiker. Bij zakelijke lease betaalt de werkgever de volledige rekening van het leasen, inclusief kosten van onderhoud, brandstof, verzekering en wegenbelasting. De werknemer hoeft dan zelf niets meer te betalen voor het gebruik van de auto. De werknemer moet wel extra inkomstenbelasting betalen over een bepaald percentage van de waarde van de leaseauto, de zogenaamde fiscale bijtelling. De overheid heeft de afgelopen jaren de CO2-uitstoot van fossiele brandstoffen proberen te beperken via lagere fiscale bijtellingen voor elektrische en hybride leaseauto's. Als gevolg van dit belastingvoordeel worden er fors meer hybride auto's geleaseet. Toch blijven leaserijders met een hybride leaseauto nog te veel op fossiele brandstoffen rijden in plaats van op elektriciteit, omdat er met een volle tank nu eenmaal meer kilometers kunnen worden gereden dan met een volle batterij. De overheid heeft besloten om, vanwege het tegenvallende klimaateffect van de stimuleringsmaatregel, de fiscale bijtellingen voor de periode 2017–2020 via nieuwe wetgeving aan te passen. HA-1022-a-0 12 / 13 lees verder ►►► ### Pagina 13 Dit is een examenpagina die voornamelijk uit tekstuele opgaven bestaat, met drie genummerde vragen (26, 27, 28) en één opgave (29) die verwijst naar een tijdschriftartikel en de voorgaande tekst. Vraag 26 vraagt om uitleg van het begrip 'externe effecten' met betrekking tot fossiele brandstof en welvaart. Vraag 27 betreft de overheidsmaatregelen voor het behalen van klimaatdoelstellingen, waarbij gebruik wordt gemaakt van bron 1. Vraag 28 behandelt een casus over Jolanda van Dijk die een hybride leaseauto heeft, met financiële details zoals aanschafwaarde, brutojaarinkomen, en fiscale bijtelling. De student wordt gevraagd te beoordelen of Jolanda beter kan kiezen voor private lease of zakelijke lease, met een financiële berekening als bewijs voor vraag 29. Er zijn geen grafieken of tabellen afgebeeld. De concepten omvatten externe effecten, klimaatdoelstellingen, overheidsregulering, leaseconstructies (private en zakelijke), fiscale bijtelling, en kostenberekeningen.