# Eindexamen Economie HAVO 2019 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/economie/2019/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2019
tijdvak 2
maandag 17 juni
13.30 - 16.30 uur
economie
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 55 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1022-a-19-2-o

### Pagina 2

Opave 1 Vlees belast

uit een krant, 2017:
Vleesconsumptie heeft grote gevolgen voor de gezondheid en het milieu.
Zo is de productie van vlees wereldwijd verantwoordelijk voor bijna een
kwart van de uitstoot van $CO_2$. In Nederland wordt veel vlees gegeten.
Daarom pleit het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
voor een belastingheffing op vlees: de vleestaks. Duurder vlees betekent
minder consumptie van vlees, is de overtuiging. “In de winkel letten
consumenten alleen op de prijs. Bedrijven willen op hun beurt de
consument dwingen én winst maken, wat dan vaak ten koste gaat van
milieubewust produceren”, aldus het RIVM.

2p 1 Gebruik het krantenbericht.
Leg uit dat de uitstoot van $CO_2$ bij de productie van vlees als negatief
extern effect kan worden aangemerkt.

1p 2 Gebruik het krantenbericht.
Zien consumenten vlees als een homogeen goed of als een heterogeen
goed volgens de uitspraak van het RIVM? Licht je keuze toe.

De directie van vleesproducent Kuus bv heeft een onderzoeksrapport over
de vleestaks bestudeerd. Daarin staat dat een vaste heffing op vlees van
€ 0,50 per kilo kan zorgen voor een flinke reductie van de uitstoot van
$CO_2$. De financieel directeur krijgt de opdracht door te rekenen welke
invloed de invoering van deze heffing heeft op de winst van Kuus bv. De
bedrijfsdoelstelling blijft maximale totale winst. De financieel directeur
heeft de huidige financiële gegevens in een overzicht en in een figuur
gezet (zie bron 1).

2p 3 Gebruik bovenstaande tekst en bron 1 bij vraag 3 tot en met 6.
Leg uit dat door invoering van de heffing op vlees (de vleestaks) de
gemiddelde variabele kosten stijgen.

3p 4 Bereken hoeveel procent van de heffing (de vleestaks) ná invoering van
de heffing wordt doorberekend in de verkooprijs.

2p 5 Bereken het bedrag van de verandering van de winst als gevolg van de
heffing.

1p 6 Bereken het bedrag aan heffing dat Kuus bv moet afdragen aan de
overheid.

HA-1022-a-19-2-o 2 / 11 lees verder ‣‣‣

### Pagina 3

De financieel directeur schrijft in het advies aan zijn algemeen directeur:
"Als de voorgestelde vleestaks wordt ingevoerd, heeft dat behoorlijke
gevolgen voor onze winst. Mijn advies is een reclamecampagne te starten
met de boodschap dat vlees boordevol goede bouwstoffen zit....."

3p 7 Maak het vervolg van het advies economisch correct.
"Consumenten zullen dan minder snel overstappen op...(1)...goederen
van vlees. Dat betekent dat de vraag naar ons product ...(2)... wordt. Het
gevolg is dat onze prijs-afzetlijn ...(3)... zal verlopen waardoor we een
hoger percentage van de veestaks kunnen doorberekenen aan de
consument. De keerzijde is wel dat de reclamecampagne zal leiden tot
hogere ...(4)... kosten."
Kies uit:
bij (1) complementaire / inferieure / substitutie
bij (2) prijselastischer / prijsinelastischer
bij (3) minder steil / steiler
bij (4) constante / variabele

HA-1022-a-19-2-o
3/11
lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Opgave 2 Ruimte op de arbeidsmarkt?
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) verzamelt en onderzoekt
gegevens over vele maatschappelijke aspecten en over conjuncturele en
structurele ontwikkelingen in de economie. Het betreft bijvoorbeeld macroeconomische indicatoren zoals de economische groei en de
consumptieprijzen, maar ook de inkomenssituatie van personen en
huishoudens. Het CBS verwerkt de gegevens tot statistieken en publiceert
erover.
Begin 2017 staat een aantal afbeeldingen op de site van het CBS over de
Nederlandse economie (zie bron 1).
2p 8 Gebruik bron 1.
Geef voor elke afbeelding aan of deze wel of geen effect op de
structuurkant van de Nederlandse economie laat zien. Neem hiertoe de
tabel over en vul deze in.
afbeelding
wel / geen structuurkant
1
2
3
4
Het CBS publiceert ook over de Nederlandse arbeidsmarkt, waar
veranderingen in vraag en aanbod mede afhankelijk zijn van conjuncturele
en structurele ontwikkelingen in de economie.
Begin 2009, direct na de kredietcrisis, loopt de werkloosheid op. Begin
2017 neemt de krapte op de arbeidsmarkt echter weer toe, mede als
gevolg van een aanhoudende economische groei. De
conjunctuuromslag maakt het CBS zichtbaar door middel van de
conjunctuurklok (zie bron 2).
1p 9 Gebruik bron 2.
Geef voor begin 2017 aan of de letter A of B uit de conjunctuurklok hierbij
hoort.
HA-1022-a-19-2-0
4/11
lees verder ► ► ►

### Pagina 5

3p 10 Maak van onderstaande zinnen een economisch juiste tekst.
Toenemende krapte op de arbeidsmarkt ontstaat als de ...(1)... meer stijgt
dan de ...(2).... Hierdoor kunnen de gemiddelde lonen ...(3).... Dat kan
een positieve invloed op de ...(4)... kant van de economie hebben, maar
kan tevens leiden tot een gewijzigde verhouding tussen arbeid en kapitaal
aan de ...(5)... kant van de economie.
Kies uit:
bij (1) beroepsbevolking / werkgelegenheid
bij (2) beroepsbevolking / werkgelegenheid
bij (3) dalen / stijgen
bij (4) conjunctuur / structuur
bij (5) conjunctuur / structuur
Met het oog op de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt wil de overheid dat
burgers goed zijn opgeleid en hun kennis en vaardigheden blijven
ontwikkelen. Met als thema 'Leven lang leren' richt het overheidsbeleid
zich op continue scholing van de beroepsbevolking.

Twee economen reageren op het overheidsbeleid en doen de volgende
uitspraken:
— uitspraak 1: "Bij scholing is er sprake van intertemporele ruil. Er wordt
geïnvesteerd in menselijk kapitaal. De werkgever en de werknemer
hebben beiden profijt van scholing, daarom moeten ze de scholing
samen regelen."
— uitspraak 2: "Uit onderzoek blijkt dat werkgevers steeds minder
investeren in menselijk kapitaal. Dat komt doordat werknemers
tegenwoordig sneller en vaker van werkgever wisselen."

2p 11 Gebruik uitspraak 1.
Leg uit dat er bij investeren in menselijk kapitaal sprake is van
intertemporele ruil bij de werknemer.

2p 12 Gebruik uitspraak 2.
Leg uit dat werkgevers steeds minder investeren in menselijk kapitaal als
werknemers steeds vaker van werkgever wisselen.

HA-1022-a-19-2-o 5 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 6

Een voorbeeld van een maatregel die de overheid heeft genomen om het
levenslange leren te bevorderen, is het fiscaal aftrekbaar maken van de
scholingsuitgaven voor de werknemer. Het Centraal Planbureau (CPB)
heeft in opdracht van de overheid onderzoek gedaan naar de effecten van
deze overheidsmaatregel voor verschillende inkomensgroepen.
Geconcludeerd wordt dat met name de volwassenen uit de lagereinkomensgroepen weinig gebruik maken van de ficale aftrekbaarheid
voor scholingsuitgaven. Een alternatieve manier om scholing van deze
volwassenen te stimuleren is een vuchersysteem: een vast
scholingsbedrag voor werknemers.
2p 13
Beargumenteer waarom een vuchersysteem een betere manier is dan
het fiscaal aftrekbaar maken van scholingsuitgaven om scholing van
volwassenen uit de lagere-inkomensgroepen te stimuleren.
HA-1022-a-19-2-0
6 / 11
lees verder

### Pagina 7

Opgave 3 Gas vloeit rijkelijk

uit een krant, 2017:
Qatar bezit een enorme voorraad
aardgas. Normaal wordt aardgas via
pijpleidingen getransporteerd, maar het
kan ook vloeibaar worden gemaakt
(liquefied natural gas ofwel Ing) en met
speciale schepen worden
getransporteerd. Qatar is de grootste
exporteur van Ing ter wereld. De
afnemers van Ing bevinden zich vooral
in Japan, India, Zuid-Korea en het
Verenigd Koninkrijk, waarheen vanuit
Qatar geen pijpleidingen lopen. De
opbrengsten uit de verkoop van Ing
stort Qatar in het Qatarese
Staatsinvesteringsfonds.

[FIGUUR: Kaart van Qatar en omringende landen in het Midden-Oosten, met vermelding van Irak, Iran, V.A.E., Oman, Saoedi-Arabië, de Perzische Golf, de Golf van Oman en de Arabische Zee.]

2p 14 Leg uit waarom het vloeibaar maken van aardgas belangrijk is voor de
exportpositie van Qatar.

In april 2017 bezit het Qatarese Staatsinvesteringsfonds 17% van de
aandelen van een grote Duitse autofabrikant. Deze autofabrikant maakte
in het vierde kwartaal van 2016 een winst van 625 miljoen euro.
2p 15 Wordt de winstuitkering van de Duitse autofabrikant aan het Qatarese
Staatsinvesteringsfonds geboekt op de lopende rekening of op de
kapitaalrekening van de Qatarese betalingsbalans? Licht je keuze toe.

uit een krant, mei 2017:
Op 1 mei heeft het Qatarese Staatsinvesteringsfonds een deel van de
aandelen van het Russische oliebedrijf Rosneft gekocht voor een bedrag
van omgerekend 10,5 miljard euro. De aandelen zijn in US dollar betaald.

Gebruik het bovenstaande krantenbericht en bron 1 en 2
2p 16 Bereken de aankoopwaarde in US dollar van de aandelen Rosneft die het
Qatarese Staatsinvesteringsfonds heeft gekocht.

HA-1022-a-19-2-o 7/11 lees verder ►►►

### Pagina 8

In juni 2017 maakt de koers van de riyal een daling door ten opzichte van de US dollar.

[FIGUUR: Een grijs kader met daarin twee fragmenten uit een krant van juni 2017.]
twee fragmenten uit een krant, juni 2017:
\- fragment 1
De centrale bank van Qatar greep in op de valutamarkt om de
koersdaling van de riyal ten opzichte van de US dollar tegen te gaan.
\- fragment 2
Qatar wordt sinds mei 2017 geconfronteerd met een oplopende
inflatie.

2p 17 Gebruik fragment 1 en bron 3.
Welke grafiek uit bron 3 geeft de ingreep van de centrale bank van Qatar
juist weer?

2p 18 Gebruik fragment 2.
Leg uit op welke twee manieren de koersdaling van de riyal ten opzichte
van de US dollar heeft kunnen bijdragen aan de toenemende inflatie.

HA-1022-a-19-2-0 8/11 lees verder ►►►

### Pagina 9

Opgave 4 Huis en hypotheek

uit een krant, 2017:
Door de krapte op de Nederlandse
huizenmarkt worden woningen niet
alleen sneller verkocht, maar zijn ze ook
veel duurder. Woningmarkt-econoom
Pieter Hut: “Er moeten per jaar ongeveer
75.000 huizen worden gebouwd om de
toename van het aantal huishoudens bij
te houden, maar daadwerkelijk worden er jaarlijks maar 45.000 huizen
gebouwd." De voorzitter van de Nederlandse Makelaarsvereniging (NMV)
vult aan: "De krapte wordt nog erger, omdat het rentepercentage
momenteel historisch laag is."

[FIGUUR: Een huis met een oplopende grafiek die eruit komt.]

Gebruik het krantenbericht.
2p 19 Leg uit of de voorzitter van de NMV redeneert vanuit de aanbodkant of de
vraagkant van de woningmarkt.

De aankoop van een woning wordt vaak gefinancierd met een
hypothecaire lening. Bij een hypothecaire lening is het rentepercentage
dat de bank rekent lager dan bij een consumptieve lening. De laatste 30
jaar is het nominale rentepercentage op hypothecaire leningen gedaald.
In 2016 bereikte dat rentepercentage zelfs een laagterecord (zie bron 1).

2p 20 Leg uit waarom banken op hypothecaire leningen een lager
rentepercentage rekenen dan op consumptieve leningen.

    * stelling 1: “Uit bron 1 blijkt dat de inflatie is afgenomen en dat er zelfs
    sprake is geweest van deflatie."
    * stelling 2: "Banken kunnen de hypotheekrente laag houden, omdat ze
ook op termijn een lage inflatie verwachten."
    * stelling 3: "Bij het aanschaffen van een woning met een hypothecaire
financiering van 30 jaar is er sprake van ruilen over tijd."

Gebruik stelling 1 en bron 1.
2p 21 In welk jaar of welke jaren is er sprake geweest van deflatie? Licht je
antwoord toe.

2p 22 Geef een verklaring voor stelling 2.

Gebruik stelling 3.
1p 23 Geef een argument waarom er bij de aanschaf van een eigen woning
sprake kan zijn van ruilen over tijd.

HA-1022-a-19-2-o
9 / 11
lees verder ▶► ►

Voor alle eindexamens, zie ook www.ssIeiden.nl.

### Pagina 10

Opgave 5 Wie zorgt er voor de zorgkosten?

In een land is iedere inwoner verplicht verzekerd voor de kosten van
basiszorg en is er een wettelijk minimum van het eigen risico. Inwoners
mogen zelf hun verzekeraar kiezen. Voor de ziektekostenverzekering
wordt een contract met een looptijd van een jaar afgesloten, dat ingaat op
1 januari van het nieuwe kalenderjaar. Er zijn twee zorgverzekeraars op
deze markt actief: Anderzorg en Beterzorg. Zij worden door de overheid
verplicht vóór half november de voorwaarden en premies van de
ziektekostenverzekeringen voor het nieuwe jaar bekend te maken. De
overheid heeft deze deadline ingesteld om verzekerden de kans te geven
de verzekeringen goed te vergelijken, zodat op tijd eventueel overgestapt
kan worden naar de andere zorgverzekeraar.

1p 24 Is er op deze markt van ziektekostenverzekeringen sprake van
monopolistische concurrentie of van oligopolie? Licht je keuze toe.

uit een krant, 14 november 2017:
Anderzorg heeft de voorwaarden voor zijn ziektekostenverzekering voor
komend jaar bekendgemaakt. De jaarpremie voor 2018 is vastgesteld op
€ 1.290 en daalt daarmee met 0,5% ten opzichte van 2017. Bovendien
verlaagt Anderzorg het eigen risico van € 485 naar € 375.
Gezondheidseconoom Harry Klein zegt in een interview met deze krant
dat dit hem verbaast. "Gezien de stijgende zorgkosten had ik juist een
premieverhoging van 10% en een verhoging van het eigen risico
verwacht."
Een woordvoerder van Anderzorg bevestigt de nieuwe voorwaarden en
zegt hierover: "Door schaalvoordelen zijn onze gemiddelde kosten
gedaald en dat leidt tot een premieverlaging. Het eigen risico hebben wij
verlaagd, omdat mensen niet altijd invloed hebben op hun zorgkosten en
wij van mening zijn dat je deze 'slechte' risico's niet mag benadelen. Wij
pleiten voor het volledig afschaffen van het eigen risico."

Gebruik het krantenbericht.
2p 25 Bereken de premiestijging in euro's die Harry Klein voor 2018 had
verwacht.

Gebruik het krantenbericht.
2p 26 Leg uit dat de verlaging van het eigen risico door Anderzorg op termijn tot
premieverhoging kan leiden.

HA-1022-a-19-2-o 10 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 11

2p 27 Gebruik de inleidende tekst en het krantenbericht.
Maak van de onderstaande tekst een economisch juiste redenering.
De wettelijke verplichting om verzekerd te zijn voor kosten van de
basiszorg is een vorm van ...(1).... De lagere gemiddelde kosten van
Anderezorg kunnen het gevolg zijn van een stijging van ...(2)....
Verzekerden die veel claimen hebben een ...(3).... van een verlaging van
het eigen risico.
Kies uit:
bij (1) collectieve dwang / zelfbinding
bij (2) het aantal verzekerden / de toegevoegde waarde
bij (3) voordeel / nadeel

vervolg krantenbericht, 14 november 2017:
Op de opmerking van Anderzorg om via een verlaging van het eigen risico
de solidariteit tussen 'goede' en 'slechte' risico's te bevorderen, reageert
gezondheidseconoom Harry Klein "Dat is naar mijn mening niet de reden
van de verlaging van het eigen risico. De reden is dat Anderzorg en
Beterzorg een gevangenendilemma ervaren."

Harry Klein heeft ter onderbouwing van bovenstaande uitspraak in het
krantenbericht een pay-offmatrix gemaakt. Hierin wordt de
winstverandering bij de mogelijke keuzes van beide zorgverzekeraars
weergegeven (zie bron 1).

3p 28 Gebruik bron 1.
Berenedeneer of beide verzekeraars inderdaad in deze situatie in een
gevangenendilemma terecht komen. Ga als volgt te werk:
- Leg uit hoe de dominante strategie van elk van de verzekeraars tot
stand komt.
- Berenedeneer vervolgens of er sprake is van een gevangenendilemma.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-1022-a-19-2-0
11 / 11
einde